TVARDOVSKIIMEN SÝRETKE TÚSKEN SNAIPER

Qazaq surmergenge bir-aq aýyz sózben “quralaıdy kózge atqan” dep baǵa beredi. Ańshylyq aıasyndaǵy bul tirkesti jaýgershilik za­manda “qaq júrektiń tusy dep, ólgen jeriń osy dep...” oralymyna oraılastyryp, qaharmandyq qısynyna ıkemdegen. Anaý qańqasy kepken qalmaqty qozǵap qaıtemiz, nemis fashısterimen arpalysta da “jandy nysana” kózdegen atalarymyz eshkimge esesin jibermepti, esebin túgendepti. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys­tyń eń úzdik snaıperleriniń tiziminen esimi men erligin óz jurtymyz bile bermeıtin qa­zaq­tardyń mol ushyrasýy – sonyń aıǵaǵy. Osyndaı saıypqyran­dary­myz­dyń biri – op­tı­kaly vıntovkasymen 143 dush­pan­nyń (odan da kóp bolýy tıis), onyń ishinde 12 snaıperdiń kózin joıǵan, orys zertteý­shi­leri “erdiń eri”, “dańqty mergen”, “ǵajaıyp qa­zaq snaıperi” dep áspettegen Juman Esirkepov edi. Eleńdegen el qulaǵy Sovınformbıýronyń 1944 jylǵy 7 maýsymdaǵy, soǵystyń 1082-shi kúngi shuǵyl aqparynan mynany estidi: “Vıtebsk qalasynyń soltústik-batys jaǵynda gıtlershilerdiń úsh toby bizdiń áskerı bekinisimizge shabýyl jasady. Qııan-keski urystyń nátıjesinde jaý keıin shegindi. Shaıqas alańynda 60 jaý óligi qaldy. N. bóliminiń mergenderi starshına Alek­seı Rýsakov pen aǵa serjant Djýman Esır­keev (durysy – Juman Esirkepov) bir kúnniń ishinde 8 nemisti óltirdi. Qyzylarmııashy mergen Shýmbasov alty kún ishinde qarsylastyń 13 soldatynyń kózin joıdy”. Bul – toǵyz aı boıyna Vıtebsk qalasy qol­dan-qolǵa ótip turǵan teketires tus bolatyn. Kúnnen-kúnge kúıi ketińkirep, kúshi kemigenimen, soǵys taǵdyrynyń sheshiler sátin sýyt sezingen nemister osy arada aınala qorǵanys shebin quryp jatyp aldy. Kóktegini kúńirentip, jerdegini jaıpaýǵa ázir kúlli áskerı áleýetin, qýatty qarýyn ústi-ústine aıaýsyz úıip-tókti. Sap túzegen sarbazynyń ózi 2 mıllıonǵa jetip jyǵyldy. Al jaý armııasynyń tegeýrindi “Ortalyq” tobyn túbegeıli talqandap, Belorýssııadan túgelimen túrip tastaýdy josparlaǵan “Bagratıon” opera­sııasyn júzege asyrýǵa jumyldyrylǵan keńes jaýyngerleri úshin de syn saǵaty týdy. О́mir men ólim arasyndaǵy aıyryqqa aınal­ǵan Batys Dvınanyń saǵasy – ataqty Lýchesa ózeniniń arnasymen sý emes, qan aqqandaı boldy. Onyń jaǵasynda gıtlershilerdiń sa­ǵyn syndyryp, betin qaıtaryp baryp, ózderi qyrshynnan qıylǵan, belgilisi, belgisizi bar – qyryq myńnan astam arystaı azamaty­myzdyń súıegi qaldy. Áýelde 31-shi, keıin 43-shi armııanyń qu­ramyna kirgen Sývorov ordendi, Qyzyl Týly Vıtebsk 251-shi atqyshtar dıvızııasyndaǵy 927-shi atqyshtar polkynyń 22 jasar snaıperi, BK(b)P múshesi Juman Esirkepov bul qandy qasaptan aman shyqty. Aman shy­ǵyp qana qoımaı, jaýyngerlik ataǵy men abyroıy aspandady. Áý basta qaı jerden qate ketkenin bilmedik, onyń famılııasy orys­sha qujattar men tarıhı derekterde Eser­keev, Eserkeev, Iserkeev, tipti kal­lı­grafııalyq “ı” men “s” áripterin maǵynasyz qosa oqyp jibergendikten, Jırkeev dep te jazylyp ketipti. Sondyqtan 1944 jyldyń 15 maýsymy kúni belgili maıdanger-fototilshi Aleksandr Frıdlıanskıı ony 3-shi Be­lo­rýs­sııa maıdanynda jolyqtyrǵan jerinde sý­ret­ke túsirip, sıpattamasynda “Tamasha qazaq mer­geni Juman Esırkeevtiń óz vıntov­ka­sy­nyń nysanasyna úńilgen sáti. Onyń esebinde júzden astam gıtlershil bar. О́ziniń jaýyn­gerlik janqııarlyǵy úshin ol Qyzyl Tý jáne 3-dárejeli Dańq ordenderimen, “Erligi úshin” medalimen nagradtalǵan”, – dep jazýy – sol áldekimder jibergen grammatıkalyq salaq­tyq­tyń salqyny sezilgenimen, maqtan tutarlyq málimet. Maıdan shebinde Jumanmen eki ret kez­desken Frıdlıanskıı ózi túsirgen sýretterin áýeli “Lıteratýrnaıa gazetanyń” 1963 jylǵy 22 aqpandaǵy, sodan soń “Sovetskaıa tor­gov­lıa” gazetiniń 1988 jylǵy 23 aqpandaǵy san­da­rynda jarııalaǵan. Batyrdyń týǵan inisi Abdýllanyń balasy, ıaǵnı nemere inisi Myr­zan Máskeýge attanyp, yjdahattylyǵynyń arqasynda fotosýret ıesin taýyp alady. Frıdlıanskıı oǵan bilgenin baıandap beredi. О́z sózinde: “Aqyn Aleksandr Tvardovskıı­men jáne jaýynger Alekseı Rýsakovpen tús­ken sýretin olar áldene jaıly qyzý áńgi­me­le­sip turǵan kezde bildirmeı obektıvke tar­typ alǵanmyn”, – deıdi. Jáne de gazet betinde: “Ol (Juman – A.Sh.) sondaı-aq 2-dáre­jeli Dańq ordenimen nagradtalǵan bolatyn, biraq ol ýaqytta áli alyp úlgermegen edi”, – dep jazady. Álbette, Aleksandr Tvardovskıı – áıgili “Vasılıı Terkın” poemasynyń avtory, al Alekseı Rýsakov – Sovınformbıýro habar­lamasynda Jumanmen qatar atalatyn mergen jigit (bizdiń málimetimiz boıynsha, ol nemis snaıperimen jekpe-jekte basynan alǵan aýyr jaraqattan “óldige” sanalǵan, biraq tiri qalyp, soǵystan soń Dneprodzerjınsk qalasynda turǵan). Fotograf Frıdlıanskıı men “Krasno­armeı­skaıa pravda” maıdandyq gazetiniń tilshisi Tvardovskıı dıktor Iýrıı Levıtan­nyń daýsy arqyly attary kópshilikke másh­húr bolǵan qos surmergen – Esirkepov men Rýsakovty ile-shala arnaıy izdep baryp, suhbattasýy kúmán týdyrmaıdy. Bir qyzyǵy, Jumannyń Tvardovskıımen jáne Rýsakovpen túsken sýreti kórnekti aqynnyń kezekti bir kitabynda, sondaı-aq keńes zamanyndaǵy qazaq mektebiniń 7-sy­nybyna arnalǵan orys ádebıeti oqýlyǵynda basylǵan. Biraq bul jaıtqa aýyl-aımaqtaǵy et jaqyn týǵan-týystary bolmasa, basqa eshkim sonshalyqty mán bere qoımapty... Juman Esirkepovtiń múltiksiz mergen­digin basqa derekter de rastaıdy. 1985 jyly Máskeýdegi “DOSAAF” bas­pa­synan N.Jýravlevtiń “Posle boıa vernýs” degen kitaby jaryq kórip, onda orystyń sańlaq snaıper qyzy, 2-shi jáne 3-shi dáre­jeli Dańq ordeniniń ıegeri Roza Shanınanyń ómiri týraly baıandalady. Soǵysta snaıperlerdiń óz ara jekpe-jegi – qalypty nárse. Bir ózi 12 jaý sur­mer­geniniń kózin joıǵan Roza Vıtebsk maıda­nyn­daǵy taǵy bir qysyltaıań jerde ákki dush­panymen ózara ańdysqa túsedi. Komandalyq baqylaý pýnktindegi jaýyngerler fashıs­ter­diń nysanasyna ilige beredi. Qarsylasyna qarsy aıla-amal izdestirgen Rozanyń basy qatady. Ári qaraı kitaptyń ózin sóıletelik: “Vzvod jetekshisi alańdaýly Rozaǵa qarata mynadaı usynys jasady: – Shtabqa baraıyq. Kórgen nárseńizdi sol jerde bir salmaqtarsyz da, ne isteı­tin­digińiz jóninde jospar qurarsyz. Bir tanys snaıperim maǵan óz áriptesteriniń derbes stra­tegııasy bolý kerektigin aıtqan edi. – Bul strategińiz kim? – dep jymıdy Roza. – Siz ony bilýge tıissiz, óıtkeni ol búkil maıdanǵa tanymal. Ol mergenniń aty-jóni – Juman Iserkeev. – Syrttaı qanyqpyz, – dep qyzyǵý­shylyq tanytty Roza. – Onyń jaýyngerlik esebinde 90 fashıst bar. О́ltirgen nemis snaıperleriniń ózi onnyń ar jaq-ber jaǵy... – Dálirek aıtqanda – 12, – dep naq­ty­la­dy vzvod komandıri. – Bálkim, qazir odan da asyp túsken bolar. Erdiń eri ǵoı – Juman!”. Al Belarýs Respýblıkasynyń Vıtebsk qalasyndaǵy №9 kásiptik-tehnıkalyq ýchılı­shede ózi qurǵan “Poısk” atty áskerı-pat­rıot­tyq klýbqa shırek ǵasyr boıyna jetek­shi­lik jasap kele jatqan Anatolıı Alekse­e­vıch Býrdomen baılanysqa shyqqanymyzda, ol kisi Juman Esirkepovtiń 1943 jyldyń shamamen shildesine deıin 143 fashısti jer jastandyrǵandyǵyn aıtty. Ýchılıshe ja­ny­nan ashylǵan, úkimet sheshimimen “halyqtyq” degen ataq berilgen áskerı dańq murajaıynda Juman qyzmet etken 251-shi atqyshtar dıvı­zııasyna qatysty 8 myńnan astam jádiger jınaqtalypty. Sonda saqtalǵan qundy qujattarǵa jáne soǵystan tiri qaıtqan qarýlastarynyń es­telikterine súıene otyryp, esil er qazasynyń jaı-japsary jóninde Anatolıı Alekseevıch jan-júregi tebirene áńgimelep berdi. Biz Jumannyń 1941 jyldyń 15 qaza­nyn­da ata qonysy – Ońtústik Qazaqstan oblysy Qaratas (qazirgi Qazyǵurt) aýdanynyń Molo­tov kolhozynda (búgingi Jigergen aýylynyń mańynda) áskerge attanǵanyn, ony soǵysqa jergilikti áskerı komıssarıatta anasy Shyntaı shyǵaryp salǵanyn bilýshi edik. 1944 jylǵy 3-shi Belorýssııa jáne 1-shi Prı­bal­tıka maıdanynan buryn, 1943 jyldyń naýryzynda Batys maıdanda Rjev-Vıazma operasııasy kezinde Sychevka qalasy úshin bolǵan qantógiste erjúrektigimen kózge tús­ke­ni de belgili-tuǵyn. 1944 jyldyń 28 qaza­nynda oqqa ushyp, Lıtvanyń Leskovo (Lev­kovo) derevnıasynda jerlengeni jóninde de maǵlumat tapqanbyz. Endi Býrdonyń baıa­ny­nyń arqasynda qaıǵyly oqıǵanyń qalaı oryn alǵandyǵyn kóz aldymyzǵa elestettik. ...Juman ózinen tórt jas úlken vzvod komandıri, kishi leıtenant Georgıı Ýshkovpen emen-jarqyn dos edi. Qapylysta bolsa da áýelete án shyrqaǵandy, kóńiline jyr toqyǵandy unatatyn qazaq jigiti ázirbaı­jan­dyq orys Jora Alekseı balasynyń albyrt minezimen qosa, aqyndyǵyna uıyǵan. Soǵysqa deıin Bakýdyń til jáne ádebıet ınstıtýtyn támamdaǵan Georgıı óz qarýlastarymen birge Kalının jáne Smolensk oblystarynyń, Belorýssııa men Prıbaltıkanyń ormanyn kezip, oqpanyn keship júrgende bir sát qo­lynan qalamyn tastaǵan emes. Ara-tura dı­vızııalyq “Za Rodıný” gazetiniń redaksııa­sy­na bas suǵyp, ózi ashqan “Jas mergenge keńes­ter” aıdarynyń aıasynda maqalalaryn usynatyn. Al onyń oqýshy dápteriniń betine jazǵan “Lýchesa” atty myna óleńin búkil maıdandastary jatqa oqıtyn: Tebıa davno na karte ıa ıskal, Poloska golýbaıa sredı lesa – Prostaıa belorýsskaıa reka S krasıvym, strogım ımenem – Lýchesa. My na rassvete vstalı pred toboı. Ty nas jdala, kak mojet jdat nevesta. I my velı zdes dolgıı, smertnyı boı, Chtoby ty byla svobodnoıý, Lýchesa. I v pamıat teh, kto v rosnýıý travý Ýpal, svoı dolg otdavshı chestno, Iа býdýshýıý dochký nazový Tvoı prekrasnym ımenem, Lýchesa. О́kinishke qaraı, perzent súıý baqytyn Georgııdiń mańdaıyna jazbapty. Ol myltyǵyn kezep turǵan ajaldyń sýyq demin sezingendeı, ólerinen bir kún buryn aqyrǵy óleń joldaryn qaǵaz betine qondyrady: Vecher pýlemetamı prostrochen, Betsıa dojd v palatký nevpopad. Chto-to mne ne spıtsıa etoı nochıý Pod osennıı jeltyı lıstopad... Erteńine, polk barlaýshylarynyń birne­she sátsiz áreketinen keıin, jaý tylynan “til” ákelýge Ýshkov vzvodynyń snaıperleri jortýylǵa shyǵady. Tutqyndaıtyn jaý ta­bylyp, istiń sátin salǵandaı kóringen. Biraq qaıtar jolda álgi “olja” nemis kútpegen jerden buǵaýdan yshqyna bosanyp, jan ushyra aıǵaı salady. Muny estigen fashıster jan-jaqtan dúrlige lap qoıady. Qandy qaq­tyǵysta Georgıı Ýshkov qaza tabady, orys tarıhshylary jazǵandaı, “dańqty snaıper Djýman Eserkeev te sol arada mert bolady”. Sóıtip, “jeńsek – bir tóbeniń ba­syndamyz, jeńilsek – bir shuńqyrdyń ishin­demiz” dep anttasqan eki dos qapııada jan tap­syryp, súıekteri Baltyq topyraǵyndaǵy bir qorymǵa qoıylady... Keıinirek, Georgııdiń týǵan apasy Nonna tórt uldy bolyp, olardyń kenjesine inisiniń qurmetine Georgıı dep at qoısa, úlken ulynyń tuńǵysh qyzyna Lýchesa esimin beredi. Vıtebsk murajaıynda Georgıı Ýshkov pen Juman Esirkepovtiń analaryna polk­tas­tarynyń jibergen kóńil aıtý hattary da saqtaýly. 1944 jyldyń 10 qarashasynda Qazaqstanǵa joldanǵan, bul kúni túte-tútesi shyǵyp, jazýy ábden kómeskilenip, kóp jeri óshýge qaraǵan aza qaǵazdan qazaqshaǵa aýdarǵanda tómendegi sózderdi oqýǵa bolady: “Qymbatty Esirkepova! Uly qazaq hal­qynyń dańqty áıeli! Sizdiń ulyńyz Juman Esirkepov bizdiń naǵyz maqtanyshymyz bolatyn. Ol óziniń boıyndaǵy jalyny men jigerin basqynshylarǵa qarsy kúreste aıanbaı jumsady. Snaıperlik vıntovkasymen talaı fashısti jer jastandyrdy. 1944 jyly Ju­man kezekti barlaýǵa attanǵanda jaýynger­ler­men birge jaý tosqaýylyna kez keldi. Esir­kepov birinshi bolyp dushpannyń okopyna túsip, tarazy basy teń emes shaıqasta qahar­mandyqpen qaza tapty. Osy erligi úshin sizdiń ulyńyz 1-dárejeli Otan soǵysy ordenine usynyldy. Jumannyń nurly beınesi bizdiń júregimizde máńgi saqtalady”. Bul hatqa dıvızııanyń shtab bastyǵy – gvardııa polkovnıgi Vladımır Naýmovıch Ratner, rota komandıri Faıkın, sondaı-aq Zykın men Teberkov sekildi maıdandastary qol qoıǵan. Juman Esirkepov nagradtalǵan 1-dárejeli Otan soǵysy ordeni ol maıdanǵa attanǵan áskerı komıssarıatqa kelesi, ıaǵnı 1945 jyl­dyń sáýirinde, Jeńiske az ǵana ýaqyt qalǵanda kelip jetken. Ońtústik Qazaqstan oblysy, Qazyǵurt aýdandyq “Qazyǵurt tynysy” gazetiniń bas redaktory, janashyr azamat Jorabek Súıeý­bekovtiń jón-jobasy arqyly biz Esirkepov­ter áýletimen qarym-qatynas ornattyq. Jumannyń ózimen kindiktes bir aǵa, bir inisi bolǵan eken. Aǵasy Qydyrbaı 1939 jyldyń sáýirinde ásker qataryna alynyp, 1942 jyl­dyń 24 qazanynan bylaı qaraı habar-oshar­syz ketken. Sońǵy hatynda “467-shy dalalyq poshta stansasy, 996-shy áskerı bólim” degen adres kórsetilipti. Ázirshe munyń 221-shi atqyshtar dıvızııasy bólimsheleriniń biri bolýy múmkin ekendigin ǵana anyqtaı aldyq. Al soǵys kórmegen inisi Abdýlladan taraǵan urpaq óz ordasynda ornyǵyp otyr. Solardyń biri – fotograf Frıd­lıanskııdi Máskeýge izdep baratyn Abdýllaev Myrzan batyr aǵasynyń derek-dáıegin izdestirýden áste sharshaǵan emes. Sol kisiniń bastaýymen, atqa mingen azamattardyń qos­taýymen erin joqtaǵan eldiń nıeti qabyl bolyp, jergilikti onjyldyq mektepke Juman Esirkepovtiń aty berilipti. Aýdan orta­lyǵynan kóshege aty qoıylatyn kún de alys emes dep oılaımyz. Sóz sońynda aıtarymyz, orys jáne belorýs aǵaıyndar tarapynan baıaǵyda baǵa­syn alǵan, Uly Otan soǵysyndaǵy saıyp­qyran snaıperlerdiń alǵashqy sapyna kiretin qaharmanymyz – Juman Esirkepovtyń rýhy óz Otanynda joǵary qurmettiń qaı-qaısysyna da laıyq degen kópshilik pikirin bas gazetimizdiń betinde bólisýdi ózimizge paryz sanadyq. Amantaı ShÁRIP, “Astana aqshamy” gazetiniń bas redaktory.