Baıyrǵy vıkıngter: Rýnıkalyq álippeler uqsastyǵy neni bildiredi?

D.D.Vasılevtiń pikirinshe, rýnı­ka­lyq jazý úlgileriniń qaı halyqqa tıesili ekeni týraly alǵashqy boljamdar XVIII ǵasyrda bastalǵan. О́ıtkeni dál sol dáýirde Reseı ımperatory Petr Birinshi Sibirge ekspedısııa attandyryp, Batys ǵylymynda qupııa atalǵan jazý úlgileri týraly málimet jınata bastaǵan. 1722 jyly Sibirde júrgizilgen ekspedısııaǵa ımperatordyń ózi taǵa­ıyndaǵan D.G.Messershmıdt esimdi ne­­mis ǵalymy jetekshilik etedi. Bul eks­pedısııanyń jumysyna ol burynǵy shved armııasynyń ofıseri Fılıpp Iogan Stralenbergti de qatystyrady. Ol Poltava túbindegi orys-shved soǵy­synda tutqyndalyp, Reseı bıligi ony Sibirdegi Tobol qalasyna jer aýdara­dy. 13 jyl tutqynda júrgenimen, Stra­lenberg atalǵan aımaqta óte qo­maqty etnografııalyq jáne kartogra­fııa­lyq materıal jınap alyp, olardy Oń­tústik-Shyǵys Azııanyń kartasyn ja­­saýǵa tıim­di paıdalanady jáne Mes­sershmıdt ekspedısııasyna úlken úles qosady.

Messershmıdt óz kúndeliginde Enı­seı boıyndaǵy qulpytastarda bádiz­del­gen rýnıkalyq jazý úlgileriniń Sol­tústik-Batys Eýropadaǵy kelt/got gra­fı­kasymen týystyǵy bar degen boljam jasaıdy.

D.D.Vasılevtiń pikirinshe, bul boljamdy brıtandyq professor T.Ba­ıer de (Professor Theophilus Siegfried Bayer) (Bayer Th.S.Vetus inscriptio prusica. Com­mentarii Academiiae Scientiarum Imp.Petropolitanae. Petropoli,1927.), ne­­­­mis ǵalymy P.S.Pallas ta (Pallas P.S.Neye Nordliche beltrage zur physika­lischen und geographischen Erd-und Vol­kerschraibungen. T.5. St.-Pbg., 1573.) qol­­daǵan. Alaıda D.G.Messershmıdt se­­kil­di olardyń ekeýi de jazýlar­dyń túr­­­kilik teginen múlde beıhabar bolǵan.

1818 jyly G.I.Spasskıı Sibirdegi rýnıkalyq jazýlardyń atlasyn ja­ryq­qa shyǵarady. Onymen tanysqan V.Gýmboldt pen F.I.Krýg syndy akademıkter óz qyzyǵýshylyqtaryn birden bildiredi. Sońyraq akademık F.I.Krýg atlasty latyn tiline aýdaryp jarııalaıdy. Sóıtip, Orhon-Enıseı jazýlarymen endigi jerde shyǵystanýshy ǵalymdar da tanysa bastaıdy. Biraq ókinishke qaraı, olar bul jazý úlgilerin eski slavıan jazýlaryna jatqyzýǵa tyrysady. Alaıda shyndyq qap túbinde jatpaıdy emes pe, keıin vengr ǵalymy A.Vamberı men orys ǵalymy A.A.Shıfner Sibirdegi rýnı­kalyq jazýlardyń sibirlik túrki ha­lyqtarynyń tamǵalarymen uqsas eken­digin jarııalaıdy. Bul kózqarasty N.G.Malıskıı men N.A.Arıstov ta qol­dap shyǵady. Keıin Sibirdegi Orhon ózeni boıyndaǵy rýnıkalyq jazýlardy N.M.Iаdrınsev pen V.V.Radlov ta, sol sııaqty etnograf, arheolog ári geograf D.A.Klemens te zertteı bastaıdy. Ol ǵa­­lymdar qulpytastardyń betine bá­diz­delgen rýnıkalyq jazýlardyń qa­synan qytaısha jazylǵan málimetti anyq­tap, Orhon jazbalarynyń túpki tegi kóktúrikterge tán ekendigin aıqyndaıdy.

Baıyrǵy túrki rýnıkalyq jazýlary tek Sibir men Mońǵolııa jerinde ǵana emes, Qazaqstan terrıtorııasynda da, atap aıtqanda, Talas, Ile, Syrdarııa, Ertis jáne Jaıyq ózenderiniń boıyn­da da jıi kezdesedi. Buǵan qosa, ondaı jazýlar soltústik Eýropada, ási­rese, Danııa, Shvesııa jáne Norvegııa mem­leketteriniń terrıtorııalarynda da kóptep kezdesedi. Sondyqtan da bolar, Danııanyń uly lıngvıst ári tarıhshy ǵalymy Vılgelm Tomsendi orys ǵalymy N.Iаdrınsevtiń 1889 jyly Mońǵolııaǵa jasaǵan ekspedısııasynyń nátıjeleri óte qatty qyzyqtyrady. Sebebi N.Iаdrınsev Mońǵol jerindegi Kosho-Saıdam saıynda ornalasqan Erdın-szý monastyrynyń mańynan eki qulpytas betine bádizdelgen rýnıkalyq jazýlarmen qatar, Qytaı jazbalarynda da kezigedi. Sol qulpytastardan ǵa­lymdar 40 jolǵa jýyq rýnıkalyq ja­zýdy kóshirip alyp, Reseıge qaıta oral­ǵan soń, olardyń kóshirmesin ir­geli ǵalymdarǵa taratyp jiberedi. Al Vılgelm Tomsen bolsa, olardyń syryn ashýǵa birden kirisip ketedi de, Orhon-Enıseı jazýlarynyń astarly syryn túbegeıli ashyp beredi. Ol álgi jazýlardyń fonetıkalyq mánin de aıqyndaıdy. О́zi ashqan ǵylymı jańalyqtarynyń nátıjelerin ol 1893 jyly Danııa Koroldiginiń ǵylym akademııasyna baıandaıdy. Bul jańalyǵyn ol sál erterek akademık V.V.Radlovqa da aıtyp bergen. Al Radlov bolsa, Vıl­gelm Tomsenge silteme jasaı otyryp, 1894 jyly rýnıkalyq jazýlardyń tolyq tárjimesin usynady. Sonymen qa­tar V.V.Radlov joǵarydaǵy eki qul­py­tastyń Bilge qaǵan men onyń týǵan baýyry Kúlteginge baǵyshtalǵanyn da anyqtaıdy.

Odan keıingi jyldary baıyrǵy túr­ki jazýlaryn zerttep-zerdeleýge orys ǵalymdary S.E.Malov, S.G.Klıash­tor­nyı ján V.A.Levshın te óz úlesterin qo­sady. Sonyń nátıjesinde Orhon-Enı­­­seı jazýlarynyń eshbir talassyz túr­ki halyqtaryna tán jazý júıesi eken­­digi túbegeıli dáleldenedi. Qazaq ǵa­lym­darynyń ishinen bul salany zert­teýge qomaqty atsalysqan belgili ǵalymdar – Ǵ.Aı­darov (Aıdarov Ǵ., Quryshjanov Á.,
To­manov M. Kóne túrki jazba es­kert­­­kishteriniń tili. Almaty. Mektep, 1971.), M.Jol­dasbekov (Joldasbekov M. Kóne túrk jazba eskertkishteri. Ha­lyq­ara­lyq túrki akademııasy, 2017.) jáne Q.Sart­qoja (Sartkojaýly K. Ge­ne­­zıs drevnetıýrksogo rýnıcheskogo pıs­ma, 2012.).

Osy oraıda «Keıbir Eýropalyq ǵa­lym­dar nelikten kóne túrki rýnıka­lyq jazýlarynyń túpki tegin skandına­vııa­lyq nemese slavıan jazýlarynan taraǵan degen negizsiz boljam jasaǵan?» degen suraq týyndaýy zańdy. Oǵan jaýap izdep kórsek, myna jaıttardy ańǵaramyz.

Birinshiden, skandınavııalyq vı­kıng­terdiń rýnıkalyq jazýlary men eski túrki rýnıkalyq jazýlarynyń uq­sastyǵy taıǵa tańba basqandaı men­mundalap tur. Ol ol ma, baıyrǵy vı­kıng­terdiń rýnıkalyq álippesi men Orhon-Enıseı álippesi de bir-birinen aınymaıdy. Buǵan kóz jetkizý úshin ınter­nette turǵan eki álippeniń rýnıkalyq tańbalaryn bir-birimen salystyrsaq jetkilikti. Olardyń tańbalarynyń syrtqy beıneleri ǵana emes, 24 tańbaǵa teńeletin álippeleri de birdeı. Biraq solaı eken dep, olar kóktúrikterge batystan keldi deýge múlde qısyn joq. О́ıtkeni eski túrki rýnıkalyq jazý úlgisiniń túrkilik tegin qulpytastardaǵy qytaısha bádizdelgen málimetter de aıǵaqtady emes pe?!

Ekinshiden, eski túrki rýnıkalyq jazý úlgileriniń negizin slavıandardan izdeýdiń astarynda Stalın zamanynyń ımperııalyq saıasaty jatqany kúmán týdyrmaıdy. Munyń dáleli Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin túrkologııa salasynda ǵylymı zertteý jumystaryn kilt toqtatqan Stalın jarlyǵynan da anyq kórinedi. Sol jarlyqqa qol qo­ıylǵan sátten bastap, Vılgelm Tom­sen men Radlovqa silteme jasaǵan túr­kolog ǵalymdardyń jappaı bastary alyna bastady, al ólim quryǵynan aman qalǵandary katorgaǵa aıdaldy. Ol ol ma, Orhon jáne Enıseı ózeniniń boıyndaǵy kóktúrikterdiń kósemderine qoıylǵan tas músinderdiń bastary da tutastaı qaǵylyp tastalǵan bolatyn. Bul tarıhı shyndyqty búginde kúlli álem ǵalymdary biledi.

Kórip otyrǵanymyzdaı, joǵaryda­ǵy eki álippeniń bir-birinen eshbir aıyr­mashylyǵy joq. Endeshe, bul álip­peni Batys áleminiń ózi de kezinde Azııa kin­digindegi kóktúrikterdiń jazý máde­nıe­tinen alǵany daý týǵyzbasa kerek. Son­daı-aq D. D. Vasılevtiń monografııa­synda keltirilgen naqty derekterge qa­ra­ǵanda, kóne túrki rýnıkalyq jazýlary tek qulpytastarda ǵana kezdespeıdi. Olardyń qoldanylý aıasy óte keń bol­ǵan, ıaǵnı qarapaıym halyq ol jazý úlgisin keńinen paıdalanǵan syńaıly. Sebebi ol jazýlar halyqtyń kúndelikti paıdalanyp júrgen buıymdarynyń, atap aıtqanda, beldiktiń aıyldaryna, jylqy ábzelderine, saqına, júzik, bi­le­zikterdiń qyrlaryna nemese basqa bu­ıymdardyń betterine de bádizdelgen (Vasılev D.D.Grafıcheskıı fond pamıatnıkov tıýrkskoı rýnıcheskoı pısmennostı azııatskogo areala. Izdatelstvo «Naýka». Moskva, 1983. 10-14 better.).

Vıkıng kemeleriniń Gobýstan petroglıfterindegi izderi

Adam balasy jylqyny qolǵa úıret­pes buryn aldymen ózen-kólderdi – eskekpen qozǵalatyn qaıyqtarmen, odan soń jelkendi kemelermen teńizder men muhıttardy baǵyndyrǵan syńaıly. Bulaı topshylaýǵa tolyq negiz bar. О́ıtkeni osydan sál buryn munyń naqty dálelderin baıyrǵy skandınavııalyq vıkıngterdiń qoldanǵan alýan túr­li qaıyqtary men kemelerinen baı­qasaq, ekinshi dálelin endi mine, este joq eski zamandarda baıyrǵy adam­dar­dyń jartastarǵa bádizdegen keme beıne­le­rinen de kórip otyrmyz. Máselen, Nor­vegııanyń jıhangez ǵalymy Týr Heıer­dal Kavkazǵa jasaǵan tórt saparynyń birinde Ázerbaıjan astanasy Bakýden alpys shaqyrym jerde ornalasqan Gobýstan petroglıfteriniń arasynan baıyrǵy kemelerdiń tasqa bádizdelgen beınelerin kózi shalyp, shekten tys tań­­ǵalǵan. О́ıtkeni petroglıfterde beı­­ne­lengen kemeler baıyrǵy vıkıng­ter­diń kúnbasty kemelerinen aıny­maıtyn edi. Mine, sondyqtan da biz tómende Gobýstan jartastarynda bádiz­delgen kemelerdiń fotobeınele­rin olardyń avtorlarynyń aǵylshyn tilin­de tirkelgen siltemelerimen qosa berip otyrmyz. Petroglıfterdiń arasynda vıkıng dáýirindegi júk tasıtyn kemelermen qatar, alys teńiz saparlaryna laıyqty uzyn, súıir, ári júrdek kemelerdiń de beıneleri kezdesedi. Olar­dy zerttegen ǵalymdar mundaı keme beıneleriniń mezolıt dáýirinde, dálirek aıtqanda, osydan 15000 jyl buryn nemese bizdiń zamanǵa deıingi onynshy jáne segizinshi ǵasyrlar arasynda bádizdelgenin anyqtaǵan. Týr Heıerdal úshin bul kemeler týraly aq­pa­rat tap­tyrmaıtyn oljaǵa aınalǵan-dy. Se­bebi ol usynǵan gıpoteza boıynsha, vıkıng­terdiń qudaıy nemese olardyń eń baıyrǵy qolbasshysy Odın o basta Skan­dınavııaǵa Kavkaz ben Kaspıı ma­ńaıynan attanǵan-tyn. Tómendegi pet­ro­glıfterge súıene otyryp, Týr He­ıer­dal álem órkenıeti baıyrǵy My­­syr, Mesopotamııa nemese Úndistan má­denıet­terinen áldeqaıda buryn jer be­tine teńizder arqyly taralǵan degen ba­tyl baılamǵa kelgen-tin. 1999 jyly Ázer­baıjanǵa jasaǵan úshishi saparynan keıin Týr Heıerdal Gobýstandaǵy petroglıfterde beınelegen kemeler álemdegi eń baıyrǵy kemeler jáne adam­zattyń uly kóshi Kavkaz mańaıynan bastalǵan degen toqtamǵa keledi.

Aıtsa-aıtqandaı-aq, kemelerdiń jar­tasqa bádizdelgen beıneleri álemniń ártúrli aımaqtarynda ushyrasatyn óner týyndylary bolyp sanalady. Al Kavkaz aımaǵynda ondaı beıneler tek Gobýstanda ǵana kezdesedi. Olardy jiti zertteý barysynda ǵalymdar Gobýstan mádenıetiniń myńdaǵan ǵasyrlyq tarıhy bar degen túıin jasaıdy. Sonymen qatar ǵalymdar Gobýstandaǵy kemelerdiń beınelerin úsh topqa bóledi. Birinshi topqa ekiden altyǵa deıin adam sııatyn eń baıyrǵy qaıyqtardy, ekinshi topqa dinı astary bar kúnbasty kemelerdi, úshinshi topqa kóldeneń tósemi bar úl­gini jatqyzady. Qalaı bolǵanda da, Gobýstan petroglıfteri tas dáýirindegi mádenı damýdyń birneshe myń jyldarǵa sozylǵanynan habar beredi. Máselen, ondaǵy jer qyrtysynyń ortańǵy qabatynan tabylǵan úńgir artefaktileri bizdiń zamanǵa deıingi VIII jáne VII ǵasyr­larǵa tán bolsa, Akselerator Mass-spek­trometrııa (Accelerator Mass-Spectrometry) ádisimen jasalǵan saraptama olardyń jasynyń 14 500 jylǵa teń ekenin kórsetedi. О́z kezeginde bizge bul kórsetkish Gobýstanda bádizdelgen kemelerdiń jasyn b.z.d. X-XIII  ǵasyr­larmen belgileýge múmkindik beredi.

Gobýstandaǵy kúnbasty kemelerdiń beınelerinen Kúnge tabynǵan dinı nanym-senimderdiń astary baıqalady.

Ádil AHMETOV,

Qazaqstannyń eńbek

sińirgen qaıratkeri,

Halyqaralyq

Joǵary mektep ǵylym akademııasynyń akademıgi

Sýretterde:Orhon boıyndaǵy Kúl­tegin es­kert­kishi. Orhon mýzeıi, Harhorın, Mońǵolııa. Bul kúnde bul es­kertkishtiń kóshir­me nusqasy elor­da­daǵy Eýrazııa ýnıver­sıtetinde tur; Gobýstan petroglıfteri