Qazaqstandyq ónim –eksportqa

О́tken jyly «Qaz­Eks­port­Garant» eksporttyq-kredıttik saq­tandyrý korporasııasy» aksıoner­lik qoǵamynyń óz jumysyn bas­taǵanyna 10 jyl toldy. Osy merzim ishinde atalmysh qurylym elimizdiń eksportqa jumys isteıtin irgeli kásiporyndarynyń senimdi serigine aınalyp úlgerdi.

О́tken jyly «Qaz­Eks­port­Garant» eksporttyq-kredıttik saq­tandyrý korporasııasy» aksıoner­lik qoǵamynyń óz jumysyn bas­taǵanyna 10 jyl toldy. Osy merzim ishinde atalmysh qurylym elimizdiń eksportqa jumys isteıtin irgeli kásiporyndarynyń senimdi serigine aınalyp úlgerdi.

2003 jyly «Eksporttyq kredıtter men ınvestısııalardy saqtandyrý jónindegi memlekettik saqtandyrý korporasııasy» AQ bolyp qurylǵan korporasııa shıkizat emes ónimderdiń qazaqstandyq eksporttaýshylary múddelerin saıası jáne kommersııalyq táýe­kelderdi saqtandyrý jolymen qorǵaýdy maqsat tutqan birden-bir mamandandyrylǵan saqtandyrý kompanııasy bolyp tabylady. Operatordyń bul fýnksııalary qazaqstandyq óńdeý sektory ónimderiniń syrtqy naryqtarǵa shyǵýyn qoldaý jáne qarjy mehanızmin jasaqtaý maqsatynda Qazaqstan Respýblıkasynyń 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan úde­meli ındýstrııalyq-ınnova­sııalyq damýy memlekettik baǵ­dar­lamasynda bekitildi. Indýs­trııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasy ekonomıkany árta­­raptandyrý jáne básekege qabilettilikti arttyrý arqyly or­nyqty da teńgerimdi damýyn qamtamasyz etýge baǵyttalǵan. Bul jańǵyrtýdy júzege asyrý jolynyń jáne Údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý memlekettik baǵdarlamasynyń basty mehanızmi – Indýstrııalandyrý kartasyna aınaldy. Ol memleketke bıznespen birlesip, durys ınvestısııalyq sheshimder ázirleýge, jeke sektor jobalaryn júzege asyrýdy elimizdiń ınfraqurylymdarymen jáne resýrs áleýetiniń damýymen ózara tyǵyz baılanysta qamtamasyz etýge múmkindik berýde.

Qarjy mınıstrligi memlekettik múlik jáne jekeshelendirý komı­tetiniń 2013 jylǵy 27 tamyzdaǵy № 630 buıryǵyna sáıkes, «Báı­terek» Ulttyq basqarýshy hol­dıngi» aksıonerlik qoǵamy bizdiń korporasııanyń basty da birden-bir aksıoneri bolyp tabylady. Atalmysh holdıng Prezıdenttiń 2013 jylǵy 22 mamyrdaǵy Jar­lyǵymen damý ınstıtýttaryn, qarjy uıymdaryn basqarý jáne ulttyq ekonomıkanyń damýyn basqarý júıesin ońtaılandyrý maqsatynda qurylǵan bolatyn. Qazirgi tańda Úkimettiń tapsyrmasy boıynsha «Báıterek» holdıngi men Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstrligi ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý memlekettik baǵdarlamasynyń kelesi keze­ńin qarjylandyrý úlgisin jetil­dirý jobasyn ázirleýde. «Indýstrııalyq-ınnovasııalyq da­­­mýdy qarjylandyrý baǵ­darlamasynyń jańa qarjylyq úlgisi» dep atalatyn bul jobada Qazaqstannyń qarjy júıe­sindegi barlyq problemalarǵa basyńqylyq beriletin bolady. Ol Qazaqstanda óńdeý ónerkásibiniń ornyqty damýy úshin qarjy ınstıtýttarynyń jańa sapalyq jaı-kúıin anyqtaýy tıis. Sondaı-aq, ol ózinde elimiz ekonomıkasy naqty sektorynyń qajettilikterin baǵalaýdy jáne keıingi 10 jyl boıyna qarjylandyrýdy, ekono­mıkalyq ósimdi qamtamasyz etý­di qarjylandyrýdyń áleýetti kózderi men olardy jumyldyrý sharalarynyń tizbesin qamtıtyn bolady.

Álemdik tájirıbe negizinde qurylǵan korporasııa 2004 jyldan beri Praga klýbynyń zańdy múshesi bolyp tabylady. Klýb 1993 jyly Bern odaǵynyń qyzmeti sheńberinde qurylǵan. Bul odaq qyzmetiniń maqsaty halyqaralyq saýda-sattyqty nesıeleýdiń sharttaryn ázirleý jáne eksporttyq kredıtterdi saqtandyrý jónindegi kelisilgen is-qımyldar, eksporttyq kredıtter men ınvestısııalardy saqtandyrý boıynsha tájirıbemen jáne aqparatpen almasý bolyp tabylady.

Jyl saıyn ulttyq eksporttyq-kredıttik agenttikter men klýbqa múshe 40-tan astam korporasııalar kóktemgi jáne kúzgi sessııalaryn múshe memleketterdiń birinde ótkizip, onda óz elderiniń eksportshylaryn qoldaý jóninde tájirıbe almasady. Praga klýbynyń otyrysy alǵash ret Qazaqstanda 2012 jylǵy kóktemde ótti. Bizdiń sheteldik EKA-terden kelgen áriptesterimizdiń, tutastaı alǵanda, jas ári serpindi damyp kele jatqan memleket retinde Qazaqstanǵa jáne ondaǵy korporasııaǵa degen zor qyzyǵýshylyq tanytqanyn atap ótken jón. Klýb otyrysyna álemniń 33 eksporttyq-kredıttik agenttiginiń jáne Halyqaralyq qarjy korporasııasynyń (IFC) 60-tan astam sarapshysy qatysty. Úsh kúndik konferensııa barysynda qatysýshylar álemdik qarjy daǵdarysynan keıin bolǵan negizgi oqıǵalar men bıznes-trendter, eýro aımaǵyndaǵy qaryz daǵdarysy men onyń táýekelderdi baǵalaýdy qaıta qaraýǵa yqpaly sekildi birqatar ózekti máselelerdi talqylady.

Halyqaralyq eksporttyq-kredıttik agenttikter bir ortaq maqsatty kózdeıdi. Ol eksporttyq kredıtter berýden bólek, sheteldik naryqtarǵa shyqqanda syrtqy saýda operasııalary kezinde ótelmegen tólemder táýekelin saqtandyrý arqyly qoldaý jolymen óz elde­riniń jumyspen qamtylýyna, ekonomıkalyq ósýine járdemdesýge jáne eksporttyq mámilelerdiń qaýipsizdigin kepildendirýge baǵyt­talǵan.

Qazirgi tańda álemde 100-ge tarta eksporttyq-kredıttik agent­tik bar. Olardyń qyzmeti halyq­aralyq saýda-sattyqqa jáne ekonomıkalyq damýǵa zor yqpal etedi. Agenttikterdiń basty qyzmeti eksporttyq jetkizilimderdi nesıeleıtin bankterdiń táýekelderin jabýdy qamtamasyz etý bolsa, ekinshi jaǵynan damýshy elderdiń ımportshylaryna qoljetimdi ári uzaq merzimdi qarjylandyrý múmkindigin ashady. Bul túptep kelgende, osy elderge jabdyqtar men kúrdeli taýarlar ımportynyń artýyna, ekonomıkanyń, óndiristik sektordyń, halyqtyń kirisi men ómir súrý deńgeıiniń ósýine, ınfra­qurylymnyń damýyna jeteleıdi.

Osy jyldar ishinde shetelderdegi eksporttyń damýy men ilgerileýine járdemdesýmen shuǵyldanatyn eksporttyq-kredıttik agenttik­ter­diń tájirıbesin zertteý, qazaq­standyq eksportshylar men ınves­torlardyń derekter bazasyn jasaqtaý, kadrlardy irikteý men oqytý jóninde úlken jumys júr­gizildi. Qazirgi kezde korporasııa táji­rıbede maquldanǵan óndiristik jáne eksporttyq ónim ótkerýdiń túrli kezeńderinde eksportshylar paıdalana alatyn saqtandyrý ónim­derin ıelenip otyr.

Esepti kezeńde «QazEksport­Garant» óz qyzmetinde aıtar­lyq­taı oń nátıjelerge qol jetkizdi. Bul eń aldymen, negiz­gi qarjy kórsetkishteriniń ósýinen kórinedi. О́sý serpinine «QazEksportGaranttyń» negizgi, qarjy jáne ınvestısııalyq qyzmetterin jandandyrý men jaqsartý esebinen qol jetti. Máselen, 2009 jyly taza paıda kórsetkishi 609 mln. teńgeni, 2010 jyly 839 mln. teńgeni, 2011 jyly 864 mln. teńgeni jáne 2012 jyly 962 mln. teńgeni qurady. Eksportty saqtandyrýdyń qoldanystaǵy kelisimsharttary kólemi de oń trendti kórsetedi. Eger 2006 jyly «QazEksportGarantta» 2,97 mlrd. teńge, 2009 jyly 7,5 mlrd. teńge somasynda mindettemeler qabyldansa, 2012 jyly bul kórsetkish 10,4 mlrd. teńgeni qurady. Eseptelgen saqtandyrý syıaqylary serpini «QazEksportGarant» qabyldaǵan mindettemelerdiń serpinin baıqa­tady. Máselen, 2006 jyly 33 mlrd. teńge somasynda syıaqy eseptelse, 2012 jyly onyń jalpy kólemi 147,2 mlrd. teńgege jetti.

Korporasııa naryqty jáne klıentterdiń talap-tilekterin udaıy zerttep otyrady, kórsetiletin qyzmetterdiń sapasyn jaqsartý jáne saqtandyrý naryǵynda senimdi seriktestiń ımıdjin ustap turý jóninde úzdiksiz jumys júrgizedi. «Báıterek» holdıngi kompanııalarynyń tobyna enetin basqa da damý ınstıtýttarymen birlesip, ekonomıkanyń shıkizat emes sektoryndaǵy eksportqa baǵdarlanǵan óndirister qyzmetin qurýda jáne keńeıtýde keshendi tásilder qaǵıdattaryn iske asyrý josparlanýda.

2012 jyly Qazaqstan tarıhynda tuńǵysh ret temirjol mashınasyn jasap, eksportqa shyǵarý iske asyryldy. «Lokomotıv kurastyrý zaýyty» AQ óndirgen lokomotıvter eksportyn qoldaý maqsatynda korporasııa 10 jyl merzimge 6,0 mlrd. teńge mólsherinde bıýdjet zaımyn aldy. Zaımnyń nysanaly maqsatynyń máni Tájik temirjoldarynyń qatysýymen satyp alýshyǵa saý­da qarjylandyrýyn usynýda, tıi­sinshe bul rette týyndaıtyn kom­mersııalyq jáne saıası sebepter boıynsha qaıtarmaý táýekelderin saqtandyrýda. Atalǵan mehanızmdi kóptegen sheteldik eksporttyq-kredıttik agenttikter ulttyq taýar óndirýshini qoldaǵan kezde paıdalanady. Korporasııa atalǵan mámilede «Temir bank» AQ kómegimen bas­ty ról atqardy. Bank saýdany qarjylandyrý arqyly bizdiń eksportshynyń esebine jóneltý qujattaryn berý faktisi boıynsha eksporttyq túsimdi aýdardy. Bizdiń lokomotıvter eki jyldan astam paıdalanylýda jáne ózin jaqsy kórsetti. Osyǵan oraı, tájikter tarapy endi óz esebinen taǵy da eki birlik temirjol kóligin satyp almaq.

Korporasııa qyzmet istegen kezeńi ishinde TMD-nyń Reseı, Tájikstan, Qyrǵyzstan, О́zbek­stan, Túrkimenstan sekildi eks­port­tyq jetkizilimder boıynsha saqtandyrý ótemin usyndy. Bul qazaqstandyq shıkizat emes ónimdi ótkerýdiń dástúrli rynoktarymen baılanysta júzege asty. 2004 jyldan beri korporasııa BAÁ, Lıtva, Mońǵolııa, Shveı­sarııa, Úndistan, Belarýs, Túrkimenstan, Aýǵanstan, Ýkraı­na, Túrkııa, AQSh, Polsha jáne Latvııa elderine jiberiletin taý­arlar eksportyn saqtandyrdy. Saqtandyrylǵan ınvestısııalar sondaı-aq, Iran, Túrkimenstan já­ne Túrkııa elderine baǵyttaldy. «QazEksportGarant» sońǵy 10 jyldyń ishinde jalpy somasy 1,1 mlrd. AQSh dollarymen 400-den as­tam kásiporyndy qoldady. Al baǵdarlama iske qosylǵan ýaqyt­tan beri 5,0 mlrd. teńgege der­lik so­maǵa 122 jobaǵa saýdany qar­jy­­landyrý arqyly járdemin jasady.

Baǵdarlamanyń basty maqsaty sheteldik satyp alýshylar tarapyna qazaqstandyq ónimge ornyqty suranysty qalyptastyrý bolyp tabylady. Eksporttyń damýy dástúrli túrde ornyqty ekono­mıkalyq ósý joldarynyń biri retinde qarastyrylady. Elimizdiń uzaq merzimdi damýy úshin onyń eksportynyń damýy kólemi men qarqyny ǵana emes, sondaı-aq, onyń sapalyq qurylymy da mańyzdy. Korporasııa qyzmet ete bastaǵan jyldardyń aýqymynda lokomotıv, metall prokaty, dári-dármekter, hımııa ónerkásibi ónimderi, sellıýloza-qaǵaz ónimi, rezińke, plastmassa buıymdary, aýyl sharýashylyǵy ónimderi, qurylys materıaldary, suıytylǵan gaz jáne mıneraldyq tyńaıtqyshtar sekildi taýarlyq qundary bar zattarǵa qoldaý kórsetti.

Keleshekte korporasııa eksport­tyq-kredıttik operator retinde halyqaralyq kommersııalyq qyzmet­pen shuǵyldanatyn otandyq kompanııalar úshin básekege qabiletti qyzmetterdi qoldaıtyn Qazaqstannyń Ulttyq eksport strategııasynyń basty elementiniń biri bola alady.

Erkin SADYQOV,

«QazEksportGarant» eksporttyq-kredıttik saqtandyrý korporasııasy»

AQ basqarma tóraǵasy, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor.