Ájimdi saýsaǵymen ádemi, shetine qoshqarmúıiz oıý salynǵan quraq kórpeni sıpap qoıady. Aıaqtap kele jatyr eken. Kózime ottaı basylǵany. О́z ájemniń kózi tirisinde osyndaı jyp-jyly, jumsaq quraq kórpelerdiń birnesheýi bizdiń úıde de bolatyn. Isine muqııat ájem qattap jınap qoıýshy edi. Jambasqa jumsaq kórpeniń ústinde jata qalǵymyz keletin. Al ájem bolsa, úıge qonaq kelgende ǵana tóseıtin. Elena Ivanovna da qutty meniń ájem tárizdi qolónerdiń has sheberi eken. Neshetúrli matanyń qıyndysynan kóz jaýyn alarlyq etip jasap jatyr. Álden soń áńgimege kiristik. Jaı áńgime emes, kóńildiń tereń bir túkpirinde jatqan sherdi qozǵaıtyn shermende sóz.
Ol Ekinshi dúnıejúzilik soǵys bastalǵanda nebári alty jasar bala eken. Biraq surapyl jyldardyń sumdyq sýreti jadynda jattalyp qalypty. Donbass qalasynda turǵan. El shetine jaý tıip, dúrmek bastalǵan kezde anasyna qosa, baýyrlary da júk vagonyna tıelip, kóz kórip, qulaq estimegen qııanǵa jer aýdarylǵan.
–Qaqaǵan qystyń ishi edi, – deıdi Elena Ivanovna. – Jalań aıaq, jalań baspyz. Tiske basar azyq ta joq. Qalaı tiri qalǵanymyzǵa tańym bar. Taǵdyrdyń tálkegine ushyraǵan jalǵyz bizdiń otbasy ǵana emes, dúıim jurt. Esime oralǵan saıyn ımanym qasym bolady. Tipti esime alǵym kelmeıdi. Onda adam qyzyǵatyn ne bar? Baqytsyz balalyq. Áıteýir, qazaq halqynyń darqandyǵynyń arqasynda aman qaldyq qoı, táýbe.
Apta júrdi me, aı júrdi me, esinde joq. Aq kórpege oranǵan sheti-shegi joq saıyn dala, qaı jer ekenin de bilmeıdi. Aýyr joldyń azabynan ata-anasy naýqasqa ushyraǵan. Kóp uzamaı qaıtpas saparǵa attandy. Shıetteı balalar jetim qaldy. Áıteýir, dalaǵa kelgenimen, dalada qalmady. Qıma qalasynda turatyn Maıqutovtar otbasy baýyryna basty. Tipti osy kúni ońashada esine alsa, tań-tamasha qalatyny bar. О́miri kórip-bilmegen, jergilikti halyqtyń tilimen aıtqanda, «úsh qaınasa sorpasy qosylmaıtyn» adamdar. Biraq jatyrqamaǵan, jatsynbaǵan. Tulymyn jelbiretip, erkeletip óz qyzyndaı baqty. Ana qushaǵyn ańsaǵan, ákeniń meıirin saǵynǵan Elena Ivanovna qaıǵynyń qara bulty serpilip, artynan jarqyraı meıir sáýlesin tógip kún shyǵatynyna sene qoıǵan joq edi. Jetimdiktiń zaryn, ashy dámin endi ǵana tatqan jas qyzdyń aldynan perishtesi jolyqqandaı. Shynymen perishte peıil edi.
Qazaq tilinde til syndyrǵan. Tipti orys tilin umytyp ta qaldy. Jergilikti ulttyń san ǵasyr boıy jalǵasyp kele jatqan ǵajaıyp salt-dástúrin úırendi. Túsinbegeni bolsa, ejikteı surap otyrýdan jańylǵan joq. Boı jetip, turmys qurǵan soń musylman dinin qabyldady. О́z erkimen. Kóńiliniń qalaýy solaı. О́ziniń aıtýyna qaraǵanda, jalań aıaq jar basyp júrgende janyn eljiretken, qam kóńilin jubatqan osy asyl dinnen nár alǵan adamdar emes pe?!
–Dástúr boıynsha maǵan Sálııa degen esim berildi. Adamgershilikke negizdelgen din talaptaryn úırendim. Árıne, barlyǵyn qazaq tilinde, – deıdi Elena Ivanovna. – Men orys tilin bilmeıtin edim ǵoı. Janym da, júregim de qazaq bolyp qalyptasqan.
Alty jasynan qazaqy shańyraqta qyrdyń qyzyl gúlindeı qulpyryp ósken zeıindi qyz eńbekke erte aralasypty. Úlgi tutar ustazdary – aýyldyń qazyna qarııalary. Sıyr saýyp, qurt-irimshik daıyndaǵan. Mamyrdyń sary maıyn qarynǵa salǵan. Qaıyńnyń tútinimen et súrlegen. Al qulpyrtyp quraq kórpe tigý, turmysqa qajetti ártúrli zatty daıyndaý qanda bar qasıet bolsa kerek. Bul tarapta qamshy saldyrmapty. Qazaqy ortaǵa osy qasıetimen súıkimdi, juǵymdy bolǵany da shyn.
Taǵdyrdyń joly buralań. Qandaı qıyndyq kezdesse de moıýdy bilmegen. Qyltıyp qyz bolyp óse kele bolashaq jary Aqmashpen tanyssa kerek. Alǵashqy jyldary Atbasar qalasynda turypty. Arada biraz ýaqyt ótken soń Jaqsydan páter satyp alǵan. Sol qutty shańyraqta aı dese aýzy, kún dese kózi bar alty perzentin dúnıege ákelgen. 46 jyldyq ǵumyr tatý-tátti ótken. Búginde 15 nemere, 20 shóbere – áje qanatynyń astynda. Shyntýaıtynda, dámniń jazýymen kópultty otbasynyń sanatyna enedi. Bir ǵajaby – barlyǵy ózderin qazaq sanaıdy.
–Anamyz bizge kóp nárse úıretti. Ásirese, peıili keń, nıeti jaqsy qazaq halqynyń tárbıelik máni zor ádet-ǵurpyn, – deıdi qyzy Roza Aqmashqyzy. – Biz endi baýyr etimiz balalarymyzǵa úıretip jatyrmyz. Jyl saıyn Naýryz merekesinde qarashańyraqqa jınalý kádimgideı qaǵıdaǵa aınalǵan. Sońǵy kezde anamyzdyń densaýlyǵy syr berip júr. Germanııada turatyn baýyrymyz sol jaqqa alyp ketip emdeteıin dese, barǵysy kelmeıdi. Anam týǵan jerdiń topyraǵy ystyq, adamdarynyń aq peıili emdep jazady dep júr.
Qazaqtan kórgen jaqsylyǵyn aıtyp, taýysa almaı otyrǵan ájeımen birsypyra suhbattastyq. Aıtqan sózi, aqtarǵan syry kóńili daladaı keń jaqsylardyń jaqsylyǵy jaıly. Jaratqannyń meıiri de, adamdardyń peıili de dál osy jerde ońǵarylyp turǵan sııaqty.
Aqmola oblysy,
Jaqsy aýdany
