HH ǵasyrdyń alǵashqy jartysynda qazaq dalasy buryn-sońdy bolmaǵan aýyr náýbetterdi bastan keshti. Keńestik totalıtarlyq júıeniń solaqaı saıasaty saldarynan mıllıondaǵan adam taǵdyr taýqymetin tartyp, myńdaǵan jazyqsyz azamat «halyq jaýy» atanyp, qýǵyndaldy. Bul kezeń qazaq halqynyń demografııalyq, rýhanı jáne mádenı damýyna orny tolmas zardap ákeldi.
Qazaqstan tarıhyndaǵy eń qasiretti oqıǵalardyń biri – 1931-1933 jyldardaǵy asharshylyq. Zertteýshiler bul kezeńdi qazaq halqy úshin demografııalyq apat retinde baǵalaıdy. Ujymdastyrý saıasaty, mal-múlikti tárkileý jáne kóshpeli sharýashylyqty kúshpen ózgertý halyqty jappaı ashtyqqa uryndyrdy.
Resmı derekter boıynsha, 1929-1933 jyldary Qazaqstanda shamamen 2 mıllıonǵa jýyq adam qaza taýyp, taǵy mıllıonnan astam adam týǵan jerin tastap, shetelge nemese ózge aımaqtarǵa kóshýge májbúr boldy. Halyqtyń edáýir bóligi Qytaıǵa, О́zbekstanǵa, Qyrǵyzstanǵa jáne basqa memleketterge bosyp ketti.
Keıbir tarıhı zertteýlerde qazaq halqynyń úshten birine jýyǵy osy náýbettiń qurbany bolǵany aıtylady. Ashtyq tek halyq sanyn azaıtyp qoıǵan joq, ulttyq dástúr men turmysqa da aýyr soqqy boldy.
1920-1950 jyldary Keńes bıligi «halyq jaýlaryn» anyqtaý naýqanyn júrgizdi. Sonyń saldarynan Qazaqstanda 100 myńnan astam adam qýǵyn-súrginge ushyrap, olardyń 25 myńnan astamy atý jazasyna kesildi.
Qýǵyn-súrginniń alǵashqy qurbandarynyń qatarynda qazaqtyń oqyǵan azamattary men memleket qaıratkerleri boldy. Ulttyń bolashaǵy úshin kúresken Alash zııalylary, aqyn-jazýshylar, ǵalymdar men qoǵam qaıratkerleri negizsiz aıyptalyp, túrmege qamaldy nemese atyldy. Olardyń qatarynda Ahmet Baıtursynuly, Maǵjan Jumabaev, Ilııas Jansúgirov, Beıimbet Maılın, Turar Rysqulov jáne basqa da kóptegen tulǵalar boldy.
Bul qýǵyn-súrgin qazaq qoǵamynyń ıntellektýaldyq áleýetine úlken soqqy berdi. Eldiń erteńi úshin qyzmet etken talaı azamattyń ómiri qıylyp, kóptegen otbasy qara jamyldy.
Stalındik saıasat jyldarynda Qazaqstanǵa Keńes Odaǵynyń ár túkpirinen mıllıondaǵan adam kúshtep kóshirildi. Nemister, sheshender, ıngýshtar, kárister, polıaktar, Qyrym tatarlary jáne basqa da etnostar týǵan jerinen aıyrylyp, qazaq jerine jer aýdaryldy. Tarıhı derekterge sáıkes, Qazaqstanǵa ár jyldary 5 mıllıonnan astam adam jer aýdarylǵan.
Táýelsizdik alǵannan keıin Qazaqstan saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý baǵytynda mańyzdy jumystar júrgizdi. 1993 jyly «Jappaı saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý týraly» zań qabyldandy. Al 1997 jyldan bastap 31 mamyr resmı túrde Saıası qýǵyn-súrgin jáne asharshylyq qurbandaryn eske alý kúni bolyp belgilendi.
Tarıh – ótkenniń ǵana emes, bolashaqtyń da aınasy. Asharshylyq pen saıası qýǵyn-súrgin qazaq halqynyń basynan ótken eń aýyr synaqtardyń biri boldy. Mıllıondaǵan taǵdyrdy ózgertken bul qasiretti kezeńdi umytý – tarıh aldyndaǵy jaýapkershilikten qashý degen sóz.
31 mamyr – tek eske alý kúni emes. Bul – ótkennen sabaq alyp, táýelsizdiktiń qadirin tereń túsinetin kún. Biz jazyqsyz qurban bolǵan bozdaqtardyń rýhyna taǵzym ete otyryp, olardyń ańsaǵan azattyǵyn, el birligi men ulttyq qundylyqtardy kózdiń qarashyǵyndaı saqtaýymyz qajet.
«Tarıhtyń eń aýyr sabaǵy – ony umytqan urpaqtyń sol qatelikti qaıta qaıtalaýynda. Sondyqtan ótkenge taǵzym etý – bolashaq aldyndaǵy jaýapkershilik».
Janbota Bahytbek, EUÝ stýdenti.
