SÝRETTE: Elbasy N.Nazarbaev jáne «Teńizshevroıl» BK dırektory R.Shyrdabaev Teńiz kenishinde. 1993 jyl
– Ravıl Tájiǵarauly, siz 1989 jyldan bastap jıyrma jyl boıy Prezıdent komandasynda jumys istepsiz. Áńgimemizdi osy jyldardyń tarıhı sátteri men ózińiz qýá bolǵan oqıǵalar jaıynan bastasaq?
– Táýelsizdiktiń eleń-alańyndaǵy alasapyran jyldar men sol kezdegi oqıǵalar búgingideı kóz aldymda. Respýblıka ekonomıkasy is júzinde quldyraýda boldy: odaqtas respýblıkalarmen qalyptasqan tyǵyz ekonomıkalyq baılanystar úzildi, sonyń saldarynan ónimdi ótkizýdiń, shıkizat pen quramdas bólikterdi jetkizýdiń ózara turaqty jelileri joıyldy, bul kásiporyndardyń toqtap qalýyna ákeldi; jańa táýelsiz memleketterdiń ulttyq valıýtalarǵa kóshýi nátıjesinde ádettegi qarjy júıesi quldyrady. Halyqtyń ómir súrý deńgeıi kúrt tómendedi. Áleýmettik saladaǵy problemalar arta tústi: jalaqy boıynsha qyrýar qaryzdar, dúkenderdiń bos sóreleri, jappaı tapshylyq, turǵyn úı problemalary, gıperınflıasııa, joldar men kommýnaldyq sharýashylyqtyń súreńsiz jaǵdaıy «jyǵylǵan ústine judyryq» boldy. Ulttyq mektepter men oqý oryndary joıylýǵa shaq qaldy. Ortalyqqa perıferııalyq retinde salynǵan búkil memlekettik qurylym bir mezette basqarýsyz qaldy. Sonaý tarıhı sáttiń tikeleı kýágeri retinde aıtarym, egemendiktiń qalyptasý jyldarynda Elbasynyń aldynda el taǵdyryna qatysty osyndaı kúrdeli kezeńder men shuǵyl sheshimdi qajet etetin ózekti máseleler turdy. Shynyn aıtqanda, uzaq jyldar KSRO quramynda bolǵan Qazaqstan óz aldyna derbes memleket retinde qalypty jumys isteýge daıyn bolmady. Osyndaı qysyltaıań kezde qabyldanǵan sheshimderdiń jaýapkershiligi Tuńǵysh Prezıdenttiń moınynda boldy. Bul Elbasynyń da ómirindegi eń qıyn kezeń edi. Biraq N.Nazarbaev saıası túısigi men táýekelge toly batyl sheshimderiniń arqasynda memleketti qıyndyqtan alyp shyqty. Negizi KSRO ydyraǵanǵa deıin de Nursultan Ábishuly bedeldi saıasatker, bilikti basshy retinde tanylǵan. Sondyqtan tájirıbeli kóshbasshy barlyq salanyń qyr-syryn jaqsy bildi. Qandaı aýyrtpalyqpen betpe-bet keletinin jaqsy túısinip, máselelerdi jan-jaqty saralady. О́ńirde jumys istegen biz muny óz kózimizben kórdik, joǵarǵy basshylyq qabyldap jatqan sheshimderdi muqııat qadaǵalap, onyń kýágeri boldyq. Der kezinde qabyldanǵan durys sheshimder men bolashaqqa jasalǵan izgi qadamdar jańa memlekettiń irgesi berik bolyp qalyptasýyna jol saldy.
– Memleket táýelsizdigin alǵannan keıingi jyldary batys óńirdegi eń baı munaı kenishin ıgerý bastaldy. Mine, osyndaı tarıhı sáttiń, aýqymdy jumystardyń bel ortasynda ózińiz de júrdińiz...
– Kezinde munaı, gaz óndirý Keńes Odaǵynyń yqpalymen basqarylǵany belgili. Qazaqstannyń munaı salasy KSRO Munaı-gaz ónerkásibi mınıstrligine tikeleı baǵynatyn. Al respýblıkanyń óz mınıstrligi bolǵan joq. Jetekshi kadrlardy taǵaıyndaýdan bastap, jumys túrlerin qarjylandyrýǵa deıingi barlyq másele, atap aıtqanda, jobalaý, barlaý, burǵylaý, óndirý, óńdeý, sonyń ishinde munaı men gaz jáne munaı ónimderin satý – Máskeý basshylyǵymen júrgizildi.
Keńes ókimeti jyldarynda Qazaqstannyń munaı-gaz salasy ekonomıkanyń qarqyndy damyp kele jatqan salasy bolǵan. 200-den astam munaı jáne gaz ken oryny ashylyp, zamanaýı tehnologııalar engizildi. Qalalar men kentter ósti, myńdaǵan kásiporyndar qurylyp, jumys isteı bastady. Eń bastysy, zamanaýı talaptarǵa jaýap beretin kóptegen jergilikti kadrlar daıarlandy.
1979 jyly N.Nazarbaev Qazaqstan Kompartııasy OK-niń ónerkásip jónindegi hatshysy bolyp saılandy, al 1984 jyly Qazaq KSR Mınıstrler Keńesiniń Tóraǵasy bolyp bekitildi. Osy jyldar ishinde, ıaǵnı 1989 jyldyń maýsymynda Qazaqstan Kompartııasy OK birinshi hatshysy bolyp saılanǵanǵa deıin ol Qazaqstannyń Batys oblystarynda ashyq munaı-gaz ken oryndaryn izdeý jáne ıgerý boıynsha geologııalyq barlaý jumystaryn jedeldetý máselelerimen tyǵyz aınalysty. Odaqtyq jáne respýblıkalyq deńgeıdegi ondaǵan qaýly qabyldandy. Mańǵystaýda О́zen, Jetibaı, Qarajanbas, Qalamqas ken oryndary belsendi túrde damydy. Teńiz, Qarashyǵanaq, Qumkól jáne basqa iri ken oryndary ashyldy. KSRO ydyraǵanǵa deıin 1990 jyldyń qorytyndysy boıynsha elde 26 mln tonna munaı óndirildi.
KSRO-nyń kúıreýi bir túnde Máskeýdi barlyq basqarý baǵytynan aıyrdy. Bul óz kezeginde munaı salasynyń jumystaryn úılestirý úshin organ qurý qajettiligine alyp keldi. Qyzyl ımperııa qulaǵan sátte Elbasynyń qaǵıdatty ustanymy men kúsh-jigeriniń arqasynda Qazaqstannyń ıýrısdıksııasynda Teńiz munaı ken orny men munaıdyń basqa da qazynalaryn saqtaýǵa múmkindik týdy. Tuńǵysh Prezıdenttiń qolynda burynǵy KSRO basshylary qol qoıǵan kelisim bar edi. Keıin óz aldyna derbes el bolyp shyqqannan keıin Elbasy osy salany damytýǵa barynsha basymdyq berdi. Elde munaı-gaz salasyn damytýǵa baılanysty qyrýar jumystar bastalyp ketti. Aldymen kásiporyndar Qazaqstannyń Energetıka mınıstrligine baǵynyshty boldy, al 1994 jyldyń maýsymynda Táýelsiz Qazaqstannyń Munaı jáne gaz ónerkásibi mınıstrligi quryldy. Mınıstrliktiń qurylymyn bekitip, tıisti kadrlardy iriktep, qysqa merzim ishinde strategııalyq naqty mindetterdi aıqyndaı otyryp, olardy iske asyrýǵa kiristik....
– Sózińiz aýzyńyzda, siz sol kezde elimizdiń tuńǵysh Qazaqstan munaı jáne gaz ónerkásibi mınıstri bolyp taǵaıyndaldyńyz ǵoı?
– Iá. Bul týraly aıtatyn bolsaq, elimizde tuńǵysh Munaı jáne gaz mınıstrligi qurylǵan kezde barlyq kásiporyn memlekettik boldy jáne salany qaıta uıymdastyrý memlekettiń baǵdarlamasyna súıene otyryp, menshik nysanyn ózgertý prosesi belsendi túrde bastaldy.
Memlekettik baǵdarlamanyń iske asyrylýyna oraı «Munaı týraly», «Aksıonerlik qoǵamdar týraly», «Shetel qatysatyn birlesken kásiporyndar týraly» jáne taǵy basqa da zańdardy ázirleý boıynsha jumys belsendi júrgizildi. Teńiz, Qarashyǵanaq alyp ken oryndary, sondaı-aq Kaspıı teńiziniń qaırańynda anyqtalǵan ken oryndary 4 shaqyrymnan astam tereńdikte jatty. Al munaı quramynda kóp mólsherde kúkirt, merkaptan jáne basqa da qorshaǵan ortaǵa zııandy zattar boldy, olardy óndirý úshin korrozııaǵa qarsy jabdyq, joǵary qabat qysymynda jáne teńiz túbinde jumys isteýge qabiletti ozyq tehnologııalar qajet boldy. Bul baǵdarlamalardyń bárin qomaqty ınvestısııalar bolǵan jaǵdaıda ǵana júzege asyra alatyn edik.
Sol ýaqyt kezeńinde álemdegi eń úlken suranysqa ıe jáne ınvestısııalar úshin tartymdysy – munaı-gaz ken oryndary boldy. Básekege qabiletti kómirsýtekterdiń orasan zor qorlary sheteldik ınvestorlardyń nazaryn aýdardy. Eń aldymen ekonomıkany saýyqtyrýdy oılaǵan Elbasy munaı-gaz sektoryn pármendi tetik retinde iske qosty. Barlyq úmit osyǵan baǵyttalyp, Prezıdenttiń strategııalyq sheshiminiń nátıjesinde elimizge tartylǵan alǵashqy ınvestorlar munaı-gaz salasyna keldi. Shevron, Adjıp, Shell, Total, SNPS sııaqty álemdegi eń ozyq kompanııalar elimizge qarjy quıdy. Arbatov, Aganbegıan, Iаvlınskıı sekildi álemge áıgili ekonomıst-ǵalymdar jáne Máskeý men Novosibir, basqa da progressıvti ǵylymı mektepterdiń jaryq juldyzdary elimizge jıi saparmen keldi. Olarmen qatar Garvard, Oksford, Iel, Massachýsets jáne basqa da bedeldi ýnıversıtetterden reformator-ǵalymdar shaqyryldy. Qazaqstanda Eýropa, Azııa jáne AQSh syndy damyǵan elderdiń reformalar tarıhy muqııat zertteldi. Biraq sátti memleketter qurý tájirıbesi negizinde qandaı usynystar bolsa da, sońǵy sóz Prezıdentte boldy. Nazarbaev barlyq materıaldy muqııat zerttep, ǵalymdardyń, sarapshylardyń pikirlerin sabyrmen tyńdap, jete tekserip, jan-jaqty taldaýdan keıin ǵana túpkilikti sheshim qabyldady. О́tkendi shola otyryp, buǵan laıyqty baǵa berý kerek: osy jyldar ishinde Nursultan Ábishuly kópetnosty memlekettiń taǵdyryna da oń áser etken durys baǵytty tańdaı aldy. Alaıda oǵan qandaı eńbek jáne nendeı qudiretti kúsh-jiger qajet boldy – ony ózinen basqa eshkim bilmeıdi. Bizge bir ǵana nárse belgili: burynǵy odaqtyq eldiń ornynda jańa memleket qurý ońaıǵa soqqan joq, kúnnen-kúnge ósip kele jatqan áleýmettik problemalar jáne tereń ekonomıkalyq daǵdarystyń zardaby óte aýyr edi.
– Elimizge kelgen alǵashqy ınvestorlar men ınvestısııalyq jobalar jóninde keńirek aıtyp berseńiz?
– 1991 jyldyń shilde aıynda KSRO prezıdenti Mıhaıl Gorbachev AQSh prezıdenti Djordj Býshtyń Máskeýge resmı saparyna baılanysty Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevty keńes delegasııasynyń quramyna qosty. Osydan-aq biz sapardyń kún tártibindegi basty máseleleriniń biri Qazaqstan aýmaǵynda ornalasqan Teńiz ken ornynda birlesken kásiporyn qurý jónindegi kelissóz bolatynyn túsindik. О́ıtkeni 80-shi jyldardyń sońynda keńes úkimeti Shevronmen osyndaı kelissózder bastaǵanynan habardar edik. Qazaqstan Prezıdentin shaqyrǵanynan-aq kelissózdiń sheshýshi raýndy bolatynyn bildik. Biraq Amerıka prezıdentiniń resmı sapary kezinde taraptar bir ymyraǵa kele almady: aýmaqtyń bólinýi, salyqtar men kirister máselesi kedergi boldy. Kelissózder aıaqtalǵannan keıin Nursultan Ábishuly «Shevron» korporasııasynyń basshylyǵymen sóılesip, kelissózderdiń kelesi raýndyn Almatyda ótkizýdi usyndy. Bul shilde aıy bolatyn. Al 1991 jyldyń 16 jeltoqsanynda Qazaqstan Parlamenti elimizdiń memlekettik táýelsizdigin jarııalady.
Kelesi kúni Prezıdent Nursultan Nazarbaev pen AQSh Memlekettik hatshysy Djeıms Beıker arasynda kelissózder ótti. Oǵan «Shevron» kompanııasynyń basshysy Kennet Derr, onyń orynbasary Rıchard Maske jáne qazaqstandyq tarap qatysty. Osy sátten bastap, Qazaqstan men AQSh arasynda kelissózder prosesi bastaldy, taraptar birlesken kásiporyn qurýdyń negizgi qaǵıdattary týraly kelisti. Birneshe kúnnen keıin AQSh prezıdenti Djordj Býsh Qazaqstannyń memlekettik táýelsizdigin moıyndap, Kóshbasshymyz Nursultan Nazarbaevqa AQSh-qa resmı saparmen kelýge shaqyrý joldady. Bul sapar mamyr aıynda ótti. Sapar aıasynda teńizdi birlesip ıgerý máselesi de kóterildi. Kelissózderden keıin memorandýmǵa qol qoıylyp, jumys toby qurylyp, oǵan meni de kirgizdi.
1991 jyly 6 sáýirde Teńiz munaıynyń birinshi tonnasyn aldyq, al Teńiz ken ornyn ıgerýge jetekshilik etýdi men Atyraý oblysy ákiminiń birinshi orynbasary laýazymynda jalǵastyrdym.
1993 jyldyń naýryz aıynyń sońynda kelisimsharttyń túpkilikti parametrleri Londonda pysyqtaldy. Bul qujatty qabyldaý barysynda kelispeýshilikter týyndady. Onyń basty sebebi – kelisimshartta kórsetilgen aýmaqtyń mólsheri jáne paıdany bólý edi. «Shevron» korporasııasy keńes úkimetine usynǵan joba 23 myń sharshy shaqyrymdy quraıdy, kelisim boıynsha ony birlesken kásiporynǵa 50 jyl merzimge jalǵa berý kózdelgen. Biraq Qazaqstan tarapy buǵan kelispeı, óz usynysyn qabyldaýdy talap etti: 40 jylǵa 4 myń sharshy shaqyrym beriledi.
Ekinshi ustanym – paıdany bólý. Bastapqy joba boıynsha keńes úkimetiniń úlesi 63% bolsa, «Shevrondiki» 37% boldy. Biz Qazaqstanǵa – 81%, «Shevronǵa» 19% usyndyq. Biz sońyna deıin óz ustanymymyzdan aınymaı, aıaǵyna deıin turdyq. Aqyry, «Shevron» bizdiń sharttarymyzdy qabyldaýǵa májbúr boldy.
Nátıjesinde 4 sáýirde Londonda jumys toby kelisiminiń árbir betine qol qoıylǵan soń, bir túnde elge ushyp keldik,
5 sáýirde Qazaqstan Úkimeti otyrys ótkizdi. Onda qabyldanǵan qaýly «Teńizshevroıl» birlesken kásipornyn qurý týraly kelisim jobasy maquldandy.
6 sáýirde Nursultan Ábishuly meni ózine shaqyryp: «Men seni Qazaqstan tarapynan birlesken kásiporynnyń dırektory laýazymyna taǵaıyndaý týraly Jarlyqqa qol qoıamyn. Qazir Dostyq úıine baramyz, sonda qol qoıylady», dedi. Sóıtip, Jarlyq shyqty. «Teńizshevroıl» BK qurý týraly tarıhı kelisimge 1993 jylǵy 6 sáýirde qol qoıyldy, al men 7 sáýirde jumys ornymda boldym. Osylaısha, bizdiń qyzmetimiz bastalyp ketti. Elimizge alǵashqy bolyp ınvestısııa quıǵan amerıkalyq «Shevron» korporasııasymen birge, qoınaýy baı Teńiz kenishin ıgerý jumystary qolǵa alyndy.
Amerıkalyq «Shevron» korporasııasynyń Qazaqstanǵa alǵashqy ınvestor retinde kelýi basqa da sheteldik ınvestorlarǵa serpin berdi. Osydan keıin álemge áıgili «Ekson», «Mobıl», «Shell», «Brıtısh Petrolıým», «Adjıp», «Total» syndy kompanııalar Qazaqstan ekonomıkasyna belsendi ınvestısııa sala bastady.
О́rkendegen memleket qurý jolyndaǵy búgingi tabystar naryqtyq ekonomıkaǵa batyl qadamdarsyz múmkin bolmas edi. 1995 jyldyń sońynda Memleket basshysy respýblıkanyń uzaq merzimdi damý strategııasyn ázirleý týraly sheshim qabyldady. Kelesi jyldyń basynda táýelsiz Qazaqstan tarıhynda alǵash ret jalpy ishki ónim ósimi 0,5%-dy qurady. Bul ekonomıkalyq jandanýdyń basty aıǵaǵy boldy. Elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyn uzaq merzimge jedeldetý úshin Prezıdent janynan Joǵary ekonomıkalyq keńes quryldy. Bir jyldan astam ýaqyt boıy Keńes, Úkimet, mınıstrlikter men vedomstvolar «Qazaqstannyń 2030 jylǵa deıingi damý strategııasy» jobasyn ázirleýge kúsh saldy. Onda sarapshylardyń usynystary, halyqaralyq tájirıbe jáne Garvard ýnıversıteti sııaqty álemdik ǵylym hramdarynyń jańashyl tásilderi, ınnovasııalary eskerildi. О́ńirlik damý strategııalarymen jumys istegen oblys ákimderiniń, bizdiń de usynystarymyz nazardan tys qalmady.
Skeptıkter baǵdarlamany jáne onyń bastamashylaryn synǵa alyp, ekonomıkadaǵy jáne kúndelikti ómirdegi daǵdarys jaǵdaıynda alys perspektıvalar týraly emes, kúndelikti ómir súrýdi, erteńgi emes, aldymen búgingi kúnkóristi oılaý kerek dep narazylyǵyn bildirip jatty. Al qazir sol skeptıkter men oppozısııanyń kúdigi beker boldy dep senimmen aıtýǵa bolady. О́ıtkeni elimiz «Qazaqstan – 2030» strategııalyq damý baǵdarlamasynda belgilengen kestege saı ilgerileı damyp, básekege qabiletti 50 memlekettiń qataryna qosylǵanyn kózimiz kórip otyr.
– Bir sózińizde «Men jaratylysymnan munaıshymyn ǵoı, munaı salasyndaǵy qyzmetke kelgenime qatty qýandym», depsiz. Shyrdabaevtar áýletiniń munaı salasyndaǵy jalpy jıyntyq jumys ótili 1000 jyldan asqanyn oqyp, tańqaldym. Ákeńiz Tájiǵara da Qazaqstan dalasyna munaı izdep kelgen sheteldiktermen birge jumys istepti jáne olar qurǵan alǵashqy jumys tobynyń quramyna kirgen eken. Myńdaǵan jyldar boıy jalǵasyp kele jatqan munaıshylar áýleti týraly da aıta ketseńiz?
– Shyrdabaevtar áýletiniń eńbek ótili búgingi kúni 1300 jyldan astam ýaqytty quraıdy. XIX ǵasyrdyń aıaǵy, XX ǵasyrdyń basynda aǵaıyndy Nobel, Leman basqarǵan aǵylshyndar, olarmen birge orys kásipkerleri munaı izdep, qazaq saharasyna keledi. Jıhankezder Atyraý óńirindegi Dossordan munaı izdep tabady. Osynda kásiporyn salyp, jergilikti turǵyndardan jumysshylar izdeı bastaıdy. Mine, osy kezde basqalarmen birge, Dossorda turatyn meniń atam Shyrdabaıdyń jeti ulynyń beseýi – Teńizbaı, Baımolda, Tymyqbaı, Shashpan jáne meniń ákem Tájiǵara munaı kásiporynyna jumysqa turady. Munaıshylar áýleti osylaı qalyptasqan edi.
Ákem Tájiǵara men onyń tórt aǵaıyny munaıshy áýlettiń negizin qalaýshylar boldy. Qazir baýyrlarymnan basqa, munaıshy mamandyǵyn tańdaǵan balalarymyz, nemerelerimiz, jıenderimiz de kóp.
Jalpy bizdiń atalarymyz adam bilimmen, eńbekpen ǵana kórkeıetinin, mol tabysqa keneletinin uǵyndyryp ósirdi. Áýletimizden nebir myqtylar shyqty. Olar alǵan marapattardyń arasynda eki Lenın ordeni, úsh Eńbek Qyzyl Tý ordeni, ekinshi dárejeli Otan soǵysy, «Qaharmandyǵy úshin» ordeni, «Erligi úshin», «Berlınge shabýyl jasaǵany úshin» medaldary jáne basqalary bar.
Qazirgi tańda ata-babalarymyzdyń bul dańqty isterin keıingi urpaǵymyz jalǵastyryp kele jatqany qýantady. Olar Qazaqstanda, Reseıde jáne shetelde bilim aldy. Biz urpaǵymyzdy bilgen-kórgenin, úırengenin elin damytýǵa jumsaýǵa, adal eńbek etýge baýlydyq.
Sóz túıininde aıtarym, Nursultan Ábishulynyń komandasynda jıyrma jyldan astam ýaqyt jumys istegenimdi, onyń adal serigi bolǵanymdy jáne basqalarmen birge Qazaqstannyń kelbetin túbegeıli ózgertýge úles qosqanymdy maqtan etemin. Tuńǵysh Prezıdenttiń shyn mánindegi taǵdyrsheshti ıdeıalar men batyl sheshimderdi júzege asyrǵanyna jáne bolashaqqa arnalǵan barlyq baǵdarlamasy tabysty iske asyrylatynyna jáne onyń eńbegin keıingi urpaq laıyqty baǵalaıtynyna kúmánim joq.
Áńgimelesken Qymbat TOQTAMURAT,
«Egemen Qazaqstan»
