«Adam bolam deseń, Abaıdy oqy, toǵyzqumalaq oına! Adamnyń oı-órisin damytýǵa kelgende qazaqtyń toǵyzqumalaǵyna jetetin eshteńe joq» deýden jalyqpaıtyn qarııanyń endigi armany – Tobyl tórinde ulttyq oıynnyń órisin keńeıtetin «Toǵyzqumalaq úıiniń» ashylǵanyn kórip ketý.
– Ulttyq sport túrlerin damytyp jatqan mekemeler bar emes pe? Onyń ústinde, oblysymyzdaǵy kóptegen bilim oshaǵynyń janynan jumys istep jatqan úıirmeler bar. Qostanaıda «Toǵyzqumalaq úıin» ashýdyń ne qajeti bar? – deımiz ǵoı baıaǵy.
– Toǵyzqumalaqqa arnap jeke úı emes, záýlim saraı salsa da artyq etpeıdi. О́ıtkeni ótken ǵasyrdyń 60-jyldary osy toǵyzqumalaq arqyly Tobyl óńiriniń ataǵy búkil respýblıkaǵa dúrildep shyqqan. Ulttyq oıyndy osy jyldary úırendim. Ol kezde oıyn taqtasy bar bolǵanymen, qazirgideı qumalaqtar joq bolatyn. Olardyń ornyna respýblıkalyq jarystardyń ózinde burshaq paıdalanylatyn. Qazaqstan chempıonatyna alǵash barǵanymyzda eshkim eleı qoımady. Komanda quramynda beseý edik, jarysqa tas-túıin daıyndyqpen kelgenbiz. О́zge komandalardyń oıyn órnegin muqııat baqylap, qaǵazǵa jazyp alyp otyrdyq. Buǵan burynnan oınap júrgen sportshylar kúle qarap, ázildep qaǵytyp júrdi. Biraq oǵan renjimedik, kezek bizge kelgende barlyq qarsylasymyzdy kileń 5:0 upaıymen jeńip, fınaldyq kezeńge óttik. Fınaldaǵy qarsylasym Qazaqstannyń 7 dúrkin chempıony eken, al men birinshi ret qatysyp turǵan adammyn. Oıyn óte tartysty ótti, degenmen jeńip shyqtym. Áli esimde, meniń qarsylasyma tap bergen bir aqsaqal: «Jeti jyl qatarynan jeńip júrdiń emes pe? Búgin ne boldy saǵan? Jarysqa birinshi ret qatysyp turǵan adamnan jeńilip, jerge qarattyń. Qazir bazarǵa baram da, jurtqa jaıam osy masqarańdy!» dep ashý shaqyrdy. Álgi aqsaqaldyń áreketine qarap alǵash kúlkim keldi, biraq keıin oılap qarasam, qazaq halqy úshin toǵyzqumalaqtyń qadir-qasıetiniń sonshalyqty qymbat ekenin sol aqsaqal arqyly túsinippin. Osydan keıin Qazaqstan boıynsha on jyldaı eshkimge des bermedik. Toǵyzqumalaqtan elimizdegi tuńǵysh sport sheberi atandym. Ulttyq oıynnyń osy óńirde óristeýine uzaq jyldar boıy kóp úles qostym, muny ózim de maqtanysh tutam. Endi «Toǵyzqumalaq úıi» Qostanaıda salynbaǵanda, basqa qaıda salyný kerek? – dep, aqsaqal rahattana kúlip aldy.
Dmıtrıı Stepanovıch óz qııalyndaǵy «Toǵyzqumalaq úıiniń» jobasyn da syzyp qoıypty. Bul usynysyn oblystyń burynǵy basshylarynyń birine aıtqan eken. Biraq durys jaýap bolmapty. Sońǵy úsh aı boıy syrqattanyp, úıinen shyǵa almaı qalǵan ardager sportshy jaǵdaıy túzelse, oblys ákiminiń qabyldaýyna jazylatynyn aıtty.
Talaı qıyn-qystaý kezeńdi bastan ótkergen qarııanyń adamı bolmysyna, qazaq halqynyń ulttyq mádenıeti men tárbıesine, salt-dástúrine degen erekshe qurmetine súısinbeske bolmaıdy. Onyń osy bir kisilik qasıetine toqtala ketý úshin sál sheginis jasaǵandy jón kórdik.
Dmıtrıı ataı negizi Pavlodar óńirinde dúnıege kelgen. Bala kezinen-aq matematıka men geometrııaǵa qatty qyzyǵyp, ǵalym bolýdy armandapty. О́ıtkeni saıası qýǵyn-súrginge túsip, Peterbordan jer aýdarylyp kelgen myqty matematık muǵalimniń aldyn kóripti. Qazir ol ustazynyń aty-jónin umytyp qalǵanymen, alǵan bilimi men tálim-tárbıesi jadyna myqtap sińip qalǵan. «...Sodan kelesi mektepke aýysyp kettim. Ol mektepte sabaq ústinde matematıka páninen beretin muǵalimmen taıtalasatyn boldym. Ustazym esepti bir amalmen shyǵarsa, men ózimshe bir amalmen shyǵaryp júrdim. Keıin mektep bitirgen soń, Almatyǵa baryp, fızıka-matematıka fakýltetine emtıhan tapsyrdym. Joǵary baǵa alǵanymmen, odan qaıyr bolmady, kileń úshtik baǵa alǵan soǵystan oralǵan maıdangerler orynnyń bárin alyp qoıypty. Ol kezde oqýǵa eń birinshi kezekte maıdangerler qabyldanatyn. Odan medısına mamandyǵyna baryp edim, ol jerde de oryn qalmapty. Bizdiń ýaqytta oqýǵa túse almaı, aýylǵa qaıtyp kelý degeniń – ólimmen para-par bolatyn. Qalaıda oqýǵa túsý kerek, amalsyz dene tárbıesi mamandyǵyn tańdaýǵa týra keldi. Olarǵa dál sol sátte adam jetpeı jatyr eken, meni qushaq jaıa qarsy aldy. Osylaısha, matematık bolsam degen armanym saǵymǵa aınalyp, aıaq astynan sportshy bolyp shyǵa keldim», degen Dmıtrıı Stepanovıch osy jerden áńgimesin kilt úzdi.
– Osy qazaqtardyń jeti atasyna deıin jatqa biletinine qatty súısinemin. О́te bir qaıran qalarlyq keremet dúnıe ǵoı. Men, mysaly, myqtaǵanda ekinshi atamdy ǵana bilemin. Odan arǵylary kimder, qandaı adamdar bolǵan? Ol jaǵy jumbaq. Qazaqtyń otbasylyq tárbıesi de ǵajaıyp ınstıtýt. Meniń páterim úshinshi qabatta. Anda-sanda taza aýaǵa shyǵyp, úıge jaqyn bolǵandyqtan, ortalyq saıabaqta serýendep kelemin. Kórshimiz – qazaq. Keıde tómen túsip bara jatyp, sol úıdiń kishkentaı balasymen jolymyz toqaılasyp qalady. Mundaıda álgi balaqaı taıaǵymdy alyp, qoltyǵymnan demep, júgirip baryp esikti ashyp aýlaǵa deıin shyǵaryp salady. О́zge ulttyń balalary bulaı istemeıdi ǵoı. Qarshadaı ǵana bala muny qaıdan biledi? Demek, burynǵylardan, qannan keletin bolyp tur ǵoı, dedi maǵan oıly kózimen tesile qarap qalǵan aqsaqal.
– Dmıtrıı Stepanovıch, toǵyzqumalaqty qaıdan úırenip júrsiz? – deımin sóz aýanyn bastapqy áńgimege qaraı buryp. Aqsaqal sál múdirip baryp:
– Shynymdy aıtsam, dál kimnen qashan úırengenim esimde joq. Dene tárbıesi ınstıtýtynda oqyp júrip, jeńil atletıka, semserlesý, boks sııaqty sport túrlerin meńgerdim. Shahmatty da táýir oınaıtynmyn. Oqýdy támamdaǵan soń 1954 jyly komsomoldyq joldamamen Qostanaıǵa keldim. Munda biraz jyl oblystyq sport komıtetiniń tóraǵasy qyzmetin atqardym. Toǵyzqumalaqty osy qyzmette júrip úırendim. Keıin áriptesterime úırettim. Buryn jumysta túski úzilis kezinde shahmat oınaýshy edik, toǵyzqumalaq úırenip alǵan soń ony múlde umyttyq. Osylaısha, sál bosaı qalsaq, toǵyzqumalaqqa otyrýdy ádetke aınaldyrdyq. Aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtynyń dene tárbıesi kafedrasynda jumys istep júrgende sabaqtan tys úıirme ashyp, stýdentterimdi osy sport túrine baýlydym. Al 1992 jyly birjola jattyqtyrýshylyq qyzmetke kóship, keıingi býyn jastarǵa toǵyzqumalaq úırete bastadym, – deıdi qart ustaz.
Toǵyzqumalaq sheberi ulttyq sport oıynynyń tarıhyna úńilip, biraz zerdelep kóripti. Toǵyzqumalaqty danyshpan Abaıdyń da súıip oınaǵanyn estigen Dmıtrıı ataı Muhtar Áýezovtiń «Abaı joly» roman-epopeıasyn satyp alyp, bastan-aıaq oqyp shyǵady.
– Toǵyzqumalaqqa degen súıispenshiligim arqyly uly Abaıǵa esik ashyldy. Abaı keıingi urpaqqa baǵa jetpes rýhanı qazyna bolyp qaldy. Bul – talassyz shyndyq. Abaıdyń shyǵarmalaryn búginde búkil álem oqıdy, sol sııaqty toǵyzqumalaq ta ýaqyt ilgerilegen saıyn keń óris jaıyp, jalpyhalyqtyq sport oıyndarynyń sanatyna kiretini sózsiz, dedi qart sportshy.
Toǵyzqumalaqtyń Tobyl óńirindegi joqshysy atanǵan ardager sportshy – búginde «Ulttyq oıyn – toǵyzqumalaqty damytýǵa qosqan úlesi úshin» tósbelgisiniń ıegeri, Qazaqstannyń eńbek sińirgen jattyqtyrýshysy. Esimderi respýblıkaǵa belgili Talǵat Toqtybaev, Ásemgúl Shegebaeva syndy sańlaq sportshylardyń Dmıtrıı Polıakovtyń shekpeninen shyqqan toǵyzqumalaq sheberleri ekenin de aıtpaı ketýge bolmaıdy. Polıakov negizin qalaǵan Tobyl tórindegi toǵyzqumalaq mektebinde búginde 4 myńnan astam sportshy sheberlikterin shyńdap júr. Olardyń ishinde álem birinshiliginiń júldegerleri men respýblıka chempıondary da bar.
Qostanaı oblysy
