áıgili ánshi, Qazaqstannyń halyq ártisi Júsipbek Elebekovtiń ómiri men óner jolyn zerdelegen taǵylymdy kitap oqyrmanǵa jol tartty
Ult óneriniń osynaý uly perzentiniń esimi qaı kezde de sáýleli júrektiń syr pernesin selt etkizeri anyq. Qazaq ániniń Qarqaralydan shyqqan qazynaly quty, aıaýly ardaqtysy, tutas bir dáýiri bolǵan aqtańger ánshi keler urpaqqa da kemel ónegesimen qadirli. О́z zamanynyń Birjany, Aqan serisi dep te baǵalaǵan eken tustastary. Keńestiń qysqa kúnde qyryq qubylar qatýqabaq jaǵdaıynda jarty ǵasyr boıy jazbaı shyrqap Arqanyń án dástúriniń óz mektebin qalyptaǵan ustyndy altyn qazyǵy bolyp qalǵany da ras.
áıgili ánshi, Qazaqstannyń halyq ártisi Júsipbek Elebekovtiń ómiri men óner jolyn zerdelegen taǵylymdy kitap oqyrmanǵa jol tartty
Ult óneriniń osynaý uly perzentiniń esimi qaı kezde de sáýleli júrektiń syr pernesin selt etkizeri anyq. Qazaq ániniń Qarqaralydan shyqqan qazynaly quty, aıaýly ardaqtysy, tutas bir dáýiri bolǵan aqtańger ánshi keler urpaqqa da kemel ónegesimen qadirli. О́z zamanynyń Birjany, Aqan serisi dep te baǵalaǵan eken tustastary. Keńestiń qysqa kúnde qyryq qubylar qatýqabaq jaǵdaıynda jarty ǵasyr boıy jazbaı shyrqap Arqanyń án dástúriniń óz mektebin qalyptaǵan ustyndy altyn qazyǵy bolyp qalǵany da ras.
Jáne jalǵaǵan altyn kópiri. Al uly jazýshy Muhtar Áýezov: «Ánshilik pen adamgershiliktiń akademıgi» dep sonshalyqty iltıpatpen izettegen Júsekeńniń júzi el erkin tynystaǵan búgingi bizdiń zamanymyzda da jarqyn bolýy, onyń ánshilik hám adamı ǵıbratyna degen qyzyǵýshylyqtyń áste tolastamaýy taǵy da zańdy dep bilgenimiz qup. Jaqynda qolymyzǵa tıgen myna kózaıym kitap sonyń aıǵaǵy. Kitap qana emes, osynyń aldynda, 2012 jyly Sháken Aımanov atyndaǵy «Qazaqfılm» kınostýdııasynan «Habıbanyń Júsipbegi» atty derekti fılm de shyqqan-dy. Osy rette Júsipbek Elebekov týraly ol fılmdi túsirýdiń negizgi aýyrtpashylyǵyn moınyna júktegen, jazýshy Dıdar Amantaımen birge ssenarııin jazǵan da, sonymen qatar osy kezde jınaǵan mol maǵlumat-materıaldardyń negizinde dúnıege kelgen myna ǵumyrbaıandyq hıkaıat kitabynyń avtory da ónertanýshy, ánshi Erlan Tóleýtaı ekenin aıtqan lázim.
«О́ner» baspasynan «Áıgili adamdar» serııasymen shyqqan osynaý ǵumyrnamalyq hıkaıat nesimen qundy desek, qysqa qaıyrym jaýap azdyq eteri haq. Eń áýeli, kitap tartymdy oqylady, tanymdyq turǵydaǵy qyzyqty mazmunymen baýraıdy. Avtor qazaq tiliniń aıdyndy shuraıynda erkin kósilýmen qatar, ózi de án áleminiń aıtýly ókili ári dástúrli mýzykamyzdyń jansebil zertteýshisi bolǵandyqtan, taqyrypty jete meńgerip, týyndynyń ıin kásibı oraıda meılinshe qandyrǵan. Kitaptyń basty artyqshylyǵy onyń qazaq ánine, ulttyq ónerdiń ardager tulǵalaryna degen júrekti kernegen zor mahabbatpen, úlken qurmet-iltıpatpen jazylyp shyqqandyǵynda der edik.
Osyndaı erekshe yqylastyń bir belgisi sol, avtor bul kitapty Júsipbek Elebekovtiń búginde 97 jasqa kelgen, 42 jyl otasqan asyl jary Habıba apamyzdyń amanaty dep bilgen. Sóıtip, shynaıy shabyt adamı múddeden, adamgershilik qasıetten týǵan. Sodan da Júsekeń zamanyn qazirgi kúnder bıiginen barynsha nanymdy elestetip, uly ánshiniń ónegeli ǵumyryn, sol kúrdeli dáýirdi tutastaı shynaıy qalpymen qamtı beıneleýge, keń paıymdylyqpen hám baıyptylyqpen zerdeleı zertteýge tyrysqan. Shyǵarmany jazý barysynda ásirese, qatty alańdaǵan bir jaıy Habıba ájesiniń amandyǵy bolypty. Kitapty sol kisi kórip ketse eken dep tilepti Táńirden. Qudaıym ol tilekti bergenine de shúkir deıik. Bar ómirin qadirli Júsekesine arnaǵan Habıba apamyz da din aman. «Kútkenin kórdi, kózine jas alyp, kitapty keýdesine basty», deıdi. Aıtqandaı, qarjy qıyndyǵyna baılanysty kitap 2013 jyly shyqpaı da qala jazdaǵan eken. Mán-jaıdy bilgesin mınıstr Muhtar Qul-Muhammed oń sheshim qabyldap, oraıyn keltirgenine avtor da, Habıba apasy da dán rıza.
Kitaptyń tusaýkeser rásimi de bolyp ótken. Sonda aýzy dýaly aıtýly tulǵalardyń biri Asanáli Áshimov óner adamy týraly ádemi kitap dúnıege kelgenine, Júsekeń ǵumyrnamasy men ánderiniń tarıhy jaqsy táptishtelip baıandalǵanyna rızalyǵyn bildirgen. О́zi Júsekeńdi kórgenin, onyń ótirikke jany qas, durysyn durys, burysyn burys dep betke aıtatyn týrashyl adam bolǵanyn eske ala kele, qutty bolsynyn aıtqan. Al mýzykatanýshy Jarqyn Shákerim kitaptyń bir ereksheligine, onda ánshiniń ómiri men ónerine qatysty jańa derekter mol keltirilgenine nazar aýdarady. Avtor ózi ánshi bolǵandyqtan árbir ánge qyzǵylyqty taldaý jasap, salmaqtaı saralap, kitaptyń tanymdyq qundylyǵyn arttyra túsken. Sazger Aqtoty Raıymbekova bolsa, ǵumyrnamalyq hıkaıatty mýzykataný ǵylymyndaǵy eleýli zertteý eńbekteriniń qataryna qosyp, onyń monografııalyq sıpatyn basa kórsetken. Iá, osynaý tilektestik lebizderdiń ózinen-aq kitaptyń ádil baǵasy berilip te, bilinip te turǵandaı.
Shyn máninde Júsipbek Elebekov te qazaqtyń án-kúı alyptarynyń sátimen sabaqtasqan sarqyty, jańǵyrǵan jalǵasy ekendigi E.Tóleýtaı kitabynda aıǵaqty túrde ańǵarylady. Júsekeń de saýda-sattyqtyń ǵana emes, sonymen birge qazaq óneriniń jármeńkesine aınalǵan Qoıandydan qanat qaǵýynyń ózi pesheneli taǵdyr, táńir buıryǵy bolǵanyna den qoıamyz. Bul kúni keshegi Birjan sal men Aqan seri, Estaı men Ǵazız, Jaıaý Musa men Jarylǵapberdi, Balýan Sholaq pen Imanjúsip, Áset pen Mádı, Maıra men Ǵabbas rýhymen tynystap turǵan Alash ániniń, Arqanyń saıypqyran sal-serileriniń ǵajaıyp bir álemi bolatyn. Sol kıeli álemniń qalt etken tusynda jarq etken bir sáýledeı bala Júsipbektiń ánin márt Mádı tyńdap, batasy men tábárigin qatar enshiletýi mańdaıyna jazylypty. Odan keıingi óspirim Júsipbek ómiriniń úlken oljasy Alash kemeńgerleri sáýle túsirgen Semeı kezeńi bolypty. Ahmet, Áýezovteı Alashordanyń jas zııalylary alaqanǵa salyp álpeshtepti. «Es-Aımaq» úıirmesinde ónerpazdyq jolynyń tusaýy kesilipti. Alash qalasynda júrip Abaıdyń ánshisi Álmaǵanbetten uly aqynnyń barlyq derlik ánderin úırenýi de taǵdyrynyń syıy edi. Án asqaǵy Ámire men jyr asqary Isany da alǵash osy Semeıde jolyqtyryp, tylsym talanttaryna rııasyz tańyrqady, sońdarynan erip birge án saldy, keıin Almatyda óner jolyn birge jalǵastyrdy. Osylardyń ishinde 60 jylǵa jýyq úzdiksiz shyrqap, qazaq ániniń káýsar dástúrin bertingi jańa zamanǵa, Mádenıet Eshekeev, Jánibek Kármenov, Qaırat Baıbosynov sııaqty daryndy shoǵyr, jas tolqynǵa ulastyrý mıssııasy da birden-bir Júsipbek Elebekov enshisine buıyrǵan baqyt eken. Keýdesindegi halyq murasynyń kóldarııa tunyǵyn keleshekke sóıtip amanattap ketken án abyzynyń ata paryzǵa adaldyǵy osydan-aq kóringendeı. Darqan darynnyń jasy ulǵaısa da óneri shaý tartpapty. 1965 jyldan beri ónerpazdar tárbıeleı bastaǵan estrada-sırk stýdııasynan 1967 jyly ashylǵan Júsipbek Elebekov klasy boıynsha bitirip shyqqan ánshilerdiń uzyn-yrǵasy 27 eken. Aıaýly Jánibek Kármenov bastatqan bul tizimdi bizdiń avtorymyzdyń muntazdaı muqııattylyqpen marjandaı tizip berýinde de Júsekeńe, qara dombyranyń qońyr únimen kúılengen dástúrli qazaq ánine degen asa bir adal peıil, ózgeshe yqylas jatqandaı. Al atalmysh oqý ordasynyń respýblıkalyq estrada-sırk mártebesin ıemdenip, uly ánshiniń atyn alýy eldiń erdi eskerýiniń, esimin umytpaı qasterleýiniń belgisi bolar.
Júsekeń erekshe taǵdyrly ánshi. Ol ataqty Ǵazız ánshini de kórgen deıdi bir derekter. Sol Ǵazızdiń ánin jetkizgen Ǵabbas Aıtbaevtyń ánshilik dańqyna kýálik etetin de Júsekeń. Osy retten kelgende Júsipbek ǵumyrnamasy qazaqtyń án óneriniń jarty ǵasyrlyq tarıhy ispettes. Qazaq drama teatrynyń dırektory Orynbek Bekov, halyq aǵartý komıssary Temirbek Júrgenov, Ámire men Isanyń aıanyshty taǵdyrlary da sol tarıhtyń ishinde. Nebir jampozdarmen murattas, tilektes bolǵan. Ahmet Jubanovpen 1931 jyly alǵashqy tanystyqtan bastalǵan dostyǵy sońǵy demderine deıin sozylǵan. Júsekeń úshin Qalı Baıjanov, Ábiken Hasenov, Qalıbek Qýanyshbaev, Qurmanbek Jandarbekov, Manarbek Erjanov, Ǵarıfolla Qurmanǵalıev, Sháken Aımanov sııaqty birtýar óner ıeleriniń de orny bólek bolǵan tárizdi.
Júsipbek Elebekov pen Ramazan Elebaevtyń óner ólkesinde on jyldaı birge ǵumyr keshken ǵajap syrly dostyǵyna jeke taraý arnalypty. Álbette, avtor ózi aıtqandaı, bas keıipkerdi oqshaýlap almaı, ol ómir súrgen dáýirdiń tutas sýretin qamtýǵa hám Júsekeńmen ónerpazdyq jarastyqta bolǵan zamandastary jaıynda da maǵlumattar berip otyrýǵa tyrysýy ǵanıbet. Ramazan Elebaev jalǵyz ánimen qazaq óneriniń kóginde jarqyrap qalǵan juldyz. Endeshe, qan maıdanda týǵan «Jas qazaq» ánin elge alyp qaıtyp kózaıym etýi Elebekovtiń eń eleýli eńbekteriniń biri desek, artyq emes. Ult óneriniń tarıhy úshin asa qymbat sol jádiger kúnder árbir sáti saralanyp, qolmen qoıǵandaı kórinis tapqan. «Qanǵa bógip, qar jamylǵan keń dala», týǵan eline sońǵy saǵynysh sálemindeı amanattap ánin attandyryp, muńaıa qoshtasyp turyp qalǵan bozdaq Ramazan kóz aldyna keledi. Jaýynger amanatyn Júsipbek aqtady. Aqtaǵannyń belgisi – «Jas qazaq» áni elge jetip, halqymyzdyń soǵystan qaıtpaı qalǵan barlyq bozdaqtaryn joqtaǵan gımnge aınaldy.
Halyq arasynan shyqqan qazynaly ánshi Toqbaı, Sháken Aımanovtaı arystardyń júregin terbep eljiretken «Eki jıren», Júsekeń tiriltip, balapandaı baýlyp ushyryp súıip aıtqan ánniń aldy «Qanattaldy» haqyndaǵy áńgime-baıandar áserli, nanymdy. Avtordyń osy rette qazaqtyń mýzyka tarıhyndaǵy aqtańdaqtarǵa, jónsiz barymtalanyp júrgen shyǵý tegi daýly ánderge qatysty óz pikir-paıymyn batyl ári dáleldi ýájdermen bildirýin de jón sanadyq.
Kitapty oqı otyra halqymyzdyń án óneri jaıly kóp syrǵa qanyǵamyz, ardager ánshi Júsipbek Elebekovti bar bolmysymen, tutastaı kerim kelbetimen tanımyz. Muhtar Áýezov Máskeýdegi orys zııalylary aldynda Júsipbekke án saldyryp, ásirese, Abaı ánderin tyńdatady. Muhań ózi elde júrgende Imanjúsip pen Mádı, Balýan Sholaq sııaqty «býntar» kompozıtorlar ánderin Júsekeń oryndaýynda tyńdaǵandy unatady eken. Sonymen birge, uly jazýshy óz zamanyndaǵy ánniń týy bolǵan «Qanattaldymen» ónerdiń eń joǵary satysyna kóterildi dep án ardageriniń ádil baǵasyn beripti.
«Júsekeń jeti júzge tarta án bilýshi edi» dep jazypty Jánibek Kármenov. Taǵy bir shákirti Qaırat Baıbosynovtyń bul kúndegi repertýary 500-den astam ándi quraıtyn kórinedi. Al Júsekeń ózi úsh júzden astam án bilemin deıdi eken. Osynyń qaısysyn bolsyn kópsinýge de, azsynýǵa da bolmas. Shúkir, Júsipbek Elebekovteı án ardaǵy, óner sańlaǵy bolǵanyna, ult rýhyna úlgi shashqanyna myń rahmet. Qazirde sonyń qazynasy da, ǵıbraty da halqyna tán. Olaı bolsa, osy ǵıbrat pen qazyna jaıyn jete baıandap, qazaqtyń dástúrli án óneri, onyń qadaý-qadaý darabozdary, mádenıetimizdiń marǵasqalary haqynda shynaıy syr shertken salıqaly kitaptyń dúnıege kelgenine súıinshileı súıinýimizge bolatyn sııaqty.
Avtor jaıly az sóz aıtsaq, ol azamat bul taqyrypqa kóldeneńnen kirisken kók atty emes. Ánshi, ónertanýshy Erlan Tóleýtaı esimi ult mádenıetiniń jańalyqtaryn qalt jibermeı baǵyp otyrǵan qyraǵy kóz, quıma qulaq qaýymǵa táýir-aq tanys. Qazaq mýzyka óneriniń tarıhyn zertteýmen 1990 jyldardan bastap aınalysyp keledi. Onyń ásirese, halyqtyq mýzyka alyptary Jaıaý Musa, Mustafa Búrkitbaıuly, Jarylǵapberdi Jumabaıuly, Estaı Berkimbaıuly jáne kórnekti ánshiler Qalı Baıjanov, Jabaı Toǵandyqov, Sapar men Balabek Erjanovtar, Bismillá Balabekov, taǵy basqa óner tarlandary týraly jazǵan «Baıanaýyldyń dástúrli án óneri» kitabyn atap aıtqanymyz lázim. Abaı hakim týraly «Qazaqstan» telearnasy shyǵarǵan, kezinde jurtshylyqtan jaǵymdy baǵasyn alǵan bes bólimdi dramanyń ssenarııin de sátimen dúnıege keltirgen Erlan bolatyn. Jańa kitabymen Júsekeńniń jarqyn júzin odan ári jarqyratyp, qaıran qazaqy kóńilderdi jadyrata túsken avtordyń aldaǵy árbir ıgilikti qadamyna gúl bitsin degen aq tilek qospasqa bizdiń de áddimiz joq.
Qorǵanbek AMANJOL,
«Egemen Qazaqstan».
ALMATY.
