– 1991 jyly 30 jeltoqsanda Fınlıandııa Qazaqstan táýelsizdigin moıyndady. Sodan beri 30 jylǵa jýyq ýaqyt ótipti. Osy kezeńde ekijaqty qarym-qatynas qaı baǵytta damydy?
– Qazaqstan men Fınlıandııa arasynda joǵary deńgeıdegi uzaq merzimdi kóptegen ekijaqty qarym-qatynas ornatylǵan. Eki eldiń baılanysynda negizinen, saýdaǵa basymdyq beriledi. О́kinishke qaraı, saýda-ekonomıkalyq qarym-qatynastyń damýy sońǵy birneshe jylda, ásirese koronavırýs pandemııasynyń saldarynan toqtap qaldy.
Sondyqtan óz kompanııalarymyzdyń qazaqstandyq naryqqa shyǵýyna, qazaqstandyqtardyń Fınlıandııaǵa jol tabýyna kómektesý úshin, sondaı-aq elderimiz arasynda qalyptasqan iskerlik áleýetti ashý úshin kóp jumys isteýimiz kerek.
Yntymaqtastyǵymyzdyń mańyzdy quraly – Fınlıandııa – Qazaqstan úkimetaralyq komıssııasy. Komıssııaǵa Damý jónindegi yntymaqtastyq jáne syrtqy saýda mınıstri Vılle Skınnarı jáne Qazaqstannyń Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri Maǵzum Myrzaǵalıev teń tóraǵalyq etedi. Teń tóraǵalar jaqynda Qazaqstanda bas qosty. Eger qolaıly jaǵdaı týyndasa, Fınlıandııa tarapy komıssııanyń kelesi otyrysyn osy jyldyń aıaǵynda Fınlıandııada ótkizýdi josparlap otyr.
Fınlıandııa Eýropalyq odaqtyń múshesi ekeni belgili. Sondyqtan bul Qazaqstanmen qarym-qatynasymyzdy qalyptastyrýǵa kómektesedi. Shynynda da, Fınlıandııanyń óńirdegi eldermen ekijaqty yntymaqtastyǵy Ortalyq Azııa boıynsha Eýropalyq odaq strategııasynyń jalpy maqsattaryn qoldaýǵa arnalǵan. Sondaı-aq 2020 jylǵy naýryzda kúshine engen Eýropalyq odaq – Qazaqstan arasyndaǵy keńeıtilgen seriktestik pen yntymaqtastyq týraly kelisimdi júzege asyrýǵa qoldaý bildirgimiz keledi. Eýropalyq odaq arqyly Qazaqstandaǵy jáne jalpy Ortalyq Azııadaǵy kóptegen baǵdarlamaǵa, sonyń ishinde EO qarjylandyratyn Covid-19 daǵdarysyna qarsy is-qımyldy Ortalyq Azııada júzege asyrýǵa qatysamyz jáne úles qosamyz.
– 2013 jyly Qazaqstan men Fınlıandııa arasynda «jasyl» ekonomıkany damytý men jańǵyrtýdaǵy seriktestik týraly Deklarasııaǵa qol qoıyldy. Bul salada qandaı jumystar atqarylyp jatyr?
– «Jasyl» ekonomıkany damytý – elderimiz arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń mańyzdy baǵyty. Bul taqyryp dıplomattarymyzdyń arasyndaǵy kezdesýlerde basa aıtyldy. Sonymen qatar mınıstrimizdiń jaqynda bolǵan sapary kezinde de kóp talqylandy.
«Jasyl» ekonomıkany damytýdyń ózektiligi artyp, mańyzy arta tústi. О́ıtkeni klımattyń ózgerýi, lastaný, ýrbanızasııa, halyqtyń qartaıýy jáne resýrstardyń tapshylyǵy sekildi jahandyq megatrendtermen kúresemiz. Sondyqtan koronavırýs indetinen keıin qaıtadan qalypty ómirge oralyp, «jasyl túske» enýimiz kerek.
Fınlıandııada taza tehnologııalarǵa, turaqty bıoekonomıkaǵa jáne jańarmaly ekonomıkaǵa kóp qarajat salamyz. Fın kompanııalary klımat pen turaqty óndiris, qaldyqtardy basqarý, bıoekonomıka (bıootyn, aqyldy energetıka) sekildi kóptegen salalarda klımatqa saı keletin, aınalmaly negizdegi sheshimder usynady. Bizdiń kóptegen kompanııalarymyz qazirdiń ózinde qazaqstandyq kompanııalarmen jáne basqa uıymdarmen kelissózder júrgizip jatyr. Álbette, biz osy yntymaqtastyqty qoldaımyz.
– 2017 jyldan beri konteınerlik tasymal júıesi iske qosyldy. Qazirgi tańda bul baǵyttyń bolashaǵy týraly aıta ketseńiz?
– Fınlıandııa men Qytaı arasyndaǵy Qazaqstan arqyly alǵashqy tikeleı temirjol baılanysy 2017 jyly iske qosyldy. Bul Eýropa men Qytaıdyń damyp kele jatqan naryǵyn jańa ári jyldam kólik baılanysyn nyǵaıtýǵa qajettilikten týyndady. Qazaqstan arqyly Qytaıǵa tikeleı baratyn temirjol kóliginiń damýy Fınlıandııa tarapynan kompanııalar bastamasymen júzege asyrylady.
Álemdi jaılaǵan indet pen teńiz júk tasymalyndaǵy keıingi kezdegi kedergilerge baılanysty, ótken jyly bul baǵyttaǵy temirjol kóligimen júk tasý kórsetkishi kóbeıdi. Mysaly, kompanııalarymyzdyń biri – Nurminen Logistics 2020 jyly Qytaıdan keletin konteınerlik poıyzdar tasymalynyń kólemin úsh esege arttyrdy.
Sonymen qatar Fınlıandııa – Reseı – Qazaqstan – Qytaı avtokólik dáliziniń logıstıkalyq áleýeti de mańyzdy. Osyǵan baılanysty biz shekaradan ótýge arnalǵan elektrondy mórler men elektrondy qujattar sekildi sıfrly sheshimderdi qoldaımyz.
– BUU júrgizgen zertteýge sáıkes Fınlıandııa qatarynan tórtinshi jyl álemdegi eń baqytty el atanyp otyr. Mundaı jetistiktiń kilti nede?
– Fınlıandııa tórt ret, 2018-2021 jyldary álemdegi eń baqytty el atandy. Bul bizdiń qoǵamnyń jeke adamdardyń baqytty bolýyn qoldaıtynyn kórsetedi. Fınlıandııa qoǵamy úshin baqyt – joǵary deńgeıdegi jeke bas bostandyǵy bar adamdardan quralǵan, ınstıtýttarǵa jáne bir-birine senetin teń quqyly jáne jaqsy basqarylatyn qoǵamnyń nátıjesi.
Fınlıandııa halqynyń baqyty mynandaı áleýmettik faktorlarlarǵa baılanysty. The Legatum Prosperity ındeksine súıensek, basqarý deńgeıi boıynsha Fınlıandııa álem boıynsha birinshi orynda tur.
Transparency International reıtınginde ashyqtyq jóninde Fınlıandııa úshinshi orynǵa ıe. Freedom House ındeksinde Fınlıandııa saıası jáne azamattyq bostandyqtar jóninen kósh bastap tur. Bertelsmann Stiftung tiziminde álemdegi úshinshi áleýmettik ádiletti memleket.
Jalpy skandınavııalyqtar baqyt reıtınginde jaqsy nátıje kórsetedi. Muny skandınavııalyq modelden izdeýge bolady. О́ıtkeni munda demokratııaǵa, teńdikke jáne jeke bostandyqqa basa nazar aýdarady.
– Fınlıandııa – jemqorlyqpen kúreste úlken tabysqa jetken elderdiń biri. Bul baǵytta qandaı máselelerge basymdyq berildi?
– Tarıh boıy fın qoǵamy senim men jaýapkershiliktiń úılesimi negizinde quryldy. Senim ashyqtyq pen aıqyndylyqqa negizdelgen. Ashyqtyq – aqparat pen kommýnıkasııa erkindigi, sondaı-aq azamattar men azamattyq qoǵam úshin qoǵamnyń aralasý jolymen jumys isteý ádisin jaqsartý múmkindigi. Sondyqtan Fınlıandııa azamattyq qoǵam men úkimet arasyndaǵy dıalogty qoldaıdy.
Senimniń artynda jaýapkershilikti tereń seziný jatyr. Fın qoǵamy búkil adam kúsh biriktirip, erejelerge baǵynǵan jaǵdaıda ǵana jetistikke jetetinine senedi. Turǵyndardyń bárine qoldan kelgenin isteýge múmkindik beriledi. Bul teń múmkindikter teń jaýapkershiliktermen teńdestirilgen qoǵamda ǵana bolýy múmkin.
Sıfrlandyrý jaqsy memlekettik basqarýdyń damýymen qatar júredi. Bul memlekettik basqarý mindetterin oryndaý jáne memlekettik qyzmetterdi kórsetýmen birge tıimdi aqparattyq basqarýǵa múmkindik beredi. Bul tıimdi basqarý qaǵıdattary negizinde memlekettik organdardyń tıimdiligin arttyrady, sondaı-aq azamattardyń senimin nyǵaıtady.
– Fınlıandııanyń qazirgi premer-mınıstri – óte jas dıplomat. Sondaı-aq mınıstrler kabınetinde de jas laýazymdy tulǵalar jeterlik. Jalpy, elde jastar qansha jasynan bastap saıasatqa aralasady?
– Teńdik – fın qoǵamynyń negizi. Sanna Marın Fınlıandııanyń premer-mınıstri bolýy buǵan dálel. Sanna Marınniń Úkimet basshysy atanýy erekshelik emes. Kerisinshe, bul Fınlıandııada jynysyńyz, jasyńyz nemese tegińiz bolashaǵyńyzdy anyqtamaıtynynyń jaqsy mysaly.
Fınlıandııada sheshim qabyldaýǵa jastardyń qatysýy mańyzdy dep esepteımiz. Sondaı-aq bastamashylyq tanytyp, ıdeıalary men belsendilikterin alǵa tartqan jastardyń arqasynda kóptegen jetistikterge jettik.
El jastarynyń mýnısıpaldyq sheshimder qabyldaýǵa qatysý quqyǵy zańmen bekitilgen. Fınlıandııanyń kez kelgen mýnısıpalıtetinde 18 jasqa tolmaǵan adamdar úshin jastar keńesi nemese oǵan teńestirilgen organ bolýy kerek. Olardyń ómirine áser etetin barlyq máselelerde, sonyń ishinde bilim berý, qorshaǵan orta, turǵyn úı jáne qoǵamdyq kólikterde jastardyń kózqarasy tyńdalyp, qarastyrylýy tıis.
Jastar keńesteri – fındik jastardyń sheshim qabyldaýǵa qatysýdyń jalǵyz ádisi emes. Mektepte, ýnıversıtette olar stýdenttik keńester men kásipodaqtarǵa qatysa alady. Sondaı-aq jastardyń ózderi basqaratyn kóptegen jergilikti, aımaqtyq jáne jalpyulttyq birlestikteri bar.
– Taıaýda Premer-mınıstrdiń tańǵy asqa jumsaǵan qarjysy qyzý talqyǵa tústi. Bylaı qarasańyz, jumsalǵan qarajat sonshalyqty kóp soma emes. Biraq qoǵam muny talqylady. Osy oraıda, mundaı deńgeıge jetý, ıaǵnı bıýdjettiń ár tıynyn esepteý fın qoǵamyna ońaıǵa soqpaǵan shyǵar?
– Fınlıandııada adamdar jalpyǵa qoljetimdi aqparatqa qol jetkizýge quqyly. Demek saıasatkerlerdiń jalaqysy men olardyń shyǵyndary kópshilikke jarııalanady. Al adamdar men baspasóz bul máselelerdi talqylaı alady. Bul memlekettik sheshimder qabyldaýdyń ashyqtyǵyn arttyrady.
– Qazaqtardyń qandaı óneri men mádenıeti qyzyqtyrady? Elshi retinde qandaı erekshelikterdi baıqadyńyz?
– Qazaqtardyń baı mádenıeti men dástúrlerin bilý – óte qyzyqty. Jibek joly boıyndaǵy arheologııalyq oryndardy zerttegim keledi. Sonymen qatar meni zamanaýı óner men mýzyka qyzyqtyrady. Qazaqstannyń kóshpeli dástúri Fınlıandııadan múldem ózgeshe bolǵanyna qaramastan, shaıbaly hokkeı men saýna sekildi ortaq qyzyǵýshylyqtarymyz bar ekenine qýanyshtymyn.
– Otbasyńyzdyń elimizge kelgendegi alǵashqy áseri qalaı boldy?
– Qazaqstandaǵy adamdar óte qonaqjaı. Sonyń nátıjesinde tez sińisip ketýge múmkindik beredi.
– Qazaqstanda dıplomatııalyq qyzmetińizdi bastaǵanyńyzǵa kóp bolǵan joq. Osy ýaqyt aralyǵynda elimizdiń aımaqtaryn aralap shyǵa aldyńyz ba?
– О́kinishke qaraı, Covid-19 shekteýlerine baılanysty áli kúnge deıin Qazaqstannyń ártúrli aımaqtaryna bara almadym. Almatyǵa birneshe ret bardym. Jaqyn arada basqa qalalarǵa da baramyn dep úmittenemin.
– Bıyl – Qazaqstan Táýelsizdiginiń 30 jyldyǵy. Elshi retinde elimizdiń osy otyz jyldaǵy damý deńgeıine qandaı baǵa berer edińiz?
– Qazaqstan 1991 jyly táýelsizdik alǵannan bastap, keremet ekonomıkalyq kórsetkishterge qol jetkizdi. Memleket kirisi ortadan joǵary ekonomıkaǵa aınaldy. Qurylymdyq reformalar men ekonomıkany ártaraptandyrýdy áli de jalǵastyrý qajet. Osy oraıda, Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev eldi odan ári damytý úshin myqty reformalyq baǵdarlama ustanyp otyr.
– «Egemen Qazaqstan» gazetiniń oqyrmandaryna aıtar tilegińiz?
– Qazaqstan halqyn Táýelsizdiktiń 30 jyldyǵymen quttyqtaǵym keledi. Covid-19 pandemııasynyń qıyn kezeńi taıaý arada aıaqtalady dep senemin. Qazaqstandyqtardy Fınlıandııaǵa kelip, kólderimiz ben ormandarymyzdy kórip, fın mádenıetin bilýge shaqyramyn. Sondaı-aq fındikterdi keń-baıtaq elińizdi jáne onyń ásem kórinisi men mádenıetin bilý úshin Qazaqstanǵa kelýge shaqyramyn.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Abaı ASANKELIDULY,
«Egemen Qazaqstan»
