Kámeletke tolmaǵandar qoǵamnyń eń álsiz, qorǵaýǵa muqtaj músheleri deıtin bolsaq, búginde memlekettik organdar tarapynan júrgizilip jatqan keshendi sharalarǵa qaramastan, balalardyń zardap shegý derekteri jıi tirkelýde.
Halyqaralyq balalardy qorǵaý kúnine jáne Prezıdenttiń áıelder men balalardy turmystyq zorlyq-zombylyqtan qorǵaý, óz-ózine qol jumsaýdyń aldyn alýǵa baılanysty tapsyrmasyna oraı Ishki ister mınıstri Erlan Turǵymbaevtyń bastamasymen Maqan Esbolatov atyndaǵy IIM Almaty akademııasy jáne «TALAP» qoldanbaly zertteýler ortalyǵy uıymdastyrǵan «Kámeletke tolmaǵandarǵa qatysty quqyq buzýshylyqtarǵa qarsy is-qımyl: problemalar men sheshý joldary» taqyrybyndaǵy Halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııada qoǵamnyń álsiz býynyn qorǵaý máselesi talqylandy.
Konferensııany Ishki ister mınıstri ashyp, búginde eldiń bolashaǵyna qater tóndiretin, jastardyń damýy men árbir tulǵanyń qalyptasýynda saldary tereń quqyq buzýshylyqtyń kún tártibinen túspeı turǵandyǵyn atap ótti. Osy oraıda balalardy otbasylyq-turmystyq jáne seksýaldyq zorlyq-zombylyqtan qorǵaý, qazirgi zamannyń shyndyǵyna sáıkes kámeletke tolmaǵandardyń qaýipsizdigi men quqyqtaryn qorǵaýdy qamtamasyz etý tetikteri jetildirýdi qajet etedi. Mınıstr óz sózinde kámeletke tolmaǵandarǵa qatysty quqyq buzýshylyqtardyń aldyn alýǵa baılanysty ózekti máselelerge, sondaı-aq olardy sheshýdegi IIM qyzmetiniń negizgi baǵyttaryna nazar aýdardy.
Qazaqstan – búginde bala quqyǵyn qorǵaý máselesine aıryqsha mán berip otyrǵan el. Konferensııada sóz alǵan Prezıdenttiń kómekshisi – Qaýipsizdik Keńesiniń hatshysy Áset Isekeshev balalar qaýipsizdigin qorǵaý memlekettik saıasattyń basym baǵyttarynyń biri deı kelip, jetkinshekterge degen qamqorlyqtyń kemeldi keleshegimizben tyǵyz baılanysty ekendigin jetkizdi. Táýelsizdik jyldarynda elimizde balalardy qorǵaýǵa baılanysty barlyq ınstıtýttyq keshendi sharalar qolǵa alynyp keledi. Desek te álemniń ózge elderindegideı, Qazaqstanda da sheshilmegen máseleler bar. Derekter ótken jyly qylmystyń azaıǵandyǵyn kórsetkenimen, bıylǵy jyldyń osy merzimine deıin kórsetkish kerisinshe on eki paıyzǵa ósken. Búginde balalar qylmysynyń aıasy keń. Kóshe qylmysynan bastap, bala saýdasy, kıberbýllıng, taǵy da basqa keleńsiz is-áreketter qoǵam nazaryn aýdaryp otyr.
Qoǵamda balalarǵa qatysty qylmys kóp rette otbasyndaǵy psıhologııalyq ahýaldyń nasharlyǵy, ata-analardyń jaýapsyzdyǵy, baspananyń joqtyǵy, turmystyń tómendigi, balalardyń qaraýsyz qalýy sııaqty jaǵdaılarmen tyǵyz baılanysty. Bul derekter qoǵamnyń, memlekettik organdardyń alańdaýshylyǵyn týǵyzýda. Sondyqtan osy iste quqyq qorǵaýshylar men qoǵamnyń birlesken kúsh-jigeri qajet. Mınıstr Erlan Turǵymbaev atap ótkendeı, qoǵamnyń qorǵalmaǵan bóligi – balalardy qorǵaý, olardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etip, baqytty bolýyna yqpal etýge qatysty barlyq shara qabyldanýy kerek. Vedomstvo basshysy qatysýshylardy osy jaǵdaıdy tereń talqylap, balalarǵa qarsy qylmyspen kúreste tıimdi mehanızmderdi ázirleýdi usynyp, mınıstrliktiń tyń bastamalar men syndarly usynystarǵa, ǵylymı qaýymdastyq, adam quqyǵyn, ásirese balalardy qorǵaıtyn azamattyq qoǵam ınstıtýttarymen áriptestikke daıyn ekenin bildirdi.
Alqaly jıyndy júrgizgen «TALAP» qoldanbaly zertteýler ortalyǵynyń dırektory Rahym Oshaqbaev pen IIM Almaty akademııasynyń bastyǵy Aıdar Saıtbekov talqylanatyn taqyryp aıasyn keńeıte otyryp, qatysýshylardyń nazaryn kámeletke tolmaǵandarǵa qatysty quqyq buzýshylyq úshin jaýapkershilikti retteıtin zańnamany jetildirýmen qatar, balalardy qorǵaýdaǵy vedomstvoaralyq tásilder, kámeletke tolmaǵandardy ekstremıstik uıymdarǵa tartýǵa qarsy is-qımyl, balalarǵa qatysty zorlyq-zombylyqty joıý strategııalary, ómirlik daǵdarystyq jaǵdaıǵa tap bolǵan kámeletke tolmaǵandarǵa psıhologııalyq kómek kórsetý erekshelikterine qatysty mańyzdy máselelerge aýdardy.
Balalar quqyǵyn qorǵaýda qajyr-qaıratty serik ete otyryp, qoǵamnyń eń álsiz býynyna qamqorlyq jasaýdyń mańyzdylyǵy týraly aıtyp ótken Parlament Senatynyń depýtaty Dana Nurjigit, Bala quqyqtary jónindegi ýákil Arýjan Saın balalarǵa qarsy jasalatyn qylmystyń sebep-saldaryn anyqtaý, olardyń baqytty balalyq shaǵyn qamtamasyz etýge kóńil bólý qashan da mańyzdy, dep atap ótti. Árbir shańyraqta ómirge kelgen bala – bolashaq talant, erekshe daryn ıesi. Onyń ómirin kózdiń qarashyǵyndaı saqtap, mápelep, qoǵam kelesheginiń úmiti retinde qaraý zaıyrly elge tán jaýapty is.
Osy oraıda Parlament Májilisi Áleýmettik-mádenı damý komıtetiniń múshesi Dınara Zakıeva Otbasy, áıelder máseleleri jáne balalardyń quqyqtaryn qorǵaý jónindegi qoǵamdyq keńestiń eki jyl ishinde balalar máselesine qatysty atqarǵan is-sharalary jaıynda aıtyp ótti. Osy merzim ishinde keshendi sharalardy qabyldaý maqsatynda keńes músheleri respýblıkanyń 200-den astam eldi mekeninde jumys júrgizip, jergilikti basqarý organdarynyń qyzmetimen tanysqan. Myńnan astam bilim, densaýlyq, áleýmettik sala nysandaryn qamtyǵan. Nátıjesinde, júzden astam mekemede balalardyń jaǵdaıyn jaqsartý sharalary qolǵa alynyp, medısınalyq-áleýmettik mekemeler mamandary oqytylǵan. Dınara Zakıeva atap ótkendeı, otbasylarǵa kómek kórsetetin ınfraqurylymdar qurýǵa nazar aýdarylyp otyr.
Búginde turmystyq qıyn jaǵdaıda qalǵan kámelettik jasqa tolmaǵan balalarǵa qarsy qylmystyń kóbeıýi alańdatady. Osy oraıda Nur Otan partııasy janyndaǵy «Baqytty otbasy» jobasy aıasynda «111» baılanys ortalyǵynyń jumysy jolǵa qoıylǵan. Shuǵyl qońyraý ortalyǵynyń maqsaty – árbir otbasyndaǵy balanyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý. Medbıke, ýchaskelik ınspektor, áleýmettik sala jáne basqa memlekettik organdar mamandary jumyldyrylǵan shuǵyl kómek toby 40 myńnan astam otbasyǵa kómek qajettigin anyqtap, qoldaý kórsetken. Bul jumystar qujat rásimdeý, jumysqa ornalastyrý, áleýmettik kómek berý sııaqty jaıttarmen jalǵasyn tabýda.
«111» shuǵyl qońyraý ortalyǵyna on aı ishinde 200-den astam bala habarlasqan. Anyqtalǵanyndaı, jyl saıyn kámeletke tolmaǵan balalarǵa qarsy 2 myńnan astam qylmys jasalsa, onyń 800-deıi jynystyq qolsuǵýshylyqpen baılanysty eken. Dınara Zakıeva qolǵa alynǵan ıgi sharalardyń ári qaraı oryndalýyn qadaǵalaıtyn mekemeniń joqtyǵyn alǵa tartty. О́ıtkeni otbasyn qoldaıtyn uıymdar tek oblys ortalyqtarynda ǵana qoljetimdi. Al alys aımaqtardaǵy jalǵyzbasty balaly áıelder, kópbalaly otbasylar qashan da kómekke zárý. Bıyldan bastap elimizde eki júzden astam daǵdarys ortalyǵy ashylatynyn jetkizgen D.Zakıeva ómirlik qıyn jaǵdaıda qalǵan balalardy qorǵaıtyn zańnamany jetildirý qajettigin ótti. Qazirgi kezde Májiliste balalardy qorǵaý týraly zańǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizý qarastyrylyp jatyr. Reseıdiń Qazan qalasynda oryn alǵan qaıǵyly jaǵdaı elimizdiń bilim berý mekemelerindegi balalar qaýipsizdigine basa nazar aýdarýdy qajet etedi. Osy oraıda zańnamada býllıngke qarsy kúres mehanızmin qarastyrý kókeıkesti másele bolyp otyr. Sonymen birge, jábirlenýshi tarap qana emes, kúsh qoldanǵan agressor balalardyń da máselesi qoǵam úshin asa ózekti.
Bilim berý mekemelerindegi qaýipsizdik máselesin jetildirýdi quptaǵan Bilim jáne ǵylym vıse-mınıstri Bıbigúl Asylova balalar arasynda quqyqbuzýshylyqtyń aldyn alý bilim berý uıymdaryn attestattaý barysynda da eskerilýi qajettigin atap ótti. Búginde elimizde kámeletttik jasqa tolmaǵandarǵa qatysty qylmys áleýmettik jaǵdaıdyń nasharlyǵy, ata-analardyń ishimdikke salynýy, jumyssyzdyq, der kezinde bazalyq kómekti ala almaýy sııaqty birqatar faktormen baılanysty bolyp otyr. Osy oraıda balalarǵa qosymsha bilim berý, shyǵarmashylyq, sporttyq baǵytta seksııalar uıymdastyrý mańyzdy.
«Balalardyń qaýipsizdigi men quqyǵyn qorǵaý – ishki ister organdarynyń basty nazarynda», dep atap ótken IIM Ákimshilik polısııa komıtetiniń tóraǵasy Murat Baımuqashev sońǵy bes jylda memleket jáne azamattyq qoǵam ınstıtýttary qolǵa alǵan sharalardyń nátıjesinde jasóspirimder qylmysynyń ájepteýir azaıǵandyǵyn aıtty. 2016 jyldan bergi aralyqta kórsetkish 44 paıyzǵa azaıǵan. Al bıylǵy jyldyń basynan bergi aralyqta jasóspirimder qylmysy 35 paıyzǵa tómendep otyr. Mektep oqýshylary tarapynan jasalatyn qylmys 55 paıyzǵa, al kolledjderde 45 paıyzǵa azaıǵan.
Saraptama nátıjesi kórsetkendeı, jasóspirimder arasyndaǵy qylmys kóbine ata-analar tarapynan baqylaýdyń joqtyǵynan jasalady. Jyl saıyn quqyq buzýshylyqtyń kóptegen túrimen polısııaǵa júz myńnan astam jasóspirim jetkiziledi eken. Baqylaýshysyz jasóspirimder kóńil kóterý ortalyqtary men turǵyn-jaı bolyp tabylmaıtyn oryndarda kóp júredi. Osy oraıda jyl basynan bergi aralyqta – 29 myń, al byltyr 65 myń ata-ana, 500-den astam kóńil kóterý ortalyǵy ákimshilik jaýapqa tartylǵan. Qaraýsyz qalǵan 4 myńnan astam jasóspirim ońaltý ortalyqtaryna jetkizilgen. Qazirgi kezde 5 myńnan astam jasóspirim polısııa baqylaýynda tur. Qylmysker jasóspirimderdiń teń jartysynyń oqymaıtyny ári jumys istemeıtini anyqtalyp otyr. Osy oraıda áleýmettik jaǵdaı sheshilmeı, kúsh qoldaný arqyly jasóspirim arasyndaǵy qylmysqa tosqaýyl qoıý múmkin emestigin alǵa tartqan M.Baımuqashev jasóspirimder qylmysynyń aldyn alýda qolǵa alynyp jatqan is-sharalarǵa toqtaldy.
Jıynǵa qatysqan Bas prokýratýra, Qazaqstan zańgerler odaǵy, IýNISEF, Kámeletke tolmaǵandar isteri jónindegi mamandandyrylǵan sot, Almaty qalasy ákimdiginiń ókilderi, elimizdiń jetekshi ǵalymdary jáne Reseı IIM basqarý akademııasy jáne Túrkııa polısııa akademııasy, Reseı IIM Shyǵys Sibir ınstıtýtynyń ókilderi, IIM aýmaqtyq polısııa jáne qylmystyq-atqarý júıesi departamentteriniń basshylary adamzattyń bolashaǵy balalardy qorǵaý máselesindegi túıtkildi jaıttardy talqylady.
ALMATY
