Janashyr basshy ǵana fýtboldy jarylqaıdy
Alysqa barmaı-aq, osydan bes jyl buryn 2016 jyldyń qyrkúıek aıyndaǵy FIFA reıtıngisine kóz júgirtsek. Sol kezde Qazaqstan – 83, Fınlıandııa 84-orynda bolǵan. Búginde Fınlıandııa Eýro dodasynda Danııa syndy Eýropa chempıonynan (1996 jyly) basym túsip júr. Al jaqynda ǵana joldastyq kezdesý aıasynda quramamyzdy 4:0 esebimen oısyrata jeńgen Soltústik Makedonııa sol kezde FIFA-nyń reıtıngisinde 146-orynǵa jaıǵasqan edi. Makedonııalyqtar Eýropa chempıonatynyń toptyq kezeńinde sońǵy orynda qalsa da, qarsylastarymen terezesi teń dárejede óner kórsetti. Sondaı-aq 2022 jylǵy álem birinshiliginiń irikteý synynda Soltústik Makedonııa azýly Germanııa (2:1), Rýmynııa (3:2) jáne Lıhtenshteın (5:0) sekildi elderdiń qaqpalaryna birneshe gol soǵyp, óz tobynda kósh basynda keledi. Al bizde baıaǵy jartas, sol jartas. Qarsylastarymyzdan 0:3, 0:4, 1:5 esebimen jeńilemiz.
Jaqynda biraz úzilisten soń Qazaqstan ulttyq quramasyna qaıta shaqyrtý alǵan Tańat Nóserbaev bir suhbatynda: «Bizge fýtboldy túsinetin basshy kelmeıinshe, balalar fýtbolyn damytýǵa basymdyq berip, fýtbol alańdaryn halyqaralyq qalypqa keltirmeıinshe, álem, Eýropa chempıonaty týraly armandaýdyń qajeti joq», dedi. Qazaq fýtbolyn jáne quramanyń ishki jaǵdaıyn bir bilse, Nóserbaev biletini anyq. Fýtbolshynyń sózinen ańǵarǵanymyz – biz sózben taý qoparamyz da, iske kelgende túk te tyndyrmaımyz.
Qazaqstandaǵy fýtbol komandalarynyń qaı-qaısysyn alyp qarasańyz da, fýtbolshylarynyń basym bóligi – legıonerler. Legıoner bolǵanda da, óz elinde sheberligin moıyndata almaǵan oıynshylar. Mundaı qadammen qazaq fýtbolynyń alǵa basýy ekitalaı. Tańat Nóserbaevtyń aıtýynsha, tórtkúl dúnıe halqyn arbaǵan sport túrine memleket tarapynan janashyrlyqpen mán berilse ıgi. Baǵdarlamalar jasalyp, qazynadan qarjy bólinýi kerek. Osy qarjynyń kómegimen tek eresekterge ǵana emes, jasóspirimder klýbtaryn da qurý qajet. Shalǵaı jerlerden fýtbol seksııalaryn ashyp, jergilikti komanda aralyq jarystardy jıi ótkizip, jastardyń sheberligin shyńdasa ǵana qazaq fýtboly órkendeıdi.
Elimizde fýtbolǵa qarjy az aqsha bólinedi dep aıtý qıyn. Sózimiz dáleldi bolý úshin osydan birneshe jyl buryn aýqymdy joba retinde «Ole Brazıl klab» akademııasyna jumsalǵan qarjynyń aqyry nátıjesiz aıaqtaldy.
«Brazılııada neń bar edi, qulynym»
Elbasy 2007 jyly Brazılııaǵa barǵan resmı saparynda osy eldiń sol kezdegi prezıdenti Lýıs Inasıo Lýla da Sılvamen ortaq kelisimge kelip, soǵan sáıkes qazaq jastary Peleniń otanynda fýtboldyń qyr-syryn úırenetin boldy. Maqsaty aıqyn-tuǵyn. 15 jastaǵy órender Brazılııada dop tebýdi jiti meńgerip, otandyq fýtboldyń qordalanǵan problemasynyń túıini tarqatylýy tıis edi. Úsh kezeńde 75 bala akademııa túlegi atandy. Biraq nátıje joqtyń qasy.
Alǵashqy irikteýge qatysý úshin 1994 jyly týǵan jasóspirimder shaqyryldy. Oblys ortalyqtarynan súzgiden ótken balalar qorytyndy, ıaǵnı sońǵy kezeńdi 2009 jyly Almatyda ótkizdi. Osylaısha, Brazılııaǵa attanatyn «baqyttylar» tizimine elimizdiń túkpir-túkpirinen 26 bala endi. Áıtse de sońǵy irikteýdiń nátıjesimen kóptegen ata-ana kelisken joq. Olardyń aıtýynsha, tamyr-tanystyq aıaqqa tusaý bolǵan. Iаǵnı bul qorytyndy tizimge shyn talanttylardan góri «baılanysy» myqtylardyń balalary qabyldanǵan. Alaıda toǵyz aıdan keıin 26 balanyń ishinen brazılııalyq bapker Tıago Kozloskıdiń nusqaýymen toǵyz bala «jaramsyz» dep tanylyp, olardyń ornyna basqa balalar alyndy.
Eki jyl Brazılııada oqyp, fýtboldyń qyr-syryn úırengenine qaramastan Aıbek Mırabzalovtyń aıtýynsha, joba óz jemisin tolyq bermegen.
– Menińshe, balalardy áýrege salyp sonaý «Ole Brazılge» salpaqtatqannan góri, «Mılannyń» akademııasyna alyp barǵan durys edi. Sebebi Italııanyń fýtbol mektebi bizdiń fýtbolymyzǵa jaqynyraq. Osyny basshylar eskermegen. Onyń ústine Brazılııada oqyǵanymyz áldekimderge tıimdi bolǵan sııaqty. Estýimshe, memleket akademııaǵa ár bala úshin aıyna 2 myń AQSh dollaryn tólep turǵan. Bul úlken soma. Al ol jaqtaǵy jatatyn jerimiz, jeıtin tamaǵymyz tólep turǵan aqshaǵa arzymady da, – deıdi A.Mırabzalov.
Brazılııada jattyqqan 26 balanyń ishinde Raýan Sarıevtiń (sýrette №29) esimin erekshe ataýǵa bolady. «Ole Brazıl» akademııasy sapynda ishki chempıonatqa qatysyp, kózge túsken Raýanǵa kóp úmit artylyp edi. Ýaqyt óte kele «Atletıko Mıneıro» komandasymen kelisimshartqa otyryp, bárimizdi bir qýantqany da bar.
«Atletıkony» «Qaıratqa» aıyrbastaǵan...
«Ole Brazıl» akademııasynyń brazılııalyq bapkeri Tıago Kozloskıdiń aıtýynsha, Raýan qazaqstandyq balalardyń ishindegi úzdikterdiń biri bolǵan.
– Raýan tehnıka men fızıkalyq turǵydan óte myqty oıynshy. Ony bir jarym jyl jattyqtyrdym. Sodan keıin biz ony klýbtyń negizgi komandasyna aýystyrdyq. Onda ol brazılııalyqtarmen birge jumys istep, Brazılııadaǵy Paýlısta sekildi eń myqty chempıonatta óner kórsetýine múmkindik aldy. О́z áleýetin durys paıdalana otyryp, Raýan birneshe ret týrdyń «úzdik oıynshysy» atandy. Úshinshi maýsym aıaqtalǵan kezde, kýrator Mýzaffar Abdýlsattarov ekeýmiz Brazılııanyń eń úzdik klýbtarynyń biri «Atletıko Mıneıroǵa» baryp, Raýanǵa múmkindik berýin suradyq. Sol kezde «Atletıko Mıneıroda» Dıego Tardellı, Danıel Karvalo, Ronaldıno sekildi álemge tanymal fýtbolshylar óner kórsetti. Mundaı úlken klýbqa ózge eldiń oıynshysynyń kelýi bastapqyda úreı týdyrǵanymen, keıinnen barlyǵy durys boldy. Bir-eki kúnnen keıin olar akademııaǵa qońyraý shalyp, aldyn ala kelisimshartqa qol qoıý arqyly Raýandy klýbta qaldyratynyn habarlady. О́ıtkeni Raýan áli 18 jasqa tolmaǵan edi. Sodan keıin Raýan vızany uzartý úshin demalysqa ketti de, Brazılııaǵa qaıta oralmady. Bul Raýannyń eń úlken qateligi boldy, – dedi Tıago Kozloskı.
Raýan Sarıevtiń sheberligi, erte ashylǵan talanty ony «juldyz» aýrýyna shaldyqtyrǵan ispetti. Raýan «Qaırat» komandasyna shaqyrtý alǵan sátte, óziniń múmkindigi men qabiletin tym asyra baǵalaǵandaı.
T.Kozloskıdiń aıtýynsha, Raýan bapkerine habarlasyp, keńes suraǵanymen basqasha sheshim qabyldaǵan.
– Raýan sol kezde menen aqyl-keńes surady. Men oǵan aqsha týraly oılanatyn ýaqyt emes, áli jas ekenin jáne myqty oıynshylar arasynda pisip-jetilip, tájirıbe jınaý kerek ekenin aıttym. Joǵary deńgeıde óner kórsetse, materıaldyq jaǵdaıynyń da joǵary bolatyny túsinikti. Meniń oıymsha, Raýan ózine Qazaqstanda usynylǵan materıaldyq dúnıe men ataqty kótere almady. Ol buǵan daıyn emes edi. О́kinishke qaraı, fýtbolda osyndaı jaǵdaı jıi bolady, – dedi brazılııalyq jattyqtyrýshy.
Quramaǵa úsh-aq fýtbolshy shaqyrtý aldy
Toǵyz jyl ǵana ómir súrgen jobaǵa shamamen 5 mln AQSh dollary jumsalǵan dep aqparat keltiredi Sports.ru. Atalǵan saıttyń málimetinshe, birinshi shaqyrylǵan 26 fýtbolshynyń tek tórteýi ǵana Premer-lıgada óner kórsetedi. Olar: Rafkat Aslan («Jetisý»), Mıras Túleev («Kaspıı»), Berik Shaıhov («Taraz») jáne Magomed Paragýlgov («Aqjaıyq»). Taǵy beseýi birinshi lıgada óner kórsetedi.
Evgenıı Iаlfımov, Farhat Jánibekov jáne Vıktor Pavlenok bapkerlik jumysqa aýyssa, taǵy segiz túlek karerasyn aıaqtady. Taǵy tórteýi fýtzalda oınaıdy. Ekinshi shaqyrylymdaǵy (1997 jyly týǵan) balalardan qazirdiń ózinde 11 jasóspirim býtsysyn shegege ildi. Maqsat Taıkenov pen Demııat Slambekov tıisinshe «Kaspıı» men «Aqtóbe» namysyn qorǵap júr. Sońǵy shaqyrýdaǵy fýtbolshylardan (2000 jyly týǵan) alty adam ǵana mansabyn aıaqtady.
Statıstıka boıynsha az-kem ózgertýler bolýy múmkin, biraq negizgi málimet osy. Tizimge kóz júgirtsek, úsh kezeń boıynsha barǵan 75 fýtbolshynyń tek úsheýi ǵana – Rafkat Aslan, Magomed Paragýlgov jáne Maqsat Taıkenov ǵana ulttyq quramaǵa shaqyrtý aldy.
Sport fýnksıonerleri múmkindik pen naqty jaǵdaıdy eskere bermeıtini qıyn-aq. Áıtpese, 2007 jyly Qazaqstan fýtbol federasııasy basshylyǵyna kelgen Ádilbek Jaqsybekov «Eýro-2016 týrnıriniń fınaldyq kezeńinde oınaımyz» dep kesip aıtqany áli esimizde. Odan keıin de eki irikteý kezeńi artta qaldy.
Sport fýnksıonerleri Qazaqstannyń á degennen Brazılııa sııaqty bola almaıtynyn endi túsingen shyǵar. Oǵan tyrashtanýdyń da qajeti shamaly. Fýtbol federasııasynyń basshylary baǵdarlama qabyldap, joba jasaǵysy kelse, eń aldymen bizdiń mentalıtetke, klımatqa jáne psıhologııamyzǵa saı keletin júıeni tańdaǵany jón. Sondaı-aq bul aýqymdy isti atqarýǵa Mádenıet jáne sport mınıstrligi, oblys ákimderi men fýtbol federasııasy judyryqtaı jumylǵanda ǵana qazaq fýtboly órkendeıtin bolady. «Ole Brazıl klab» jobasyna jumsalǵan qarjy ózin aqtamaǵany anyq, qazyna qarjysynyń aıaǵy qurdymǵa ketti degen osy. Al ázirge qazaq fýtbolshylary jańbyrly kúnde tizeden sý keship jasyl alańda dop qýyp júr...
