Raqymjan Qoshqarbaev nebári 21 jasynda eli úshin, halqy úshin adam sengisiz erlik jasady. Biraq onyń erligi sol tustaǵy saıasattyń kesirinen kózge elenbedi. Saıasat ólim men ómirdi, qurmet pen tabynýdy ultqa bólip qarastyrdy. Biraq oǵan qaramastan usynys jasalyp jatty. Eń alǵashqy bolyp batyr Baýyrjan Momyshuly joǵary jaqqa hat jazyp, Raqańnyń erligi týraly málimet berdi. «Men de soǵysqa qatystym. Dıvızııaǵa deıin basqardym. Tórt jyl boıǵy surapyldyń nebir sumdyqtary kóz aldymda. Biraq Berlındi alardaǵy, Reıhstagqa tý tigerdegi qyrǵyn – ol naǵyz aqyrzamannyń ózi. Jańaǵy jigit sol tozaq otynyń ishinde bolǵan. Sol alapattan arýaq qoldap, aman shyqqan. Jeńis týyn tikken! Taǵdyr onyń tarıhı adam retindegi ómirbaıanyn sol sátte jazǵan! Senderdiń mindetteriń – endi sony elge aıtyp, jalpaq jurtqa jetkizý» dep keıingilerge umytylmastaı aıtyp ketýi úlgi-ónege boldy.
1945 jyldyń aıaǵynda batyr ataǵyna usynýshylar shamadan tys kóp bolady. Olar túrli suryptaýlardan ótkiziledi. Bul týraly jan-jaqty zerttegen ultymyzdyń uly azamattarynyń biri Evneı Bóketovtiń esteligin keltire ketsek:
«Qoshqarbaev pen Býlatovtyń peshenesine jazylǵany da beıpildik boldy-aý. 1945 jyly mamyr aıynda Reıhstagqa tý tigýshiler retinde sarbaz Býlatov pen Qoshqarbaev ta Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna usynylǵan. Biraq bulardy ekinshi tolqynǵa ysyryp, shegindire turaıyq desedi bireýler. Sol jyldyń aıaǵynda «Mártebeli ataqqa laıyqtylar az emes, kóp: saralaıyq, suryptaıyq, sýyrylyp ozǵan sańlaqtaryna aldymen ataq bereıik, ordendermen syılaıyq», dep sheshedi joǵarǵy jaqta.
1945 jyldyń aıaǵynda Uly Otan soǵysy ardagerleri keńesiniń tóraǵasy bolyp Keńes Odaǵynyń marshaly Ivan Konev bekitiledi. Marshal nagradaǵa usynylǵandardyń qujattaryn qaıta qaraýǵa kirisedi. Onyń aldyna Raqymjan men Grıshanyń qaharmandyǵyn baıandaǵan qujattar da keledi. «Nemene, Uly Otan soǵysynyń barlyq batyry tek Jýkov basqarǵan Birinshi Belorýs maıdanynan ǵana shyǵýy zańdylyq bolýy tıis pe?» depti de Ivan Konev Qoshqarbaev pen Býlatovtyń qujattaryn qyzyl syıamen aıqysh-uıqysh syzyp tastapty. Sodan keıin ondaǵan jyldar boıynda ol jaıynda sóz qozǵalmaı jata beredi.
Jeńistiń otyz jyldyǵy qarsańynda Perm oblystyq partııa komıteti ózderiniń jerlesteri «Grıgorıı Býlatov pen qazaqstandyq Raqymjan Qoshqarbaevtyń qaýip-qaterge bas tigip, Reıhstag mańdaıshasyna Qyzyl tý qadaǵandaǵy qaharmandyǵy umytylmaýy tıis», dep tıisti oryndarǵa hattar jazady. Obkomnyń birinshi hatshysy Búkilodaqtyq soǵys ardagerleri keńesiniń tóraǵasy marshal I.Konevke kelip jolyǵady. «Grıgorıı Býlatov – sizdiń de jerlesińiz, bárimizdiń maqtanyshymyz. Batyrlardyń qandaryn tógip, shashtaryn aǵartyp, qoldary jetken mereılerin ıelenýine kómek kórsetińiz», deıdi. «Qadirli jerlesterim-aý, sonaý 1945 jyldyń kúzinde qaıda qalǵansyńdar? Endi kesh. Men bir ret qoldamaǵanmyn. Onymnan bas tartý maǵan endi oraısyz», dep solqyldapty».
Kez kelgen iste báseke bar. Bolsyn, biraq onyń bas arazdyǵynan qanshama adam zábir kórip jatady. Bireý ózin zor etip kórsetý úshin basqany dattaıdy. Al ádil kúresti tańdap alatyndar óte sırek. Joǵarydaǵy kórnekti áskerbasylardyń qyrbaıynan qanshama adamnyń zardap shekkenin bir Qudaı bilsin. Biraq bir nárse aıqyn, sol marshal G.Jýkovqa Reıhstagqa alqashqy tigilgen Jaýyngerlik Týdyń ıesi kimder ekeni málimdelgende, marshal aıqaıǵa basyp: «Qaıdaǵy azıat, tez arada bir orys pen bir grýzındi tabyńdar», dep armııa basshylyǵyn qýyryp jibergenin aıtýshylar bar. Mine, bar másele osyǵan kelip tirelgen.
Endi bastapqy áńgimemizge oralaıyq. 1945 jyldyń 30 sáýirinde ińir túse Reıhstag qabyrǵasyna alǵashqy Jeńis týy qadalady. Al onyń eń bıik shyńyna tý qadaý jolynda áli de keskilesken shaıqastar júrip jatady.
1945 jyly 25 sáýirde 1-shi Belorýs jáne 1-shi Ýkraın maıdandary Berlınniń batys bóliginde qosylyp, jaýdyń Berlın tobyndaǵy áskerin qorshaýǵa alady. Keńes áskeriniń aldynda vermahtyń 1 mıllıonǵa jýyq jaýyngeri shoǵyrlanǵan fashıstik Germanııanyń sońǵy qorǵanys shebin alý qajet bolady. Úshinshi reıh basshylary jantalasyp, esten tanady. Áıtse de nemister ólispeı berispeýge janyn salyp, qorǵanady.
Árbir ǵımarat, árbir úı oramy úshin keskilisken shaıqas júredi. Qala jaǵdaıynda beıbereket shabýyl jasaýdyń ózi óte qıyndyq týdyrdy. Soǵan qaramastan keńes áskerleri adymdap-aq, Berlınniń ortalyq bóligine enedi. Osydan soń qalanyń mańyzdy degen ǵımarattaryna qyzyl jalaýlar iline bastaıdy. 1945 jyly 26 sáýirde Berlın ratýshyna alǵashqy týdy kishi leıtenant Gromov qadaıdy. 30 sáýirde 597-polktyń jaýyngerleri Koroldik opera ǵımaratyna Qyzyl tý ilýge qol jetkizedi. Bul jarty jeńis edi.
Reıhstagqa shabýyl birneshe kúnge sozylady. Fashızmniń sońǵy oshaǵyn alýǵa general Kýznesovtyń basshylyǵymen úshinshi sheshýshi armııanyń birneshe dıvızııasy shabýyl jasaıdy. Áskerı basshylyq Reıhs-
tagqa eń basty Jeńis týyn qadaýǵa erekshe jaýapkershilikpen qaraıdy. Oǵan arnaıy daıyndyq jumystary júrgiziledi. Sáýir aıynyń 20-synda 3-armııanyń Áskerı keńesi Reıhstag tóbesinde jelbireıtin Týdyń arnaıy túrin bekitedi. Armııa quramyndaǵy 9 dıvızııaǵa jeke tý tapsyrylady. Nómiri 5-shi tý 150-atqyshtar dıvızııasyna tapsyrylady. 30 sáýirde tańǵy saǵat 11-de dál osy dıvızııa Reıhstag pen oǵan taıaý ornalasqan ǵımarattarǵa shabýyl jasaıdy.
Endi sol jyldardaǵy qujattarǵa nazar aýdaraıyq. 150-atqyshtar dıvızııasynyń jaýyngerlik jýrnalynda bylaı dep jazylypty: «1945 jylǵy 30 sáýirde 14.25-te 654-atqyshtar polkynyń jaýyngerleri leıtenant Qoshqarbaev pen barlaýshy Býlatov ǵımarattyń ortalyq bóligine jer baýyrlap jetip, oǵan kirer bas qaqpanyń basqyshyna qyzyl jalaýdy ildi». Sol kúni Sovınformbıýro «Búgin 14 saǵatta keńes jaýyngerleri nemis Reıhstagynyń ǵımaratyn alyp, oǵan «Jeńis týyn» qadady dep resmı málimdeme jasaıdy. Al 3 mamyr kúni jaryq kórgen «Voın Rodıny» gazetiniń «Olar soǵysta erlik kórsetti» aıdarymen berilgen maqalasynda bylaı dep jazylady: «Otan óz batyrlaryn asqan qurmetpen dańqyn asyrady. Keńes batyrlary – halyqtyń eń tańdaýly uldary. Olardyń erlik isteri týraly talaı kitap jazylyp, óleń shyǵarylady. Olar gıtlerızmniń oshaǵyn tunshyqtyryp, ordasyna Jeńis týyn tikti. Batyrlarymyzdyń esimin eske alaıyq: olar – leıtenant Raqymjan Qoshqarbaev, qyzyl jaýynger – Grıgorıı Býlatov... Otan olardy esh ýaqytta umytpaıdy. Batyrlardyń dańqy arta bersin!».
Osydan soń 150-atqyshtar dıvızııasynyń basshylyǵy bir top adamdy Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna usynady. Olardyń arasynda Raqymjan Qoshqarbaevpen birge Býlatov, Provatorov, Oreshko, Lysenko, Grechenkov jáne birneshe jaýynger de bolady. Olardy ataqqa usynǵan usynym hattaǵy arnaıy túsindirmede: «...olar 30.04.45 jyly Reıhstagqa basyp kirip, Jeńis Týyn tikti...» dep kórsetiledi.
Biraq keńes halqynyń árbir oqýshysyna belgili bolǵanyndaı, Reıhstagqa Jeńis týyn tikken serjant Mıhaıl Egorov pen kishi serjant Melıton Kantarııa bolyp shyqty. Bul sheshim sol kúni-aq, ıaǵnı 1945 jyly 30 sáýirde keshki saǵat 10-da sheshilip qoıylǵan is edi.
Qazir bireýmiz bilsek, ekinshimiz bilmeýimiz de múmkin. Sebebi Reıhstag tóbesine sol kúni bireý emes, ekeý emes, 40-qa jýyq qyzyl tý tigilgen edi. Alaıda solardyń arasynda tek qana Egorov pen Kantarııa tarıhqa endi.
30 sáýir kúni 14 saǵatta keńes áskerleri Reıhstagqa basyp kirip, ǵımarattyń ortalyq bóligine birneshe tý ilgen. Leıtenant Qoshqarbaev pen qatardaǵy jaýynger Býlatov Reıhstagtyń shatyryna ornalasqan attyly músin eskertkishine Jeńis týyn qadaıdy. Bul – eń bıik shyń jáne Germanııanyń resmı shtab páteri. Al leıtenant Alekseı Berest ortalyq alańǵa kireberis baǵanasyna alǵashqy týlardyń birin iledi. Bul 5-dıvızııaǵa tapsyrylǵan tý bolatyn.
Jasyratyn eshteńe joq, keskilesken urysta nemister birneshe ret keńes áskerleriniń betin qaıtaryp ta tastaıdy. Eń sońǵy shabýyl keshki saǵat 9-da bastalady. Leıtenant Alekseı Berestiń toby joǵary qabatqa ótip, biriniń ústine biri shyǵý arqyly Reıhstag tóbesine 22.50-de Jeńis týyn tigedi. Bul KSRO-nyń resmı týy bolatyn.
Tarıhshylardyń zertteýi boıynsha, Jeńis týyn tigýdiń ózi úlken saıasatqa quralady. Eń sheshýshi sáttiń aldynda bul máseleniń ózi Joǵarǵy Bas qolbasshynyń qatysýymen sheshiledi. Kósemniń sol tustaǵy emeýrini Jeńis týyn orys adamy men grýzın adamynyń qolymen bolǵan erlik is edi deýdi qalaıdy. Olardyń erlikteri sol kezdiń ózinde kınofılmderge túsiriledi. Ol kadrlardy túsirý úshin birneshe ret Reıhstagqa shabýyl jasaý sátteri qaıtalanady. Árıne, ol fılm keskilesken shaıqas ótip jatqan 30 sáýirde emes, keıin bári basylǵan soń 2 mamyrda túsirilgen edi.
1946 jyly mamyr aıynda Reıhstagqa Jeńis týyn tigýshilerdiń bir tobyna «Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn berý týraly» KSRO Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmynyń Jarlyǵy shyǵady. Jarlyq boıynsha 5 adamǵa: kapıtan Davydovqa, serjant Egorovqa, kishi serjant Kantarııaǵa, kapıtan Neýstroevqa jáne aǵa leıtenant Samsonovqa Batyr ataǵy beriledi. Egorov pen Kantarııa túsinikti, biraq qalǵan úsheýi Reıhstagqa Tý tigýshiler emes, oǵan shabýyl jasaǵan batalon komandırleri edi. Olardyń arasynda naǵyz erlik kórsetken joǵaryda aty atalǵan Alekseı Berest te bolmaı shyǵady. Sebebi ol saıası qyzmetker bolatyn. Al nagradaǵa usyný qaǵazyna qol qoıǵan marshal Jýkov saıası qyzmetkerlerdi jek kóretin.
Berlın úshin bolǵan urys 1945 jyly
2 mamyrda aıaqtalady. 3 mamyr kúni Jeńis týy Reıhstag tóbesinen túsirilip, onyń ornyna basqa tý ilinedi. 20 maýsymda Egorov pen Kantarııa arnaıy ushaqpen Jeńis týyn Máskeýge jetkizedi. Sodan beri Jeńis týy Qarýly Kúshter murajaıynda saqtaýly tur. Jeńis týy týraly bar shyndyq osyǵan saıady.
Bul málimetterdiń bári Harkov qalasynyń «Folıo» baspasynan 2006 jyly shyqqan «Keńes dáýiriniń 100 belgili sımvol-
dary» kitabynyń «Jeńis týy» atty maqalasynda jan-jaqty kórsetilgen.
«Adam balasynyń qolymen jasalǵannyń bári – ýaqyt pen tózimniń jemisi» depti ataqty Balzak. Bizdiń dańqty jerlesimiz Raqymjan Qoshqarbaevty sonda da halyq batyr dep tanydy. «Eshten – kesh jaqsy» degen. 1999 jyly Jeńis kúniniń qarsańynda Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Jarlyǵymen Raqymjan Qoshqarbaevqa «Halyq Qaharmany» ataǵy berildi. О́zgeler eskermese, eskermesin, eń bastysy óz halqy eskerdi.
Ermek JUMAHMETULY
