Túrkııa men túrki álemi arasyndaǵy qatynasta Qazaqstan erekshe mańyzǵa ıe. Qazaqstan qabyldaǵan sheshimder men usynystar osy saladaǵy turaqtylyqty qamtamasyz etý úshin de, ınstıtýttandyrýdy jedeldetý úshin de mańyzdy boldy. Bul rette Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń úlken ról atqaratyny sózsiz. Osy sebeppen Qazaqstandaǵy oqıǵalar men transformasııa prosesi Túrkııa úshin de mańyzdy.
Qazaqstanyń ekinshi Prezıdenti retinde saılanǵanyna ekinshi jyl tolyp otyrǵan Toqaevtyń túr-tulǵasyn, sheshimderi men saıasatyn zerdeleý Túrkııanyń ony áli de jaqynyraq tanı túsýi úshin qajet.
Kásibı dıplomat jáne tájirıbeli memleket qaıratkeri
Toqaevtyń aıryqsha erekshelikteriniń biri – onyń zııatkerligi dep aıtýǵa bolady. Bilimi, ol ósken orta jáne eldegi synı kezeńderde atqarǵan jaýapty mindetteri tulǵa retinde qalyptasýynda yqpaldy faktorlar boldy. Onyń ákesi – Kemel Toqaev belgili jýrnalıst jáne jazýshy bolǵanyn atap ótken jón. Onyń ústine Kemel Toqaev – qazaq ádebıetindegi detektıv janrynyń negizin qalaýshy. Anasy – Turar Shabarbaeva Almaty shet tilder pedagogıkalyq ınstıtýtynda qyzmet etken. Ol ósken kóptildi orta onyń ártúrli mádenıetpen alǵashqy kezdesýi dep aıtsaq, qatelespeımiz. Atap aıtqanda, anasynyń shet tilderiniń oqytýshysy bolýy onyń til úırený qabiletin erte jasynda-aq damytýǵa jol ashty. Prezıdent Toqaev qazaq, orys, aǵylshyn, qytaı jáne fransýz tilderin meńgergen.
Toqaev – kezinde dıplomattardy daıarlaǵan Máskeý memlekettik Halyqaralyq qatynastar ınstıtýtynyń túlegi. 1975-1991 jyldary Keńes dáýirinde Sıngapýr men Qytaı Halyq Respýblıkasynda qyzmet etti. Odaq ydyrar tusta Toqaev basshylyq qyzmetterde boldy.
Qazaqstan táýelsizdik alǵannan keıin elge oralǵan Q.Toqaev 1992 jyly Qazaqstannyń Syrtqy ister mınıstriniń orynbasary qyzmetine kirisip, qazaqstandyq dıplomatııany damytý jolynda úlken eńbek etti. Osy turǵyda ol eldiń aıryqsha aspektileriniń biri sanalatyn kópqyrly syrtqy saıasatty qalyptastyrýda eleýli orynǵa ıe. Kóp jyl boıy Qazaqstannyń Syrtqy ister mınıstri bolyp jumys istegen Toqaev bir kezde Premer-Mınıstr bolyp ta taǵaıyndaldy. Prezıdent bolyp saılanǵanǵa deıin Senat Tóraǵasy qyzmetin atqardy. 2011 jyly Birikken Ulttar Uıymy (BUU) Bas hatshysynyń orynbasary bolyp taǵaıyndalǵan alǵashqy qazaq dıplomaty retinde este qaldy. Toqaevtyń qyzmet joly onyń el ishindegi jáne halyqaralyq saıasattaǵy bedeliniń nyǵaıýynyń aıqyn kórinisi syńaıly.
Basqarýdy túsiný
Aıta ketý kerek, Prezıdent Toqaevty erekshelendiretin qasıetteriniń ishinde onyń qarapaıymdyǵy jáne adaldyǵy ekenin de aıta ketý kerek. Rasymen, ýaqytsha Prezıdent retinde usynylǵan kúnderde buǵan halyqtyń kóp bóliginiń kózi jetken edi. Saılaý kezinde jáne odan keıin munyń erekshe atap ótilýi durys nárse.
Ekinshi jaǵynan, onyń qyzmetke kirisken bette áleýmettik jelilerdegi belsendiligi – ashyq qarym-qatynas onyń maqsatynyń biri ekenin aıqyndaı tústi.
Toqaevtyń basqarý túsiniginiń negizgi kodtary – ótkenniń myqty bastamalaryn jalǵastyryp, reformalar, ınnovasııalar arqyly jańa prosesterdi qurý. «Nursultan Nazarbaev – memleketimizdiń negizin qalaýshysy. Sondyqtan men onyń saıasatyn jalǵastyratynymdy eń basynan beri aıtyp kelemin. Eń aldymen, bul baǵyt Qazaqstan úshin mańyzdy», degen bolatyn Q.Toqaev.
Reformalarǵa qatysty kelesi sózderdi eske salýǵa bolady: «Qazaqstan – reformıstik memleket. Qalasaq, ekonomıkalyq, ne saıası salada da qoǵamnyń alǵa jyljýyn toqtatpaýymyz kerektigine senemiz. Qazaqstannyń damyǵan 30 eldiń qataryna qosylýy úshin barlyq sala boıynsha qurylymdy reformalardy jalǵastyrýymyz qajet».
Q.Toqaev sonymen qatar talantty jastardyń jolyn ashyp, memleket isine aralastyrý úshin de birqatar bastamany qolǵa aldy. Osy rette ótken jyly 300 talantty jas iriktelip, Prezıdenttiń jastar kadrlyq rezervi quryldy.
Halyq únine qulaq asqan memleket
Prezıdent Toqaevtyń halyqpen dıalog, demokratııa jáne ádilet talaptaryna saı bolýǵa tyrysýy baıqalady. Bul rette «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasy memlekettik organdarda azamattardyń talaptaryna tez arada jaýap berip, sheshimin tabýdy mindet etedi. Memlekettik qyzmetshilerdiń bul jańa túsinikke umtylýy da – aıqyndalǵan maqsattyń biri. Qazaqstanda sheteldikterge jerdiń satylýyna tyıym salynǵanyn onyń jarqyn mysaly retinde keltire alamyz.
Halyq pen úkimet arasyndaǵy dıalogty tereńdetý maqsatynda Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń qurylýy – birlik pen áleýmettik turaqtylyqqa jasalǵan úlken qadam. Keńestiń negizgi mindetteri – ulttyq strategııa men baǵdarlamalardy, zań jobalaryn halyqtyń atynan baqylap, mańyzdy strategııalyq qadamdar týraly azamattyq qoǵamnyń oıyn tyńdap, syndarly dıalogy qamtamasyz etý.
Jańa quqyqtyq normalar
Keıingi eki jyl ishinde Parlamentte Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń usynysymen ázirlengen mańyzdy zańdar qabyldandy.
Máselen, «Beıbit jıyndar týraly» zań halyqtyń beıbit narazylyqqa shyǵýy quqyǵyn qamtamasyz etedi. Burynyraqta beıbit jıyn uıymdastyrý úshin alatyn ruqsattardyń ornyna zań qabyldanǵannan keıin tek jıyn týraly eskertý jetkilikti boldy. Narazylyqtar men basqa da beıbit jıyndardy endi úlken qalalarda da ótkizýge ruqsat bar. Demokratııa turǵysynan qarasaq, bul – memleket úshin úlken qadam.
Parlament quramy men depýtattardyń jumysyna qatysty ózgeristerdi de atap ótken jón. Bul rette Parlament joǵary zań shyǵarýshy organda oppozısııanyń bolýy máselesin qarastyryp, sheshim qabyldady. «Saılaý týraly» jáne «Saıası partııalar týraly» zańdarǵa ózgeris engizý arqyly alǵashqy ret endigi kezekte Parlament quramynyń 30 paıyzy áıelder men jastardan turatynyn aıqyndap aldy. Bul ózgeristerdi áıelder men jastardy qajet bolsa Parlamentke, ne jergilikti saıasatqa aralastyrýdyń joly retinde qabyldasaq bolady. О́zgerister 2021 jyly 10 qańtarda ótken Parlament jáne aımaqtyq máslıhattar saılaýynda belgili bir jańa ózgeristerge qol jetkizýge múmkindik berdi.
2021 jyly 25 mamyrda qabyldanǵan ózgerister aýyl ákimderin halyqtyń ózi saılaýyna múmkindik beredi. Saıası partııanyń Parlamentke ótý mejesi 7 paıyzdan 5 paıyzǵa deıin tómendetildi.
Bul zańdarǵa qosymsha retinde Qazaqstan adam quqyqtary salasyndaǵy halyqaralyq mindetteri aıasyn keńeıtpek. Qazaqstannyń BUU-daǵy Turaqty ókili ólim jazasyn joıýdy maqsat etetin Azamattyq jáne saıası quqyqtar týraly halyqaralyq paktiniń ekinshi fakýltatıvtik hattamasyna qol qoıdy. Mańyzdy sheshim 9 maýsymda qabyldanyp, eldegi adam quqyǵy máselesin ilgeriletý úshin Úkimetke «Adam quqyǵy boıynsha jumys josparyn» ázirleý tapsyrmasy berildi.
Ulttyq qundylyqtar men latyn alfavıti
Qasym-Jomart Toqaevtyń basqarý kezeńinde mańyz bergen rýhanı qundylyqtar júıesi – Elbasy Nursultan Nazarbaev negizin qalaǵan jol. Qazirgi Prezıdent te qazaq tili máselesine beıjaı qaramaıdy. Latyn álipbıine kóshýdi Memleket basshysy túrki álemimen ıntegrasııa joly retinde de qarastyrady.
Prezıdent bolyp saılanǵannan keıin birqatar daǵdaryspen betpe-bet kelgeni jasyryn emes. Bul onyń kóshbasshylyǵy úshin de syn bolǵany anyq. Artta qalǵan eki jylda memlekette birqatar tabıǵı-tehnologııalyq apat, etnosaralyq qaqtyǵys boldy. Toqaevtyń oqıǵa ornyna baryp, jaǵdaılardy baqylaýda ustaýy halyqtyń kóńilinen shyqty. Onyń basqarý kezeńindegi eń úlken daǵdarys retinde qazirgi pandemııany aıta alamyz. Belgili bir ýaqytta qıyndyqtar bolsa da, qazirgi kezde Qazaqstan jaǵdaıdy qolǵa aldy. Tipti óz vaksınasyn daıyndaǵan sanaýly memelketterdiń qataryna endi.
Qoryta kele, Q.Toqaevtyń eki jyldyq qyzmeti týraly aıtqanda ózgerister týraly da aıtamyz. Qazirgi Prezıdent bir jaǵynan Elbasy N.Nazarbaevtyń saıasatyn jalǵastyryp keledi, al bir jaǵynan saıası reformalardy da esten shyǵarmaıdy. Qabyldanǵan jańa zań men ózgerister nátıjesinde memlekettiń demokratııalanýy jedeldeıtinin boljaı alamyz. Eki jylda áli de rettelýdi qajet etetin máseleler týyndasa da halyq pen bılik arasyndaǵy dıalogtiń nyǵaıýymen qatar, Prezıdent Toqaevqa degen senim nyǵaıa túskenin aıta alamyz.
Kúrshad ZORLÝ,
Eýrazııa aımaǵy men túrki álemi boıynsha professor,
Bozok ýnıversıtetiniń Ekonomıka jáne ákimshilik bilim fakýltetiniń dekany
«Anadoly» agenttigi
