Azattyqtyń aq tańy atar aldynda tarıhı ataýlardy qalpyna keltirý, jaǵyrafııalyq ataýlardyń burmalanyp qate jazylyp júrgen jaıttaryn birizge túsirý, qundylyǵyn joıǵan keıbir óreskel ataýlardy ózgertý, azamattarymyzdyń aty-jónin durys jazý sekildi qyrýar másele týyndap, bul týraly halyqtyń talap-tilekteri baspasózde udaıy jarııalanyp, dabyl qaǵylǵany belgili. Ana tilimizdiń mártebesin tuǵyrǵa qondyrý, ásirese ulan-ǵaıyr atamekenimizdiń baıyrǵy ataýlary men azamattarymyzdyń aty-jónin ulttyq tilimizdiń mádenıetine saı júıeleý ǵalymdarymyzǵa tereń jaýapkershilik júktetti.
Táýelsizdik zaman týdyrǵan osyndaı ushan-teńiz sharýalardy abyroımen atqaryp júrgen bilimpazdarymyzdyń biregeıi, qazaq til biliminiń kórnekti ókili, Qazaqstannyń memlekettik syılyǵynyń laýreaty, belgili túrkolog, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Telǵoja Januzaq – óziniń sanaly ǵumyryn ǵylym jolyna arnap, rýhanı eńbegimen otanymyzdyń kórkeıýi men nyǵaıýyna ólsheýsiz úles qosyp kele jatqan ǵulama ǵalym.
Halyqtyń talap-tilegine serpin berý úshin azamattyq ar-namysy tereń parasatymen ushtasqan ǵalym Telǵoja aǵa qazaq jerindegi tarıhı ataýlardy qalpyna keltirý, zamany ótip, eskirgen ataýlardy ózgertý, jańa ataýlarmen almastyrý, jer-sý attaryn retteý isine qulshynyspen belsene qatysyp, 1989 jyly aqpan aıynda Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmyna geografııalyq ataýlar komıssııasy jumysynyń turalap qalýyn aıta otyryp, onyń ornyna Memlekettik onomastıka komıssııasyn qurý týraly oı qozǵap, dáıekti hat jazady. Osydan soń 1989 jylǵy 30 qarashada Joǵarǵy Keńestiń turaqty komıssııasynyń májilisinde ǵalym úlken baıandama jasap, qyzý talqylaýdan soń Mınıstrler keńesi janynan Memlekettik onomastıkalyq komıssııa qurý týraly sheshim qabyldanady. El taǵdyryna sergek qaraıtyn suńǵyla ǵalym Úkimet qaýlysy boıynsha 1990 jyldan osy komıssııanyń ǵalym hatshysy (1990-1998), múshesi (1999-2003) retinde qoǵamdyq negizde qyrýar jumys atqaryp, baıandy bastamalarǵa uıytqy bolady. Sóıtip Onomastıkalyq komıssııanyń alǵashqy erejesin jazdy. Budan soń akademık Ábdýálı Qaıdarmen birlese otyryp «Respýblıkadaǵy Memlekettik jáne ákimshilik birlestikterdiń ataýlaryn retteýdiń, eldi mekenderdiń attaryn ózgertý jáne tarıhı, geografııalyq ataýlaryn qalpyna keltirýdiń Tujyrymdamasyn» ázirlep, qordalanǵan máseleniń ońtaıly sheshilýine jol ashady («Sosıalıstik Qazaqstan», 1991, 20 qyrkúıek). Osydan keıin ǵalymdarymyzdyń «Qazaqstan Respýblıkasynda qazaq azamattarynyń esimderi men áke attaryn jáne famılııalaryn retteý týraly Tujyrymdamasy» jarııalandy. Osy Tujyrymdamanyń negizinde 1996 jyly 2 sáýirde Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń «Ulty qazaq azamattarynyń tegi men ákesiniń atyn jazýǵa baılanysty máselelerdi sheshý tártibi týraly» Jarlyǵy shyǵyp, jurtty qýantady. Búginde kisiligi men kishipeıildigi jarasqan, keýdesin qaqpaı, úndemeı júrip úlken is tyndyratyn parasatty ǵalym Telǵoja aǵamyz uıytqy bolǵan bul qujat Ádilet mınıstrliginiń Azamattyq hal aktileri oryndarynda, kúlli zań oryndarynda, bilim berý, baspasóz oryndarynda buljytpaı oryndalatyn basty qural bolyp keledi. Bul Tujyrymdamalar Memlekettik onomastıka komıssııasynyń jumysyn da baǵdarlap otyratyn negizgi qujattar sanalady.
Onomastıka – qaı zamanda da kúntártibinen túspeı kókeıkesti ótkirligimen nazar aýdartyp, eldiń qoǵamdyq-saıası, tarıhı-áleýmettik, qoǵamdyq-ekonomıkalyq ári mádenı-áleýmettik arnalarymen tyǵyz ushtasyp jatatyn kúrdeli hám jaýapkershiligi tereń keshendi sala. «Jer-sýdyń aty – tarıhtyń haty» degen qanatty sóz til biliminiń sardary T.Januzaqtyń irgeli ǵylymı eńbekteriniń tereń mazmunyna arnalyp aıtylǵandaı. Otandyq onomastıka ǵylymynyń negizin salýshylardyń biri retinde kórnekti ǵalym T.Januzaqtyń ǵumyr boıy tabandylyqpen zertteý nysanyna aınaldyrǵan tańǵajaıyp jumystary – osy salany jeke ǵylymı pán retinde boı kóterip órken jaıýyna zor úles bolýymen birge qazaq halqynyń san ǵasyrdan beri mekendep kelgen atamekeniniń árbir ólkesiniń, ózen-bulaǵynyń qasıetti ataýlary kóne túrki, arǵy ǵun, saq dáýirimen tamyrlas ekenin taıǵa basqan tańbadaı jarqyratyp dáıekti de dáleldeýimen mańyzdy qundylyqqa ıe. Qara shańyraq Altaı-Ertisten qazynaly Oral-Edilge sheıingi, aqbas Alataýdan saǵymdy Saryarqaǵa deıingi alyp dalanyń jer shejiresi sonaý este joq eski zamannan beri halqymyzdyń til shejiresimen qabat órilgenin tııanaqty zertteýi qazaq eliniń qazynaly tarıhqa, keń baıtaq atajurtqa ejelden ıe ekendigin aıǵaqtaǵan ǵylymı negizi berik óreli baılamdar deýge ábden bolady.
Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Q.K.Toqaevtyń «Táýelsizdik bárinen qymbat» atty baǵdarlamalyq maqalasyndaǵy «Babalardan mura bolǵan qasıetti jerimiz – eń basty baılyǵymyz. Qazaqqa osynaý ulan-ǵaıyr aýmaqty syrttan eshkim syıǵa tartqan joq. Halqymyz Qazaq handyǵy kezinde de, odan arǵy Altyn Orda, Túrik qaǵanaty, Ǵun, Saq dáýirinde de osy jerde ómir súrgen, ósip-óngen» degen tujyrymdamasyna ǵalymnyń qunarly oı-pikirleri ún qosyp turǵandaı.
Qazaqtyń keń baıtaq dalasyndaǵy jer-sýdyń baıyrǵy ataýlarynyń júıesi, shejiresi men ańyz-ápsanasynyń túıinderi, ımperııalyq óktem saıasatpen óreskel burmalanyp teperish kórgen eskilikti ataýlar, adam esimi men teginiń mádenıetimizde alatyn orny, azattyqtyń arqasynda qaıtadan jańǵyryp qalpyna keltirilgen baıyrǵy jaǵyrapııalyq ataýlardyń taǵdyry, bir sózben aıtqanda ulttyń janaıqaıymen ushtasyp qazir de ótkir de ózekti qalpynda turǵan qazaq onomastıkasynyń barsha nysany professor Telǵoja aǵanyń irgeli eńbekterimen úılesip, til biliminiń qara naryna aınalǵan birtýar tulǵanyń shyǵarmashylyq hám ómirlik muratyn tolyq aıqyndap turǵandaı.
Qashan kórseńiz de baısaldy minez, bııazy qalpynan aınymaıtyn degdar tulǵanyń mol pishilgen azamattyq kesek bolmysy, degenine jetpeı qoımaıtyn qaırat-jigeri, tóńiregine shýaq shashqan baýyrmaldyq peıili – darqan dalamyzdan, jaısań babamyzdan juqqan asyl qasıetter. Sonaý alys ǵasyrlar kerýeninde qulandaı josyp Karpat asyp, Majarstanǵa qonystanǵan qypshaq baýyrlarmen alǵash baılanys jasap, olardyń atajurtty ańsaǵan ókilin úıiniń tórine shyǵaryp, dastarqanynan dám tatqyzý baqyty da aǵamyzdyń peshenesine buıyrypty. Telǵoja aǵa 1971 jyly 27 kókekte, Majarstannyń áıgili shyǵystanýshysy Nemet Dıýleden hat alady. Ol hatta majar men qazaqtyń arǵy baılanysyna toqtalǵan kórnekti majar ǵalymy ejelgi qypshaqtardyń Eýropadaǵy urpaqtary áli de atajurtty saǵynatynyn aıtyp, dostyq baılanystardy jańǵyrtý kerektigi týraly pikir bildiredi. Sodan keıin 1976 jyly 17 qyrkúıekte Ishtvan Qońyr Mandokıden saǵynyshqa toly sálem hat kelip, XIII ǵasyrda ketkenimen qypshaq-quman ulanynyń dala jýsanyn saǵynǵandaı áseri aq qaǵazda órnekteledi. Aqyry bul amanat-arzý oryndalyp, QR UǴA Til bilimi ınstıtýtynyń dırektory, akademık I.Keńesbaev bastaǵan azamattardyń qoldaýymen Ishtvan Mandokı Qońyrǵa shaqyrý jiberilip, 1976 jyly qarasha aıynda Telǵoja aǵamyz Narıma Ismaıylqyzy jeńgeımen birge qandas baýyryn áýejaıda kútip alyp, shańyraǵyna qonaq etedi. Túmen ǵasyrdan keıin alǵash qazaq balasynyń tabaldyryǵyn attaǵan túrkolog Ishtvan Mandokı Qońyrdyń júregi jaryla jazdap qýanyp, alystaǵy aǵaıyndardyń duǵaı sálemin jetkizip, babajurtqa kindigi qaıtadan berik baılanady. Qońyrdyń anasynyń arnaıy sálemdeme retinde yrymdap óz qolymen tigip bergen kesteli oramal sharshy táberegi Telǵoja Januzaq shańyraǵynda kıeli mura retinde kózdiń qarashyǵyndaı áli saqtaýly turýy ǵalymnyń túgel túrkiniń balasyna degen qurmetiniń kýási syndy. Búginderi Nemet Dıýle, Ishtvan Mandokı Qońyr bastaǵan arystardyń armany júzege asyp, Qazaqstan men Majarstannyń yntymaqtastyǵy jańǵyryp jańa beleske kóterilse, sol dostyqtyń altyn dánekeri bolǵan asyl bastaýynda osyndaı parasatty jandardyń aq nıeti men alǵys-batasy jatqany aıdan anyq.
Táýelsiz memleketimizdiń strategııalyq múddesine, otarsyzdandyrý men tarıhı ádiletti qalpyna keltirýge baǵyttalǵan ǵalymnyń tabandy rýhanı qyzmeti, onomastıka ǵylymy salasyna tirek bolar irgeli de kúrdeli tom-tom eńbekterdiń árbiriniń jazylý baıany, til bilimi sardarynyń qalyptasý arnasy, shyńdalý joly, kúdirli soqpaqtary – jas býyn urpaqqa máńgi ónege, adaspas baǵdar.
Búginde toqsannyń tórtine shyqqan túrkolog ǵalym 1927 jyly 15 shildede Almaty oblysynyń Raıymbek aýdanyndaǵy Narynqol aýylynda dúnıege kelgen. 1947-1951 jyldary Abaı atyndaǵy Ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetinde bilim alady. Onyń 1951 jyldan bergi ǵylymdaǵy ómiri Ǵylym akademııasynyń Til jáne ádebıet ınstıtýtynda, keıinnen A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń qarashańyraǵynda ótip keledi. Ǵalymnyń qazaq til biliminiń damýyna qosqan úlesi men sińirgen eńbegin jaryq kórgen irili-kishili 475 eńbeginen aıqyn kórýge bolady. Olar qazaq til biliminiń leksıkologııa, leksıkografııa, termınologııa, onomastıka, orfografııa jáne halyq aýyz ádebıeti men aýdarma máselelerine arnalǵan. Osy eńbekterdiń ózi ishinara birneshe tarmaqqa bólinedi. Olar: ǵylymı-zertteý, izdený nátıjesindegi monografııalar men kitaptar; ǵylymdy nasıhattaý barysyndaǵy túrli konferensııalar men halyqaralyq kongresterdegi baıandamalar men basylymdar; memlekettik tildi úırenýge, meńgerýge arnalǵan eńbekter; is qaǵazdary men qoǵamdyq oryndarda onomastıkalyq materıaldardy memlekettik tilde, ádebı normada jazyp qoldanýǵa arnalǵan eńbekter, sózdikter, anyqtamalyqtar; bilim berý júıesine qajetti oqý quraldary men ádistemelik baǵdarlamalar; onomastıkalyq nusqaýlyqtar, ınstrýksııa men erejeler, onomastıkalyq anyqtamalar; halyq tiliniń baılyǵyn pash etetin ulttyq túsindirme sózdikter; folklor jáne aýdarma eńbekter.
Ǵalymnyń ǵylymı-zertteý jumystarynyń alqapty arnasy – qazaq onomastıkasy. Telǵoja aǵanyń osy salada jazǵan «Qazaq tilindegi jalqy esimder», «Qazaq esimderiniń tarıhy», «Esimder syry. Taıny ımen», «Osnovnye problemy onomastıkı kazahskogo ıazyka», «Qazaqstan geografııalyq ataýlary. Almaty oblysy», «Qazaq onomastıkasy. Kazahskaıa onomastıka» sııaqty eńbekteriniń mańyzy asa zor. Ásirese «Sizdiń esimińiz?», «Qazaq esimderi», «Qazaqstan Respýblıkasynyń toponımderi. Toponımııa Respýblıkı Kazahstan» degen kitaptary – ár úıdiń kitap sóresinde, tólqujat berý organdary men azamattyq hal-aktilerin tirkeý mekemelerinde, al «Qazaqstan Respýblıkasynyń ákimshilik-aýmaqtyq birlikter ataýlary» atty keıinirek jaryq kórgen ujymdyq eńbekteriniń memlekettik jáne memlekettik emes mekemelerde keńinen paıdalanylatyn mańyzy asa zor, ulttyq múddege qajetti qural.
Kórnekti ǵalymnyń shejirege de úles qosyp, sonaý V-VIII ǵ.ǵ. tán kóne túrki jazba eskertkishterinde aıtylǵan Úısin, Arǵyn, Qypshaq ataýlarynan bastap ulttyq ataýymyz «qazaq» etnoataýy, sondaı-aq júz, Qańly, Dýlat, Jalaıyr, Alban, Sýan, Qońyrat, Naıman, Kereı, Alshyn, Adaı, Berish, Tabyn, Abdaly t.b. ataýlar tarıhy, olardyń etımologııasy týraly jasaǵan taldaýlary da kópke málim.
Professor T.Januzaqtyń qazaq onomastıkasynyń taǵy bir tarmaǵy kosmonımderdiń – Aspan ataýlarynyń ótken tarıhy men búginin, onyń halyq ómirimen tyǵyz sabaqtastyǵyn, qoǵamdyq mán-mańyzyn ashatyn, ál-Farabı eńbeginen bastap qazirgi astronom ǵalymdar eńbegine súıene otyryp júrgizgen ǵylymı taldaýlary oqyrmandy qyzyqtyrmaı qoımaıtyn tartymdy týyndylar.
Ǵulama ǵalymnyń ǵylymı-zertteý jumysynyń negizgi salasynyń biri – leksıkografııa (sózdik). Kópirme kóbik sózden ada, qum sanaǵandaı mıhnatty, dáldik pen dáıekti ǵana tirek etetin sózdik jasaý isi – ejelden tabandy hám qaıratty, naǵyz eljandy ǵalymdarymyzdyń qolynan ǵana kelgen rýhanı erlik. Sózdik – til baılyǵynyń altyn sandyǵy. Til bilimindegi jumystardyń eń qıyny da, aýyry da leksıkografııa – sózdik jasaý. Ásirese túsindirme sózdik jasaý isi. Telǵoja Januzaqtyń bul saladaǵy ólsheýsiz eńbegin tórt topqa bólip qaraýǵa bolady. Ol osy toptar boıynsha jaryqqa shyqqan sózdikterdiń basty avtorlarynyń biri, redaksııalyq alqa múshesi, keıbiriniń jaýapty redaktory, sarapshysy bolsa, birqatarynyń jalpy redaksııasyn basqarady.
Birinshi top – «Lıngvıstıkalyq termınderdiń oryssha-qazaqsha sózdikteri. Ekinshi top – jazýshy tiliniń sózdigi. Osy oraıda ǵalym qatysqan «Abaı tiliniń sózdigi» eńbegin aıryqsha aıtýǵa bolady. Úshinshi top – tuńǵysh ret jaryq kórgen eki tomdyq «Qazaq tiliniń túsindirme sózdigi», on tomdyq «Qazaq tiliniń túsindirme sózdigi», bir tomdyq «Qazaq tiliniń sózdigi». On bes tomdyq «Qazaq ádebı tiliniń sózdigi» (avtorlarynyń biri, Bas red. alqa múshesi). Tórtinshi top – onomastıkalyq sózdikter. Olar: «Kisi attarynyń sózdigi», «Slovar ımen ý narodov mıra», «Kazak türklerinde kişi adları». Ankara; Toponımııalyq sózdikter: «Jezqazǵan oblysy», «Aqmola oblysy», «Batys Qazaqstan oblysy», «Almaty oblysy», «Jambyl oblysy», «Mańǵystaý oblysy», «Shyǵys Qazaqstan oblysy», «Qazaqstan Respýblıkasynyń toponımderi». «Jerińniń aty – elińniń haty». Sondaı-aq ol «Qazaq tiliniń sózdigi» eńbeginiń jalpy redaksııasyn basqardy. Budan bólek ǵalym on bes tomdyq «Qazaq ádebı tiliniń sózdigin» ázirleýge atsalysyp, jalpy kólemi otyz úsh baspa tabaq zertteý jazyp, bir tomnyń redaktory jáne Bas redaksııanyń alqa múshesi boldy.
Ǵalym 2007-2017 jyldary, ıaǵnı 80 jyldyq mereıtoıynan keıingi on jyl ishinde de ónimdi eńbek etedi. Osy jýyq jyldarda jaryq kórgen kitaptar sonyń aıǵaǵy: «Qazaq tiliniń túsindirme sózdigi», «Qazaq onomastıkasy. Toponımıka», «Tarıhı jer-sý attarynyń túptórkini», «Jer-sý ataýlary. Etımologııalyq anyqtamalyq», «Ǵylym jolyndaǵy ǵumyr», «Qazaq esimderi. Anyqtamalyq» (jaýapty redaktor), «Jer-sý ataýlary. Anyqtamalyq» (jaýapty redaktor). Buǵan qosa «Etımologııa drevnıh toponımov Kazahstana» jáne «Qazaqstan Respýblıkasy ákimshilik aýmaqtyq birlikter ataýlary» atty qos tilde jaryq kórgen ujymdyq anyqtamalyq ta keıingi jyldardaǵy qajyrly eńbektiń jemisi dep bilemiz. Ǵalym ustazy professor S.Amanjolovpen birlesip «Qazaq jumbaqtary» atty kólemdi kitapty jaryqqa shyǵardy. Budan keıin «Qazaq ádebıetiniń tarıhy» jáne «Istorııa kazahskoı lıteratýry» atty eńbekterde ǵalymnyń «Qazaq jumbaqtary» týraly ǵylymı-zertteý eńbekteri jarııalandy.
Telǵoja aǵa aýdarma salasynda da qalam tartqan eńbekqor tárjimashy. Ol V.Bıankıdiń «Alǵashqy ańshylyq» jáne A.Kýprınniń áńgimelerin tartymdy tárjimelep, daryndy jazýshy, inisi Baqqoja Muqaımen birge «Rıhard Zorge» derekti romanyn aýdaryp jaryqqa shyǵardy.
Hantáńirdiń saıasynda búrlegen báıterekteı Januzaq áýleti – qazaq rýhanııatyna úlken úles qosqan kıeli shańyraq. Telǵoja aǵanyń inisi «Pravda» gazetiniń Qazaqstan boıynsha menshikti tilshisi Telman Januzaqov aqıqattyń semserindeı ańyz azamat, qurysh qalam ıesi bolǵan. Taǵy bir daryndy inisi Baqqoja Muqaı qazaq prozasy men dramatýrgııasyna olja salǵan qyran qalamger bolsa, týǵan jıeni Ermek Tursynov kıno salasynyń maıtalman mamany.
Telǵoja aǵanyń ómir ótkelekterine zer salsaq, atalardyń aq batasymen kógergen, inilerine izetti, joly dańǵyl, qushaǵy keń marǵasqa azamat bolǵany baıqalady. Qazaqstannyń kórnekti memleket qaıratkeri Nurtas Ońdasynovtyń ǵalymǵa jazǵan mynaý haty osy shańyraqtyń boıtumary syndy: «Kópten beri kóre almaı, saǵynǵan asyl inishek, Teleke! Aýrýhanada qıyn halde jatqanymda Sizdiń hatyńyz maǵan úlken qýanysh ákelip, naqtyly em qyzmetin atqaryp, jańa dármen qosty. Sonyń arqasynda tez saýyǵyp, úıge qaıttym, úzilgen jumysqa kiristim, aldymen osy hatty jazyp shyqtym. Hat ústinde ardaqty halqymnyń «Inisi bardyń tynysy bar» degen dana sózi eske jańasha qaıta oraldy. Hatyńyzdan baıqaǵanym, erinbeı kóp tvorchestvolyq eńbek etipsiz. Ol úshin Sizge myń da bir raqmet! Halyq aldynda tolyq jaýapkershilik pen tııanaqtylyq qyzmet atqarý barlyq adamdarda bola bermeıdi. Izdenis, eńbekqorlyq – tek naǵyz azamatqa ǵana tán qasıet. Qart aǵańyzdyń shyn tilegi osy qasıet sizge daıymy qydyrdaı serik bolsyn! Sálemmen N.Ońdasynov.Moskva, 24.5.87»
Qazaq til biliminiń qatepti qara nary, kórnekti ǵalymnyń qazaq onomastıkasy salasyndaǵy uzaq jyldar júrgizgen zertteýleri táýelsiz elimizdiń máńgilik múddesine qyzmet etýi – onyń ǵylymı shyǵarmashylyǵynyń ózekti de ómirsheń ekendigin kórsetedi. Toqsannan assa da qalamy toqtamaı, ana tilimizdiń mártebesiniń asqaq, abyroıynyń bıik bolýyna qajyrly ter tógip kele jatqan parasatty ǵalymnyń eńbekteri ult rýhanııatyna qunarly nárin tóge beretinine senemiz.
