Suhbat • 29 Shilde, 2021

Atamurat Shámenov: Agrarlyq salaǵa túbegeıli ózgeris qajet

378 ret kórsetildi

Elimizge qandaı agrarlyq saıasat qajet? Mem­leket basshysy Qasym-Jomart Toqaev aıt­qandaı, Qazaqstan aýyl sharýashylyǵy derjavasyna aınalýy úshin birinshi kezekte nendeı máselege kóńil aýdarǵan jón? Bul týraly ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor Atamurat Shámenov gazetimizge bergen suhbatynda oı órbitedi.

– Atamurat Móráliuly, Aýyl sha­rýa­shylyǵy mınıstri Saparhan Oma­rov otstavkaǵa ketti. Agrosektorda qor­­dalanyp qalǵan problemalar ve­dom­stvo basshysynyń qyzmetten ke­týi­­men nemese jańa basshysynyń qyz­met­ke kelýimen sheshilmeıtini belgili. Jańa mınıstr endi qaı máselege kóbi­rek nazar aýdarýy kerek dep oılaısyz?

– Dálirek aıtsaq, otstavkaǵa ketken joq, otstavkaǵa jiberdi. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń bul sheshimi sońǵy ýaqyttary múlgip júrgen keıbir mınıstrler men ákimderdi selt etkizdi. Bul tájirıbe óz mindetin oryndaı almaı júrgenderge sabaq jáne eskertý dep túsiný kerek. Shet memleketterde qoǵam qalt jibermeıtin jaǵdaılardyń beti ashylǵanda mınıstrler óz erkimen otstavkaǵa ketip jatady. Bizde ondaı mádenıet qalyptaspaǵan. Sondyqtan olardy qyzmetinen bosatyp, jaýapqa tartý órkenıetti memleketterdiń táji­rıbesi dep túsingen durys. Álbette, mınıstr aýysqanymen aýyl ekonomıkasy birden túzelip ketedi deýge bolmaıdy, óıtkeni aýyl júgin alyp júrý birneshe mınıstrliktiń moınynda, bul jerde ákimdikterdiń de róli joǵary.

Eń bastysy, agrarlyq saıasat túbegeı­li ózgerýi kerek. Keńes dáýirinen kele jat­qan ortaq qazanǵa bıdaı, et jiberý saıasaty keıingi otyz jylda eksporttyq saıasat bolyp ózgerdi. Budan halyqtyń dastarqany tolǵan joq, tek bıdaıdan aldamyz, un eksportynan birinshimiz degen dańǵazalyqtyń básin asyryp jiberdi.

Jalpy, mınıstrdiń qyzmetine baǵa berý oıymda joq, oǵan baǵa beretin – na­ryq. Eger azyq-túliktiń baǵasy túsip, ol qoljetimdi bolyp jatsa, ımporttyń úlesi azaısa, bul salanyń jumysy jaqsy júrip jatqanyn kórsetedi. Jaqynda mınıstrliktiń saıtynan azyq-túlik qa­ýip­sizdigi týraly málimetti oqydym. Res­pýblıka boıynsha negizgi azyq-túlik taýarlarynyń 32 túri boıynsha 795 myń tonna kóleminde túrli azyq-túlik taýarlarynyń qory bar eken, onyń jartysyna jýyǵy – saýda oryndaryndaǵy taýarlar, al turaqtandyrý qorlaryndaǵy azyq – 19,8 myń tonna. Iаǵnı turaqtandy­rý resýrsynyń áleýeti 19 mln adamǵa shaq­­qanda tek bir kılodan keledi eken. Sol 32 túrli tamaq boıynsha jylyna ár adamǵa ortasha alǵanda 922,4 kg kó­leminde tutyný normasy bekitilgen, oǵan 266 dana jumyrtqany qosyńyz. Sonda qymbatshylyqqa qarsy turatyn qor kólemi qajettilikten myń ese az, al turaq­tandyrý qory qyzmetine mıllıardtaǵan aqsha jumsaımyz. Endi basqasha eseptesek, ár adamǵa sábiz normasy 23 kg, al óndiris qajettiligi 437 myń tonna, onyń 80 paıyzy 349,6 myń tonna bolady. Al sábiz qymbattaǵanda onyń baǵasyna ıntervensııa jasaǵanda, búkil azyq qory­myz onyń tek 5,7 paıyzyn quraıdy eken.

Bıyl da astyq kólemin qysqartý oılarynda joq, 18,5 mln tonna astyq ­jınalady dep alaqandaryn ysqylap otyr, ol eksportqa ketedi, sonda «Halyq ne tamaq jeıdi?» degen suraq búgingi mınıstrlikti mazalaıtyn basty másele bolýy kerek.

– Aýyl sharýashylyǵy damýy úshin aýyl­dyń ózin-ózi qamtamasyz etý me­jesi kem degende 80 paıyz bolýy kerek. Biz­degi kórsetkish qandaı?

– Seksen paıyzdyq meje – ár mem­lekettiń ózderi óndiretin azyq-túlik­pen halyqty qamtamasyz etemiz degen­nen týǵan maqsat. Bul meje TMD mem­leketteriniń parlamentaralyq sessııa­synda sonaý toqsanynshy jyldary qabyldanǵan. Agroónerkásiptik ke­shendi jáne aýyldyq aýmaqtardy damytýdy memlekettik retteý týraly Qa­zaqstan Respýblıkasynyń 2005 jyl­ǵy 8 shildedegi №66 zańynyń 5-babyn­da «Eger respýblıkadaǵy azyq-tú­lik ta­ýarlarynyń jyldyq óndirisi fı­zıo­lo­­gııalyq tutyný normalaryna sáıkes halyqtyń jyldyq qajettiliginiń seksen paıyzynan tómen bolsa, onda Qa­zaqstan Respýblıkasynyń azyq-tú­lik taýarlarynyń túrleri boıynsha tá­ýelsizdigi qamtamasyz etilmegen dep esep­teledi», dep jazylǵan. Sondyqtan bul – zańda shegelengen talap. Biraq osy kór­setkishti oryndaý kezinde kóz al­daý men ásireleý kóp ekeni shyndyq jáne ólshem qateliginen kóp taǵam túrlerin paıdalanýda ótirik aqpar bar ekeni taǵy ras.

– «Elimizdiń batys óńirindegi qýań­­­shylyqqa jut nemese tótenshe jaǵ­daı dep baǵa bereıik, elde tótenshe jaǵ­daı jarııalaıyq» degen pikirdi jaq­taıtyndar kóbeıip barady. Qazir­gi biz tap bolǵan jaǵdaıda adamı fak­tordyń áseri bar ma, ekonomıst-maman retinde sizdiń pikirińiz qandaı?

– Búkil elde tótenshe jaǵdaı jarııa­laý kerek emes. Bul máseleni oblys, tipti aýdan deńgeıindegi uıymdasty­rý sharýalarymen-aq sheshýge bolady. Mysaly, Aral men Qazalydaǵy qýań­shylyq jaǵdaıǵa tap bolǵan mal sha­rýashylyqtaryna kúrish egetin bas­qa ­aýdandar shóp daıyndap berip, kó­mektesýge bolady, solaı jasap ta jatyr. Al Mańǵystaýdaǵy jaǵdaıdy Túr­kistan oblysy men soltústik óńirdegi shóp re­sýrsyn jetkizý arqyly qoǵam bel­sendileri ózderi-aq sheship jatqanyn es­tip jatyrmyz. Qazir ár jerden qamys ory­lyp jóneltilýde, ol óńdelmese 50-70 paıyzyn mal jeı almaıdy, qansha ash bolsa da onyń japyraǵy jelinip, onyń tútigi shashylyp qalady. Sondyqtan bul jerde úkimettiń kómegi – jedel túrde mal sharýashylyǵyn shóp týraǵysh agre­gattarmen qamtamasyz etý. Mal ustaý – ­jeke kásipkerlik, sondyqtan odan paı­da tabý joldaryn, bolýy múmkin qıyn­dyqtardy, táýekelderdi ár adam ózi esepteýi kerek. Árıne tabıǵattyń qýań­shylyǵynda Úkimet te qolushyn berip, sha­rýalardy qıyndyqtan qutqarý jolynda kómek uıymdastyrǵany jón.

– Mal azyǵynyń rezervin memle­ket­tik turǵyda jasaqtaý kerek degen pikir kópten aıtylyp júr. Qazaq­standaǵy mal basynyń 80 paıyzy usaq sharýashylyqtardyń ıeliginde eke­ni belgili. Eger mal azyǵynyń mem­­le­kettik turǵyda rezervin qursaq, onyń jumys tetikteri qalaı bolmaq?

–Menińshe, mal azyǵynyń memle­ket­tik turǵyda rezervin jasaý múmkin emes, óıtkeni ol qymbatqa túsedi jáne onyń tıimdi paıdalaný mehanızmin ja­saý ońaı emes. Erterekte aýyl sha­rýashylyǵynda servıstik qyzmet kór­setýdiń mańyzdylyǵyn aıtqan bolatyn­myn. Mysaly, tehnıka jóndeý, ónim óńdeý, taǵy basqa da kásipti damytý qajet. Búgingi kúni dala bolsyn, qala bolsyn, qaıda shóp bar sony jınaý, presteý tıimdi sharýa ekenin ómir kórsetip otyr. Sonymen qatar sýarmaly jaıylymdar kólemin kóbeıtý, oǵan qoldaý kórsetý arqyly problemany ishinara sheshýge bolady...

–  Mal azyǵynyń qoryn daıyn­daý­ǵa, onyń baǵasyn turaqtandyrýǵa memleket aralasqanyn eske túsire almaı otyrmyn. Elimizde mal basynyń 80 paıyzy jekeniń qolyna ótip ket­ken­dikten mal azyǵyn daıyndap, óz­digimen qysqa qam jasaıtyn – sharýa­nyń ózi. Qazir malynan aıyrylyp, qolyna quryq ustap qalǵan aýyldaǵy aǵaıynǵa qalaı kómektesken durys?

– Mal ustaǵannan keıin ony jem-shóppen qamtamasyz etý jeke adamnyń jaýapkershiliginde, óıtkeni onyń paıdasyn tek sol adam kóredi. Izdegen adamǵa shóp, qamys, jantaq ta – malǵa azyq. Onyń tek kózin taba bilý kerek. Shóbi bolmasa malyn satady, shóbi kóp bolsa artyǵyn satady degendeı. Sondyqtan jekeniń sharýasyn memlekettiń moınyna ilý durys emes. Al ondaǵan jyldarda bir kezdesetin qýańshylyqta kóptiń kómegi, memlekettiń qamqorlyǵy kerek-aq. Mundaı kezde «Kazgıdromet» sııaqty mekemelerdiń boljaýlaryna mán berip júrgen durys.

– Memleket basshysy Qasym-Jo­mart Toqaev jaıylymdyq jer jaıyn qaıta kótergeni belgili.  Osy­ǵan deıin bul másele kóterilgende «mem­lekettiń menshigine qaıtarylsyn» dep qysqa qaıyrylatyn. Osy joly Prezıdent kimderge baǵyttaý qajettigi týraly ashyp aıtty. Prezıdenttiń tapsyrmasyn oryndaýdy qandaı áreketterden bastaý kerek dep oılaısyz?

– Jer paıdalaný quqyǵy negizinen latıfýndıster qo­lynda, ol kezinde jeke­menshikke beril­gennen keıin ony qaı­tarý tek sot she­shimimen múmkin bolmaq. Onyń joly – monıtorıng jasaý jáne ıgerilmeı jatqan jerge salyqty óte jo­ǵary mólsherde salý, sýbarendaǵa bermeý jáne basqa maqsatqa satpaý tártibin engizý. Sol kezde paıdalanylmaı jatqan jerdiń ıeleri odan ózderi-aq basyn ala qashady.

– Siz osydan birneshe jyl buryn elimizge agrarlyq saıasat qajet eke­­nin aıtyp, birneshe usynyspen shyq­­tyńyz. Aýyl sharýashylyǵy sa­lasy baǵ­­darlamalardan da, tujyrym­da­ma­lar­dan da kende emes ekenin bilemiz. Siz­diń usynysyńyzdyń jańalyǵy nede?

– Sansyz baǵdarlamalar men uzaq merzimdi tujyrym­da­ma­lardy qabyldaı bergen durys emes. Qazir bizge bir-eki jylda jasalatyn sharýa mańyzdy. Meniń usynystarymnyń negizi – agrarlyq ekonomıkany retteý men basqarý, ıaǵnı memlekettik menedjmentti, óndiris pen eńbekti uıymdastyrýǵa den qoıý kerek.

Jańa agrarlyq saıasattyń ereksheli­gi qazirgideı ár salany kezek-kezegimen kóterý emes, barlyq agroónerkásiptik ke­shendi túgel iske qosý. Bizde qazir qa­laı? Birde 4 myń qudyq qazyp, mal sha­rýa­shylyǵyn órkendetý urany kóteriledi, odan keıin qoıma salý qolǵa alynyp jatady. Aqyr sońynda álgi uran kóterilgen sa­laǵa kóbirek kóńil bólinedi de basqa sala­lar jetimniń kúnin keship qalady. Son­dyqtan aýyl sharýashylyǵynyń bar­lyq salasyn birdeı damytýǵa den qoıý qajet.

«Jańa agrarlyq saıasat kerek» dep ­jar salǵanyma bir múshel ýaqyt ótipti. О́zin ­ózi azyq-túlikpen qamtamasyz etý jumy­syn ótken jyly Qyzylorda oblysynyń Jalaǵash aýdany meniń usy­nysymmen bastaǵan bolatyn, ony oblys deńgeıine ákim Gúlshara Ábdiqalyqova kóterdi, biraq ortalyqtan qoldaý tappady, óıtkeni ony túsingen adam bolmady. Sondyqtan bul bastamany Úkimet qoldap, barlyq aýdan jumyldyrylǵan jaǵdaıda ǵana nátıje bolady, tipti eki jyl ishinde aýyl ekonomıkasy dúrildep ketedi.

Birinshi qadamdy shuǵyl túrde jańa agrarlyq saıasat jarııalaýdan bastaý kerek. Onyń qajettiligi – Qazaqstan Res­pýb­lıkasy Konstıtýsııasynyń 66-ba­bynda «Úkimet memlekettiń áleýmettik-­eko­nomıkalyq saıasatynyń, onyń qor­ǵa­nys qabiletiniń, qaýipsizdiginiń, qoǵam­dyq tártipti qamtamasyz etýdiń negizgi ba­ǵyt­taryn ázirleıdi jáne olardyń júzege ­asyrylýyn uıymdastyratyny» aıtylǵan. Iаǵnı aldymen ár salada mem­lekettik saıasat ázirlenedi, sodan keıin olardyń basym baǵyttary belgilene otyryp júzege asyrylady degen sóz. Al agrarlyq saladaǵy saıasat Keńes dáýirinen kele jatqan eksporttyq baǵyt, ıaǵnı ónimdi syrtqa shyǵarý, sony dáripteý.

– Sonda jańa agrarlyq saıasat neden bastalýy kerek?

– Birinshi kezekte eldiń azyq-túlik qaýipsizdigin saqtaýǵa basymdyq berilýi tıis. Aldymen óz halqymyzdy arzan jáne sapaly taǵammen qamtamasyz etý kerek. Sodan keıin oblys pen aýdandar arasynda bir-birimen artylyp qalǵan ónimmen almasý qajet, ıaǵnı ishki eksport jumysyn jolǵa qoıǵan jón. Sodan keıin ǵana shetelge ónimderdi eksporttaýmen aınalysqan durys.

Al ekinshi qadamdy aımaqtar men qalalardaǵy azyq-túlikke qajet­t­i­likti anyqtaýdan bastaý kerek. Onyń negiz­demesin «Tamaq ónimderin tutynýdyń ǵylymı negizdelgen fızıologııalyq nor­malaryn bekitý týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ekonomıka mı­nıstriniń Densaýlyq saqtaý jáne áleý­mettik damý mınıstrligimen kelise oty­ryp qabyldaǵan 2016 jylǵy 9 jel­toq­san­daǵy №503 buıryǵynan alǵan lázim. Bul qujatta 67 taǵam túriniń normasy kórsetilgen, ol taǵam túrleri taǵy basqa quramdas túrlerge bólinedi. Osy kórsetilgen normadaǵy taǵamdardyń negizinde barlyq aýdan men oblysta «Aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń óndi­risi men tutyný balansyn» jasaýdy shu­ǵyl qolǵa alý qajet.

Jalpy, azyq-túlik qaýipsizdigi deń­geıin ár aýyl, aýdan, oblys jáne Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi bilip otyrýy tıis. Ony esepteý qarapaıym arıfmetıka: azyq-túliktiń barlyq túrin bekitilgen norma boıynsha aýdannyń halyq sanyna kóbeıtesiz de ár taǵam túrinen óz terrıtorııańyzda óndiriletin ónim kólemimen salystyrasyz. Zańǵa sáıkes onyń kólemi kem degende 80% bolýy tıis.

– Fızıologııalyq norma týraly 2016 jyly aıtqan edińiz... Bizde bul talap qandaı norma sheńberinde daıyn­dalyp keldi?

– 2005 jyly azyq-túlik qaýipsizdi­gin qamtamasyz etýdiń ólshemderi men negizgi baǵyttary negizinde ártúrli áleý­mettik toptar úshin azyq-túliktiń tó­mengi mólsheri aıqyndalǵan edi. Ár adam­ǵa et ónimderi 33,2 kg, sút 75 kg, nan ónim­deri 108 kg dep belgilengen bolatyn. Biraq fızıologııalyq norma bekitilme­di. Ár oblysta azyq-túlik qaýipsizdigin saqtaýda esepteletin normada birizdilik bolmady, sondyqtan tómengi mólsherdi basshylyqqa alǵan jergilikti atqarýshy organdar azyq-túlik qaýipsizdigin oryn­daýda shynaıy aqparat bere almady. О́nim az óndirilgen soń onyń baǵasy jyl saıyn óse berdi, sóıtip ózin ózi aldaý on jylǵa ulasqan bolatyn. Al 2016 jyldan bastap talap deńgeıi aıqyndaldy.

Al úshinshi qadamdy halyqty azyq-túlikpen qamtamasyz etý jumysyn aýdan jáne qala ákimderine júkteýdi mindetteýden bastaýǵa bolady. О́ıtkeni aýdan kóleminde ne egýge nemese qandaı maldy ósirýge bolatynyn olar jaqsy biledi, eńbek resýrstary da belgili. Bul jaǵdaıda Aýyl sharýashylyǵy mı­nıstrligi men basqa ortalyq mekemeler olarǵa normatıvtik, ádistemelik jáne qarjylandyrý jumystarymen kómek­tesýi tıis.

Al tórtinshi qadamda joǵaryda kór­setilgen ekinshi qadamǵa sáıkes ár aýdan óz qa­jettilikterin aıqyndap alǵannan keıin qaı jerge ne egýge bolady, qandaı mal basyn asyraýǵa bolady degendi aıqyn­dap alý kerek. Bul máseleni sheshýge agrar­lyq ǵalymdardy, ýnıversıtetterdi ju­myldyrý kerek. Egin egýge, mal ósi­rýge baılanysty usynys-pikirler ǵy­lymı tujyrymdarmen negizdelip, mınıs­trlikte bekitilgeni abzal.

– Agrarlyq salany qarjylandy­rý mańyzdy ekenin sarapshylardyń bári aıtady. Bul sala qarjylandy­rý­dan kende emes. Siz osyǵan deıin ma­syldyqqa baýlıtyn jáne barlyq deń­geıde jemqorlyqqa jol ashatyn sýbsıdııa bólý jumysyn dıversıfı­ka­sııalaý mańyzdy degen edińiz. Osy­ny taratyp aıtyp berińizshi? Dál qa­zir sýbsıdııany qandaı formamen almastyrýǵa bolady?

– Sýbsıdııanyń múmkindigin ártarap­tandyrý kerek. Meniń pikirimshe, eń tıimdi forma – forvardtyq kelisim­shart túrinde qarjylandyrýdy sheshý, al sýbsıdııa memleket qajettiligi aıasy­na kiretin azyq-túlikti óndirýge, tu­qym sharýashylyǵy men mal basyn asyl­dandyrýǵa, fıtosanıtarııaǵa, medı­sınalyq veterınarııa salasyna berilýi tıis. Aýyl eńbekkerleri óndirgen taýarlardy satý problemasyn sheshýden bastasaq, utylmaımyz. Qoldanysqa ónim pasportyn engizý kerek, onda sha­rýa qojalyqtary, seriktestikter, je­ke sharýalar óndiretin ónim týraly aqpa­rat jınaqtalýy tıis jáne daıyn taýar­lar ınternet-saýda prınsıpine saı tutynýshylarǵa satylsa da utymdy.

– Saýdanyń bul túri ortadaǵy del­daldardyń jolyn kesip, taǵam baǵa­synyń ósýine jol bermeıdi ǵoı?

– Jergilikti ónimniń baǵasy qala tutynýshylaryna jetkenge deıin birne­she ret ósetini belgili. Deldaldarmen qan­sha kúreskenmen ony eshkim jeńe alǵan joq, naryq kezinde olar da kerek, biraq tutynýshylardyń qaltasyn ásire qaǵýǵa Úkimet jol bermeýi tıis. Sondyqtan ınternet-saýda, tamaq tasıtyn kýrerler dámhanalardan tamaq tasýmen qatar, ­aýyldan taza sút ónimderin, qymyz, shubat, et ákelýdi de jolǵa qoıýy kerek. Bul – naǵyz qaýipsiz, baǵasy tómen, sapasy jaqsy ári ekologııalyq taza, tabıǵı ónim. Bul rette ónimdi saqtaýǵa basymdyq bergen jón. Bıýdjet esebinen jumys isteıtin ártúrli turaqtandyrý qor­la­ry – qymbat joba, ondaǵy saqtalǵan ónim­niń sapasy da nashar bolyp keledi jáne onyń naryq baǵasyna áseri shamaly. Sondyqtan azyq-túlik taýaryn ón­dirýshilermen belgili merzimge deıin ónim saqtaýǵa kelisimshart jasaý arqyly bul problemany sheshýge bolady. Shaǵyn logıstıka júıesin qalyptastyryp, oǵan sýbsıdııa bólip turǵan tıimdi.

– Agroóndiris kesheninde mem­le­kettik retteýdi jetildirý kerek degen usynystar sońǵy ýaqytta jıirek aıtyla bastady...

– Memleket sheńberindegi azyq-tú­lik monıtorıngisine sáıkes halyq tutyna­tyn taǵamdardyń qoljetimdiligin qamtama­syz etý úshin eksportty shektep, baj salyǵyn kóterý mehanızmderin utym­dy paıdalaný kerek. Birde is bastap, birde toqtap júrgen maıda sharýashylyqtar­dy irilendirý prosesi mańyzdy, ıaǵnı olardy ujymdastyrýǵa basymdyq be­rý abzal. Iri sharýashylyqtar koope­rasııa jáne ıntegrasııalyq jumystar júrgizýge tıimdi, ony ákimshilik jolmen emes ekonomıkalyq jolmen qurý kerek. Munyń tıimdi jaǵy – qosymsha jumys oryndary ashylady, áleýmettik kómek berý jumystary júrgiziledi. Bul iske ǵalymdar tartylsa, naryq jaǵdaıynda óndiristi qalaı uıymdastyrý kerektigi aıqyndalady. Qaperge ala júretin taǵy bir faktor, qazirgi ýaqytta qoıshy, malshy, saýynshylar qaltarysta qaldy. Aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy negizgi jumys kúshteri – osylar. Sondyqtan vo­lonterlik qyzmet, vahtalyq jumys jáne qajetti tehnıkamen jabdyqtalǵan jastar brıgadalaryn qurý artyqtyq etpeıdi. Qazir ne kóp – joǵary bilim alsa da jumyssyz júrgender kóp, sondyqtan dıplom attestattaýdan ótkizilip, bilimsiz dıplom alǵandardy kásiptik biliktilik berý arqyly aýyl ekonomıkasyna tart­qan jón. Jumysshy kadrlarǵa bız­nes ashýǵa kómektesý ákimdikter, «Damý» qo­ry jáne «Atameken» ulttyq kásip­kerler palatasy arqyly júrgizilýi tıis.

Sońǵy jańalyqtar

Kabýlda jarylys boldy

Oqıǵa • Búgin, 17:08

Otandyq fılmderdiń úlesi artady

Qazaqstan • Búgin, 16:20

Almatyda baqylaý kúsheıtildi

Koronavırýs • Búgin, 14:08

Aqsha emes, abyroı qymbat

Boks • Búgin, 13:04

Kúrshim ózeni de lastana bastady

Ekologııa • Búgin, 12:38

Tiliksiz ota jasaldy

Medısına • Búgin, 12:20

Uqsas jańalyqtar