Bul saýaldardy aýylda turyp jatqan aǵaıyn men búginde aýyl ákimi bolyp qyzmet atqaryp júrgen azamattarǵa joldap, sóılesip kórdik. Jurttyń sózinen baıqaǵanymyz, engizilgeli otyrǵan majorıtarlyq saılaý júıesi ózi basqaryp otyrǵan aýyldyń jaǵdaıy úshin shyn jany aýyratyn, istiń kózin biletin, bedeldi de ádil ákimderdiń qalyptasýyna jol ashady.
Qazir aýylda talaı jyldan beri kúrmeýi sheshilmeı, qordalanyp jatqan másele kóp. О́ńirdegi shalǵaı aýyldarǵa bara qalsańyz, turǵyndardyń áńgimesi, negizinen, joldyń nasharlyǵy, aýyzsý men «kógildir otynnyń» joqtyǵy, jaıylym men shabyndyqtyń jetispeýshiligi, qysta joldyń jabylyp qalatyny, muny sheshýge tıis ákimqaralardyń qolynan eshteńe kelmeıtini sııaqty túıtkildi jaılar tóńireginde órbıdi. Olardyń sózderinen eger aýyl, aýyldyq okrýg, aýdan basshylaryn tikeleı halyq saılaıtyn bolsa, kókeıkesti máseleler birte-birte óz sheshimin taýyp, turmys túzelip, aýyl ońala bastar edi degen úmit sáýlesin ańǵarǵandaı boldyq.
Shynynda da qazirgi aýyl ákimderiniń sharýasy bastan asyp jatsa da, jumystarynan mardymdy nátıje shyǵyp jatqany shamaly. Máseleniń bári qarjyǵa kelip tireletindikten, aýyl ákimderi – aýdanǵa, aýdan oblysqa qol jaıýmen shekteledi. Mysaly, Marat Nurjanov – 8 jyldan beri Uzynkól aýdanyna qarasty Obaǵan aýyldyq okrýginiń ákimi. Bıyl tamyzda ekinshi ókilettik merzimi aıaqtalady. Onyń ákimdik qyzmetin ári qaraı jalǵastyrý-jalǵastyrmaýyn tikeleı saılaý arqyly okrýg turǵyndary sheshedi.
Marat Nurjanovtyń aıtýynsha, halyqpen jumys isteý ońaı emes. Qazirgi aýyl ákimderi aýdan basshysynyń da, aýyl turǵyndarynyń da tilin tabý kerek. Áıtpese, «ne arba synady, ne ógiz óledi». Aýylda sheshilmeı jatqan másele kóp. Biraq aýyldyq okrýg ákiminiń qolyndaǵy qarjy mardymsyz bolǵandyqtan, qysqa jip kúrmeýge kelmeıdi. Búginde Obaǵanda 652 turǵyn turady eken. Olardan tórtinshi deńgeıli bıýdjetke jylyna 600-700 myń teńge salyq túsedi. Al ákim men ákimdik mamandarynyń aılyǵy, júrip-turatyn kóliktiń kútimi men janarmaıy, kompıýterlik tehnıkasy, ǵımaratty jylytatyn otyny bar – bárine jylyna 13 mln teńge shamasynda qarjy qajet. Ákimniń qolynda mundaı qarjy joq. Sondyqtan áli kúnge deıin memleketke qarap otyr. Áıteýir, aýyldyń áleýmettik máselelerin sheshýge jergilikti sharýa qojalyqtary kómektesedi.
Tórtinshi bıýdjettiń qorjyny toq bolsa, aýylda biraz sharýa oblystyń aralasýynsyz-aq, jergilikti deńgeıde sheshiler edi. Biraq bul bıýdjettiń jergilikti ákimdikke berilgenine biraz jyl ótse de, onyń aýylda qanshalyqty mólsherde qalýy tıis ekenin aýdandyq máslıhat emes, oblystyq máslıhat sheshedi. Aýyl ákimderi eń áýeli osy máseleni aýyldyń paıdasyna sheship alý kerek deıdi. Tórtinshi bıýdjet qarajaty jergilikti ákimdiktiń qatysýymen bólinbeı, is ońǵa baspaıdy. Aýyl ákimin halyq saılasa da, ol báribir qajet qarjyny alý úshin aýdan ákimine táýeldi bolyp qala beredi. Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıini, aýyldyń derbes bıýdjeti toǵaımaı, myqty ákim shyǵýy neǵaıbil. Jergilikti bıýdjet jetkilikti bolsa, aýylda kásipkerlik te qarqyndy damyr edi. О́kinishke qaraı, qazir kóptegen shalǵaı eldi mekende ákimder aýyldy órkendetýge emes, osy qalpynda ustap qalýǵa ǵana tyrysyp júr.
– Qystygúni boranda jol bolmaı qalady. Ondaıda men sharýa qojalyǵynyń basshysyna baramyn. Ol traktorym dalada tur, ot almaıdy deıdi. Qazir ár jerde órt shyǵyp jatyr. Ony sóndirýge kómek beretin sharýalar egis alqabynda júr. Olardyń ózderiniń jumysy bastan asady: tehnıkasy synady, adamy jetpeıdi, egis júrip jatyr, qyzý ýaqyt. Al órtti kim sóndirý kerek? Eriktiler jasaǵynyń basyn qosyp men sóndirýim kerek. Jurtqa jaǵý da qıyn. Qazir, mine, vaksınalaý júrip jatyr. Eldiń kóbi áleýmettik jelidegi alypqashpa áńgimege senedi. Al olarǵa túsindirip aıtsań, tyńdaǵysy da kelmeıdi. Bireýi túrik vaksınasy kerek deıdi, ekinshisi reseılik vaksına kerek deıdi, suraǵanyn taýyp alyp kelseń, qan qysymym kóterilip tur degendi jeleý etip, ekpeden bas tartady. Memleket berip jatqan shaǵyn nesıelerge kelsek, ony áýelde halyq durys túsinbedi. Paıdasyn aıtsań, «Oıbaı, nesıege jolamańdar, erteń qosymsha jumys ornyn ashý kerek eken, ash qulaqtan, tynysh qulaq» dep keri tartyp, bura sóıleıtinder bar. Qazir sol adamdar nesıe alatyn edik dep jantalasyp, júgirip júr. Kesh bolsa da túsinip jatyr. Men báriniń búkil qujatyn daıyndap beremin, qolymnan kelgeninshe kómektesemin: anaý Egov.kz. portalyna úńilip, aýdandaǵy statıstıka, aýyl sharýashylyǵy, jumyspen qamtý ortalyǵyna deıin birge baryp, bıznes-josparyn jasaýǵa deıin kómektesemin. О́ıtkeni solaı jetektep júrmeseń, jurttyń kóbi ózi izdenip, is qylýǵa qyrsyz. Biraz júgiredi de, qursyn, bolmaıdy dep qoldy bir silteıdi. Aýyl turǵyndary áli de bolsa, óz quqyqtaryn durys paıdalanbaıdy, memleket tarapynan jasalyp jatqan qoldaýdy ári qaraı uqsatyp, ilip áketetinder sırek. Eger aýyl ákimin halyq tikeleı saılaıtyn bolsa, onda jurt sharýanyń bárin oǵan úıip qoımaı, aýyldyń kórkeıýi úshin ózderi de tyrbana bastaıdy. Saılaý aýyl turǵyndarynyń da, ákimniń de jaýapkershiligin arttyrady. Degenmen, Obaǵan okrýginen jylyna 4-5 adam shaǵyn nesıe alady, – dedi aýyldyq okrýg ákimi.
Munyń syrtynda, aýyl ákimdiginde mamandar az, jalaqy tómen. Qazir aýyldyq ákimdiktegi mamandar 80-90 myń teńge aılyq alady.
– Jaqynda bir mamanym shekara qyzmetine aýysamyn dep otyr. Onda 12 jarym jyl ǵana jumys isteımin, baspana máselesin sheship beredi, barlyq jeńildik jasalady. Memlekettik qyzmettegideı kún saıyn emes, kúnara jumysqa baramyn deıdi. Bizde sosyn qaǵazbastylyq óte kóp, bári shuǵyl, bári jedel. Aýylda ınternet áli kúnge deıin joq. Bıyl endi ınternet qoıamyz dep ýáde berip otyr. Qazir, shynyn aıtqanda, ádiskerdiń ózin tabý qıyn bolyp otyr maǵan, – dedi Marat Nurjanov.
Obaǵan aýyldyq okrýgindegi kúrmeýli máseleler – tozyǵy jetken jol men ortalyqtandyrylǵan aýyz sý qubyrynyń joqtyǵy.
– Bular – jylda kóteriletin máseleler. Aýdandaǵylar bıýdjette aqsha joq, ózderiń qarajat taýyp, sheshińder deıdi. Odan joldy jóndep ber dep sharýa qojalyqtaryna barsań, kóktemgi egis bitsin deıdi, odan shóp naýqany bitsin deıdi, ol bitken soń, kúzgi jıyn-teringe daıyndalý kerek deıdi. Sonymen ýaqyt ótip barady. Bizdiń mańaıdaǵy eń qýatty sharýashylyq – «Olja-Agro» kompanııasy. Ol kómektesýdeı-aq kómektesip jatyr. Biraq olardyń jergilikti dırektorlarynda jetkilikti bılik joq. «Osy okrýgtiń 18 myń gektar jerine egin ósirip, shash-etekten paıda kórip otyrsyzdar. Jergilikti halyqqa bir jaǵdaı jasap, joldy jóndeýge qolushyn sozyńyzdar», dep aıtyp jatyrmyn. Jaraıdy dep, shyǵaryp salady. Joq dep aıtpaıdy. Osylaı sozyla beredi. Bulaı bolmas úshin, olar aqyry osy jerdiń ıgiligin kórip otyrǵan soń, jergilikti sharýa qojalyqtary men iri jaýapkershiligi shekteýli seriktestikterdiń tabysynan belgili bir paıyzdy tórtinshi deńgeıdegi ákimdikterdiń shotyna aýdarý zańdastyrylsa, ol qarjyny qaıda jumsaıtynyn turǵyndar aqyldasyp sheshse, sonda ǵana aýyldyń eńsesi kóteriledi. Biz qazir múlik, jer, kólik salyǵyn jınap otyrmyz. Jeke tabys salyǵyna 3 jylǵa moratorıı jarııalandy. Budan azǵantaı ǵana qarjy túsedi, onymen qaı jyrtyǵyńdy jamaryńdy bilmeısiń. Aldaǵy tamyzda meniń ekinshi merzimim bitýi tıis. Eger jurtshylyq qalasa, aldaǵy saılaýǵa qatysamyn. Eń bastysy, saılaý kezinde joǵaryda aıtylǵan máselelerdiń bárin kóp bolyp talqylap, el bolyp sheshý jolyn izdestiremiz degen oıdamyn. Saılaý buǵan meni de, halyqty da múddeli etedi. Ol úshin, árıne jergilikti ózin ózi basqarý tetikterin jetildirý kerek, – dedi Marat Nurjanov.
Buǵan deıingi máslıhat depýtattary saılaǵan aýyl ákimderiniń bir kemshin tusy – aýyl ákimderin aýdan ákimi tańdaıtyndyqtan, olar, eń aldymen, halyq aldynda emes, aýdan ákiminiń aldynda jaqsy atanǵysy kelip turady. Iаǵnı túptep kelgende, eń aldymen aýyl múddesine emes, aýdan ákimine qyzmet etedi. Al aýdan ákimi bul laýazymǵa ózine qolaıly adamdy ǵana tańdaıdy. Qolaısyz adamnan qutylýǵa tyrysady. Máselen, osydan eki-úsh jyl buryn Denısov aýdany ákimdigi tarapynan sol aýdanǵa qarasty Telman aýyldyq okrýginiń ákimine qysastyq jasaldy. Burynǵy ákim Nurlan Dospaevtyń aıtýynsha, bar pále «Sybaǵa» baǵdarlamasynan bastalǵan.
– Bir jergilikti kásipker aýdan basshylarynyń qoldaýymen «Sybaǵaǵa» qatysyp, qarjy almaq boldy. Men ol kásipkerdiń jumys istep turǵan mal fermasy bar, iri qarasy bar degen anyqtama berýim kerek eken. Alaıda ol kásipkerde munyń biri de joq edi. Anyqtamany ózi emes aýdandyq aýylsharýashylyq bóliminiń qyzmetkeri arqyly suratty. Ol kelip, bul sol kezdegi aýdan ákiminiń tapsyrmasy ekenin, eger oryndalmasa, men úshin arty nasyrǵa shabatynyn aıtyp, qoqan-loqy kórsetýge deıin bardy. Men anyqtama berýden bas tarttym. Kóp keshikpeı maǵan qysym jasala bastady. Aýdan ákimi tarapynan jumysyma kedergi kóbeıip, maǵan tipti aýyldan shyǵýǵa tyıym salyndy, – deıdi burynǵy aýyl ákimi.
Osylaısha, Nurlan Dospaev aýyldyq okrýg ákimderiniń kezekti saılaýynda ótpeı qalady. Jergilikti turǵyndar narazylyq tanyta bastaǵan soń, aýdan basshylary munyń sebebin N.Dospaevtyń durys jumys isteı almaǵanynan dep túsindiredi. Munyń arty aýdan basshylyǵy men aýyldyq okrýg turǵyndarynyń arasyndaǵy daýǵa ulasqan. Aýyldyq okrýg ákiminiń uıymdastyrýshylyq qabileti men iskerligin, mindetine adaldyǵyn jaqsy biletin jergilikti halyq búkil okrýg bolyp, oblys basshysyna, astanaǵa shaǵymdanyp, áýpirimdep júrip, N.Dospaevtyń kandıdatýrasyn saılaý tizimine engizdirtedi. Biraq burynǵy aýdan basshylyǵy úmitkerdiń reıtıngin qoldan tómendetip, eń sońǵy orynǵa qoıady. Osylaısha, halyq qalap turǵan ákimdi máslıhat depýtattary ótkizbeı tastaıdy.
Osy máselemen biraz jyl aınalysyp, ádildik izdep qajyǵan aýyl turǵyndarynyń biri – burynǵy aýyldyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy, zeınetker Lıýbov Sımchenko. Ol qansha aıtqanymen, halyqtyń únine sol ýaqyttaǵy aýdan basshylary qulaq asa qoımaǵanyn aıtyp keıidi.
– Eger biz aýyl kórkeısin desek, aýyl halqy tatý-tátti ári jaqsy tursyn desek, biz jergilikti jerdegi óz kóshbasshymyzdy tańdaýymyz kerek. Al mundaı mindetti atqara alatyn bizdiń aýyldaǵy birden-bir azamat – Nurlan Dospaev edi. Ol bizdiń aýyldy 2013 jyldan 2017 jylǵa deıin basqardy. Nurlan ákim bolyp turǵan kezde qyrýar is tyndyrdyq: soǵysta iz-túzsiz joǵalǵandardyń tizimin jasap, túgendedik, barlyq turǵyndy ortaq iske jumyldyryp, ardagerler keńesin qaıta qalpyna keltirip, ardagerler horyn uıymdastyrdyq. Aýyldy abattandyrdyq. Nurlan ákim bolyp turǵan kezde biz kez kelgen iske qulshyna kirisetinbiz. Ol otstavkadaǵy podpolkovnık, naǵyz ofıser, ustanymy berik, sheber uıymdastyrýshy, tabandy azamat ári ádil basshy edi. Halyqqa bergen ýádesin mindetti túrde oryndaıtyn. Kez kelgen máseleni bizben aqyldasa otyryp, aýyldyń paıdasyna sheshetin. Aýdan basshylary usynǵan jalǵan qujatqa qol qoımaǵany úshin ol kisini ekinshi merzimge ótkizbeı tastady. Biz aýyl bolyp jınalyp, qol qoıyp, óz ákimimizdi qaıtaryp berýin qansha talap etsek te, munymyzdan túk shyqpady. Al qazirgi ákim jergilikti halyqtyń kóńilinen shyǵyp otyr deı almaımyn. Mysaly, byltyr tóselgen asfalt shurq-tesik bolyp oıylyp, kóshemiz burynǵy taz qalpyna qaıta keldi. Byltyr sý ótkizip edi, qysta qatyp qaldy. Jer astynda muz bolyp qatyp qalǵan sý qubyryn áli kúnge deıin jibite almaı jatyr. Bizdiń tilegimiz – ózimizdiń burynǵy ákimimizdi qaıtaryp alý. Endi, mine, Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń aýyl ákimderin tikeleı saılaý jónindegi saıası reformasy bizdiń óz kóshbasshymyzdy qaıtaryp alýǵa degen úmitimizdi qaıta oıatqandaı bolyp otyr, – dedi Lıýbov Ivanovna.
Mine, osylaısha, aldaǵy ákimder saılaýynan aýyldyqtar úlken úmit kútip otyr.
