Shynymen de ótken zamannan qalǵan týyndylarǵa, jádigerlerge, tastarǵa túsken kóne keskinderge kóz salsaq, eski dúnıelerge úńilsek, ańyzdardy, mıfterdi, ertegilerdi jańǵyrtyp, obalardan tabylǵan zattarǵa qarasaq, adam adam bolyp jaratylǵaly adamzat úshin Ananyń róli orasan zor bolǵanyn paıymdaımyz.
Sózimiz jalań bolmaýy úshin kóne zaman ańyzdary ne deıdi, sony baǵamdaǵanymyz durys. Grek ańyzy mynaý túpsiz jalǵan dúnıede paıda bolǵan Jerdiń aty – Geıa atty qudaı, al Geıa bolsa Ýrand – Aspandy jáne Pont – Teńizdi jaratady deıdi. Rımge jaqyn jer Cherveterden tabylǵan attıkalyq amforda beınelengen – Zevs pen muhıt qudaıy Metıdanyń qyzy, Afına Pallada aqyldyń kórinisi, belgisi retinde baǵalanady. Al Olımp bıiginde máńgi ómir keshken Zevs bolsa, 9 áýendi sol jerge alyp shyǵyp tyńdaıdy, olardy este saqtaý qudaıy Mnemozına jaratqan edi. Ol áýender: Klıo – tarıh mýzasy, Kallıopa – epıkalyq óleńder mýzasy, Melpomena – qaıǵy mýzasy, Ýranııa – astronomııa mýzasy, Terpsıhora – bı mýzasy, Erato – mahabbat óleńderi mýzasy, Evterpa – lırıkalyq poezııa mýzasy, Polıgımnııa – qudaılar qurmetine arnalǵan rýh. Iаǵnı ańyz boıynsha mynaý alyp dúnıeni, tipti adam boıyndaǵy bar qasıetti, sanamyzdaǵy bar ónerdi Ana qudaılar jaratqan.
Qazaq halqynyń baıyrǵy ata-babalary úshin de О́zen – Ana, Kún – Ana, Aı – Ana. Halqymyz qasıetti qara jerdi – Jer-Ana dep qurmettep, týǵan tilin – Ana tili dep áspettegen. Iá, Anany alyp Báıterekke de teńeımiz, onyń saıasynda «bir qolymen besikti, bir qolymen álemdi terbegen» ananyń aıaly alaqany, asqan tóziminiń arqasynda Jaratqan bergen ǵajaıyp aqyl men mynaý sheksiz dúnıeniń ıesi – adamzat ómir súrip, órkendep, ósip jatyr. Sondyqtan da Anamyzdyń esimin qaýyrsyn qalamnyń ushymen «Aspanǵa jazamyz», beıneleý ónerimen tasqa qashap salamyz, ǵajaıyp mıftik beınelerge aınaldyramyz, ańyzdar men ertegiler týdyramyz, keıingi urpaqqa úlgi etemiz. Aqyn aıtqandaı: «Eki jyr jazsaq bireýin anaǵa arnaımyz». Bul jerde de aqyndarymyz anany Aspanǵa shyǵaryp, Aımen, Jermen, Kúnmen teńestiredi. Ananyń Kúndeı shýaqty meıirimdiligi, Aıdaı aıaýly ásemdigi, asqar Taýdaı qaırattylyǵy, tózimdiligi, Darııadaı asta-tók aqyldylyǵy, danalylyǵy, Dúnıedeı keńdigi, Sýdaı taza móldirligi, Jerdeı jumsaqtyǵy, jomarttyǵy, Báıterekteı saıaly bolýy, qysqasha aıtqanda bar obrazdy beınesi, kóne zamannan-aq Anaǵa degen senimimizdiń, mahabbatymyzdyń, qurmetimizdiń belgisi. Adamzat jaralǵaly beri Ananyń róli eshqashan ómirde de, tirshilikte de tómendemegenin, qaıta qasıeti ashylyp, qudireti artyp jatqanyn, abroıynyń tórden oryn alyp, ónerdegi, ómirdegi beınesiniń qol jetpeıtin bıikke sharyqtaǵanyn kórsetedi.
Sózimiz dáleldi bolýy úshin Andronov mádenıetindegi eskertkishterdi zerdelesek, Anaǵa qatysty dúnıeler ol jerde óte kóp. Mysaly, b.z.d. VIII-VII ǵasyrda jasalǵan shash qystyrǵyshtar, bilezikter, aınalar tabylǵan, b.z.d. XIV-VII ǵasyrlardy qamtıtyn Qotanemel beıitinen tabylǵan shekelik saqınalar, b.z.d. XII-IX ǵasyrda jasalynyp, Myńshuqyr zıratynan tabylǵan altynmen jalatylǵan qola syrǵa, Qoıshoqy qorymynan tabylǵan monshaqtar, Esik boıynan tabylǵan altyn áshekeıler. Bul jádigerler shynymen tamasha buıymdar. Kúnge, Aıǵa, Jerge tabynǵan ájelerimizdiń Saq zamanyndaǵy kıim úlgileri M.V.Gorelıktiń rekonstrýksııasy boıynsha qalpyna keltirilipti. Aıtpaǵymyz, sol zamandardyń ózinde áıelge arnalǵan buıymdardan Anaǵa degen qurmet pen mahabbattyń ıisi ańqyp tur.
VI-VII ǵasyrda Altaıdan tabylǵan balbal tastar, qola dáýirindegi, saq dáýirindegi, túrki tildes halyqtardaǵy, Eýropa dalasyndaǵy kempirtastar, Baıanaýyl mańynda, Alasý, Qarqaraly, Beǵazy, Jylysbaı, Jekeshat mekenderinde kezdesetin kempirtastar Ana beınesin tereńdete túsedi. Dalamyzda áli de qasqaıyp turǵan Qozy kórpesh – Baıan sulý kesenesi, Aısha bıbi kesenesi, Babajy qatyn eskertkishi, Juban ana eskertkishi, Qarashash ana, Begim ana keseneleri de ulan-ǵaıyr dalany qonystanǵan taıpalardyń salt-dástúrin aıshyqtap, sol qoǵamdaǵy áıeldiń ornyn kórsetip, Ana obrazyn tolyqtyra túsedi.
«Otan-Ana», «Jer-Ana» úshin alyp soǵystardyń bolǵany ras, soǵystardyń áli de úzilmeı kele jatqany da eshkimge jasyryn emes. Afına qudaıynyń eń súıiktisi Odısseı, Itaka aralynyń patshasy, ol qudaı ananyń arqasynda, qıyndyqtan qutylyp, sońynda jeńip shyǵady. Amorga bolsa b.z.d. 305-334-jyldardaǵy saq patshasy, Kırdiń qolyna túsedi, sonda Amorganyń jubaıy, batyr ana Áspetter hansha kóp áskermen baryp patshany bosatyp alady. Tumar hanym b.z.b. 570-520-jyldary ómir súrgen saq patshasy. Ol áıel patshanyń erligi men órligi, aqyly asqan, aılaly patsha bolǵany, sol zamandaǵy áıelderdiń qoǵam damýyndaǵy eń joǵarǵy ıerarhııada bolǵanyn kórsetedi. Onyń asqaq rýhy búkil adamzatqa áli de úlgi. Bul ańyzdardan Ananyń patshalarǵa da, batyrlarǵa da, bar halyqqa, ıaǵnı álemdegi ózgeristerge óz áserin tıgizetinin kóremiz. Danalyǵymen aty shyqqan analarymyz alyp soǵystardy da, jeke batyrlar arasyndaǵy bitispes tartysty da eki ortaǵa tazalyq sımvoly – aq oramalyn tastap, áp-sátte toqtatqan kezderi bolǵan. Ananyń qantógisti qalamaıtyn, beıbitsúıgish qasıetiniń, bárinen de bıik turǵanynyń kórinisi osylaı jyr shýmaqtarynda jazylǵan. Mine, sol kezdegi ananyń danalyǵyn, aqylyn, qudiretin, anaǵa degen adamzattyń qurmetin osy bir sátten-aq bilemiz. El aýzyndaǵy ańyzdardan qadir-qasıeti erteden-aq tanylǵan, aıtqan sózi aqıqatqa aınalǵan, boljampaz, kishipeıil, tóńiregine nuryn shashqan, VI-VII ǵasyrlarda ómir súrgen Domalaq ana – Nurıla – qazaq halqynyń osyndaı abyz analarynyń biri. Muny bizge jetkizgen taǵy da kóne shyǵarmalar, eski jazbalar. Tarıhı-dereknamalyq eńbekterde qazaq ishindegi qasıetti Analardyń el basqarý isine aralasyp, keıde olardyń esimimen tutas rý-taıpalardyń atalý faktileri de kóp kezdesedi. Mysaly: Ana (shyn aty Bókeı), Domalaq-ana (Alban-Sýan, Dýlat rýlaryn keıde osylaı ataıdy), Qyzaı (Naıman), Dáýletbıke, Altyn, Máýkesh, Aıbıke, Nurbıke, Uldaı, Jezbıke, Nánjil t.b. analardyń esimderi rý atyna aınalǵan. Tipti keıbir qazaq rýynyń urandary da Ana esimimen atalǵan.
Halyq bolmysynyń aınasy – folklorymyzdan jaǵymsyz áıel beınesin kezdestirý qıyn. Onyń ornyna Qurtqa, Gúlbarshyn, Qarakóz, Qarlyǵa, Nazym, Aqjúnis, Qyz Jibek, Baıan sulý, Aıman-Sholpan, Qarashashtyń biri aqylymen, biri kórkimen, endi biri ójettik-erligimen elge qorǵan, urpaqqa pana Ana bolǵanyn kóremiz.
Endi ár dáýir sýretshilerine toqtalsaq, Sandro Bottıchellı «Veneranyń týýy» (1482-1483 j.j.), Edgar Dega «Bıshiler» (XIX ǵasyr), Edýard Mone «Olımpııa» (1863 j.), Van Gog «Arlezıanka» (1888 j.), Rembrandt «Saskıdiń portreti» (1633 j.), Leonardo da Vınchı «Djokonda» (1503 j.) «Áýlıe Anna Marııam sábıimen» t.b. áıgili sýretshilerdiń náziktikke toly týyndylaryn atap ótýge bolady, álbette bul adamzattyń rýhanı damý kezeńindegi asqaq týyndylardy bilmeıtin adam kemde-kem.
1734-1737 jyldary qazaq jerinde bolǵan aǵylshyn sýretshisi Djon Kesteldiń sýretine qarap, Ábilqaıyr hannyń jubaıy, aqyldy, bilimdi, er minezdi Bopaı hanymdy balalarymen birge kóremiz. Al tarıhqa úńilsek aqyly ozǵan Bopaı hanymnyń orys patshasy Annaǵa, sosyn Elızaveta Petrovnaǵa hat jazyp, kúıeýiniń saıasatyn qoldaǵanyn, kúresker ana bolǵanyn baıqaımyz.
Qazaq qoǵamynda urpaq tárbıesi, dástúr jalǵastyǵy, ádet-ǵuryptardyń qaltqysyz oryndalýyn qadaǵalap otyrýda Ananyń qyzmeti aıryqsha. Analar áýeli úı-ishimen, otbasy bereke-birliginiń uıytqysy bolyp, odan assa, aýyl-el yntymaǵynyń jarasýyna yqpal jasaǵan. Adýyn bı, azýly handardyń ózi el Analarynyń aıtqan aqylyna qulaq asyp otyrǵan. Analar beınesi qazaq jazýshylarynyń tarıhı-kórkem shyǵarmalarynda da jan-jaqty somdalǵan. M.Áýezovtiń «Abaı jolyndaǵy» Zere, Uljan, Ǵ.Músirepovtiń Ulpany t.b. kórkem beınelerde búkil qazaq áıelderiniń bitim-bolmysy jınaqtalyp, sheberlikpen kórsetilgen.
Mýzyka ónerinde Ana taqyrybyn qozǵamaǵan kúıshi, ánshi, sazger joq desek te bolady. Sazgerlik óner men aqyndyq ónerdegi Ana beınesin «Ana týraly jyrynan» tyńdasaq jetkilikti. Á.Beıseýov, E.Hasanǵalıev, Á.Espaev sııaqty daryndy kompozıtorlar, olardyń ókshesin basqan M.Omarov, M.Ilııasov sııaqty keıingi býyn kompozıtorlary, aty atalmaı ketken óner qaıratkerleri de qazaq mýzykasyn bıikke shyǵardy, óz zamanyndaǵy «Ana» beınesin basqasha jyrlap, basqa áýen boıaýyna malyndyryp, asqaqtata tústi. Kúı atasy Qurmanǵazy, kúıshi Anamyz Dına Núrpeıisova, M.Tólebaev, A.Jubanov, Ǵ.Jubanova, K.Dúısekeevtiń shyǵarmalary da Anadan bastaý alady. Ana beınesin asqaqtatqan ánshiler sapynyń basynda K.Baıseıitova, J.Omarova, R.Baǵlanova, E.Serkebaev, B.Tólegenova, R. Rymbaeva, B.Shúkeev, M.Júnisova, N.Esqalıeva esimderi ultymyzdyń maqtanyshy. Ananyń balaǵa degen mahabbatyn, áıel mahabbatyn jyrlaǵan, áspettegen elimizdiń aqyndary men jazýshylary da jeterlik.
Teatrda beınelengen Anaǵa kelsek M.Áýezov atyndaǵy «ákemteatrda» qoıylǵan soǵys jyldaryndaǵy Ana obrazyn kótergen Sh. Murtazanyń «Aı men Aısha», Sh. Aıtmatovtyń «Ana-Jer-Ana», U.Esdáýlettiń Uly Abaıdyń ájesi týraly «Zere», Astana teatrynda qoıylǵan R.Muqanovanyń Ibrahım Paıǵambardyń jubaıy «Sarra» týraly, Á.Orazbekovtiń «Bir túp alma aǵashy», Iý.Saıdyń «Qoshtasý» dramasy, N.Sas atyndaǵy balalar men jasóspirimder teatrynda qoıylǵan «Garold ı Mod», Q.Qojamııarova atyndaǵy Akademııalyq uıǵyr teatrynda qoıylǵan «Ana ósıeti», «Táǵdır qısmetı», Ulttyq opera teatrynda somdalǵan «Domalaq Ana» beınesi t.b. aty atalmaǵan qoıylymdar elimizdegi opera jáne drama teatr óneriniń qaryshtap damyp, Ana obrazyn barynsha bıiktetip kórsetip kele jatqanyn bildiredi.
Al Qazaq beıneleý ónerindegi naǵyz qazaq áıel beınesi Ábilhan Qasteevtiń «Qaryndasymnyń portreti», Qanapııa Teljanovtyń «Jamal», Úki Ájıevtiń «Qazaq madonnasy» syndy týyndylarynda ulttyq naqysh, ulttyq minez, ulttyq sulýlyq erekshe bıiktikten kórinedi. Bir ǵana Aǵymsal Dúzelhanovtyń beıneleý ónerindegi «Tumar patshaıym», «Qyz-Jibek», «Qyz uzatý», «Aıman-Sholpan» qazaq áıelderiniń minezin kórsetip, tarıhtyń shyndyǵy men dástúrli ádet-ǵurypymyzdy, salt-sanamyzdy tereńdete sıpattaǵan bolsa, náziktik pen has sulýlyqty bildiretin («Sáýkele kıgen qyz», «Kóktem», «Kól jaǵasynda», «Adyraspan», «Kókshetaý») qyzdar beınesinen qazaq halqynyń tylsym bolmysyn, asqan sulýlyǵy men erligin, máńgi mahabbattyn kórýge bolady.
Keńestik kezeńdegi sýretshilerdiń de eń kóp toqtalatyn taqyryptarynyń biri áıel beınesi-tuǵyn. Ol beıneler Marııa Lızogýbtyń «Ertegi» (1958 j.), Álı Júsipovtyń «Meniń Otanymnyń áıelderi» (1965 j.), Sabyr Mámbeevtiń «Kıiz úı janynda» (1958 j.), Úki Ájıevtiń «Qazaq madonnasy» (1979 j.), Ábdirashıt Sydyhanovtyń «Toǵyzynshy yqsham aýdany» (1972 j.) jáne t.b. sýretshilerdiń týyndylarynyń arqasynda kópshilikke jetken. Osy jyldardaǵy Qanapııa Teljanov, Moldahmet Kenbaev, Sabyr Mámbeev, Salıhıtdın Aıtbaev, Dýlat Álıev, Zeınegúl Túsipova, Maǵaýııa Amanjolov, Ǵanı Baıanov atty sýretshilersiz Ana obrazyn elestetý múmkin emes. Osy jerde Qazaq keskindemeshisi ári kıno sýretshisi Aısha Ǵalymbaevanyń «Batyr Anasyn» aıtpaı ketýge bolmaıdy.
Qazirgi zaman sýretshileriniń negizgi ıdeıa men taqyrypty tarqatýy bir bolǵanymen, árbir sýretshi ózindik kózqarasy, tujyrymy, kompozısııalyq qurylymy, dara erekshelikteri bar. Mysaly, Quralaı Úmbetovanyń «Murager» týyndysy osy jolda kóp óz izdenis pen sheberligin shyńdaýdan týyndaǵan. Otandyq beıneleý ónerinde osy pikirimizge mysal bolarlyq týyndylar az emes.
Al Táýelsiz Qazaqstandaǵy qolóner salasyndaǵy keste, bizkeste, kıiz, sýlap basý sııaqty tehnıkalarda oryndalǵan óner týyndylary da kórermenderin erekshe mazmunǵa toly fılosofııalyq oıǵa jeteleıdi. Jastar shyǵarmalarynyń tásilderiniń alýandylyǵyn, stılıstıkalarynyń aıqyndylyǵyn, baǵyttarynyń barlyq jaǵynan klassıkalyq dástúrimizge jaqyndyǵyn kórýge bolady.
Jalpy, ana taqyrybynyń arǵy bastaýynda bizdiń búgingi baǵa jetpes baılyǵymyz – altyn azattyǵymyzdyń kóne júlgesi jatqandyǵyn ańǵarar edik.
Ana beınesi arqyly biz qazaq jastarynyń rýhyn jańa beleske kóterýimiz kerek. Ulttyq qundylyqtarymyzdyń qaıta jańǵyrýy jolynda asyl Analar ótken joldan ǵıbrat ala bilgenimiz durys. Ana beınesi memleketimizdiń damýyna jol salyp, qoǵamnyń yntymaǵyn, birligin nyǵaıtatyn uly kúshke aınalýy tıis.
Aqtoty RAIYMQULOVA,
Mádenıet jáne sport mınıstri
