«AQSh ǵasyryn» aıshyqtady

EKSPO shejiresi: Chıkago, 1893 jyl

Osydan týra 120 jyl buryn, ıaǵnı 1893 jyly Chıkago qalasynda, Amerıka qurlyǵynda ekinshi ret Búkilálemdik ámbebap kórme ashyldy. Bul qurlyqtaǵy alǵashqy kórme 1876 jyly Fıladelfııa qalasynda AQSh-tyń Táýelsizdik deklarasııasyn jarııalaǵanyna 100 jyl tolý merekesine arnalǵan bolatyn. Al 1893 jylǵy Chıkago kórmesi Hrıstofor Kolýmbtyń Amerıkany ashqanyna 400 jyl tolý qurmetine arnaldy.

EKSPO shejiresi: Chıkago, 1893 jyl

Osydan týra 120 jyl buryn, ıaǵnı 1893 jyly Chıkago qalasynda, Amerıka qurlyǵynda ekinshi ret Búkilálemdik ámbebap kórme ashyldy. Bul qurlyqtaǵy alǵashqy kórme 1876 jyly Fıladelfııa qalasynda AQSh-tyń Táýelsizdik deklarasııasyn jarııalaǵanyna 100 jyl tolý merekesine arnalǵan bolatyn. Al 1893 jylǵy Chıkago kórmesi Hrıstofor Kolýmbtyń Amerıkany ashqanyna 400 jyl tolý qurmetine arnaldy.

1892 jyly Amerıka Qurama Shtattary Hrıstofor Kolýmbtyń Amerıka qurlyǵyn ashqanyna 400 jyl tolýyn keń kólemde saltanatpen atap ótti. Osy bir aıryqsha datany tarıhta erekshe aıshyqtaý maqsatymen AQSh bıligi 1893 jyly Búkilálemdik ámbebap kórme ótkizý jóninde sheshim qabyldady. Amerıkalyqtar bul tarıhı dataǵa kúni buryn jan-jaqty daıyn­dala bastaǵan edi. Amerıka qurly­ǵynyń ashylǵandyǵyna 400 jyl tolý qurmetine ótkiziletin sol kezdegi álemdegi eń aýqymdy shara – Búkilálemdik jetistikter kórmesin ótkizýge Nıý-Iork jáne Chıkago qalalary básekege tústi. Osyǵan baılanysty Kongreste ótken birqatar pikirsaıystardan keıin 1890 jyly AQSh prezıdenti Bendjamın Harrıson 1893 jylǵy Búkilálemdik kórmeni Chıkago qalasynda ótkizý týraly zańǵa qol qoıdy. Hrıstofor Kolýmbtyń qurmetine bul álemdik kórme «Kolýmbtyq» dep ataldy.

Álemdik jarnamalardan úmit­ker amerıkalyq eń iri kompanııalar bul kórmeni ótkizýge qa­jetti barlyq shyǵyndardy ózderiniń moıyndaryna aldy. Kórmeni ótkizýdiń amerıkalyq aýqymdaǵy jospary belgilendi. Kórme qalashyǵyn salý úshin Chıkago qalasynan 11 shaqyrym qashyqtyqtaǵy Mıchıgan kóliniń jaǵasynda 300 gektar jer bólin­di. Bul osydan burynǵy, ıaǵnı 1889 jylǵy Parıj kórmesi qala­shyǵynyń aýmaǵyna bólingen jer teliminen úsh ese úlken edi. Kórme qalashyǵynyń aýmaǵyna bólingen osyndaı úlken aımaqta adamdardyń qınalmaı qatynaýy úshin arnaıy temirjol jáne sý joly kólikteri uıymdastyryldy. Kórme qalashyǵy alyp jatqan aýmaqtyń úlkendigi onyń ishinde qatynaıtyn jeke kólik bolýyn­ qajet etti. Osyǵan baılanys­ty 5 shaqyrym qashyqtyqqa sozylǵan aspaly eki tarmaqty temirjol qurylysy salyndy. Temirjol boıynda jyljymaly jaıaý júrginshiler joly boı kóterdi.

1893 jyldyń 1 mamyrynda AQSh prezıdenti Grover Klıv­lend saltanatty jaǵdaıda Amerıka qurlyǵyndaǵy ekinshi Búkilálemdik ámbebap kórmeni ashty. Bul ashylý saltanatyna 150 myńnan astam qonaqtar qatysty. Saltanatty rásimge Fıladelfııa qalasynan arnaıy azattyq qońyraýyn aldyrdy. Kórmeniń ashylý saltanatynda AQSh-tyń tapsyrysy boıynsha orys sazgeri A.Glazýnov jazǵan saltanatty marsh oınaldy.

Kórme qalashyǵynda keń qanat jaıǵan jádigerler mynandaı taqyryptar boıynsha ornalastyryldy: aýyl sharýashylyǵy, baý-baqsha, mal sharýashylyǵy, taý-ken jáne metallýrgııa óndirisi, balyq aýlaý, ónerkásiptik taýarlar, mashına jasaý, kólik, elektrlik jab­dyqtar, kórkem jáne erkin óner jáne basqalar. Bul kórmelerge 50 memleketten jáne 37 otar el­derden ákelingen 60 myńnan as­tam jádigerler qoıyldy. Kórme pavılondarynyń ishinde barlyq jurtty tańdandyrǵan ónerkásip pavılony boldy. Onyń alyp jatqan aýmaǵy kelýshilerdiń bar­lyǵyn tańdandyrdy. Bul pavılonnyń kólemi 514h240 metr bolsa, bıiktigi 75 metrge sozyldy. О́ziniń kólemi jaǵynan bul pavılon buryn-sońdy ótken kórmelerdegi pavılondardan birneshe ese asyp tústi. Jalpy, kórme qalashyǵy aýmaǵynda 200-den astam ǵımarat salyndy. Onyń ishinde 19 pavılon ulttyq bolsa, 24 pavılon Amerıkanyń jekelegen shtattarynyń jetistikterine arnaldy.

Kórme qalashyǵy salystyrmaly túrde óte az ýaqytta boı kóterdi. Onyń jobasyn jasaýǵa amerıkalyq ataqty arhıtektorlar Denıel Hadson, Frederık Olmsted jáne basqa da sýretshiler men músinshiler qatysty. Pavılon­dardyń kópshiligi bolat tuǵyrlarǵa bekitilgen aǵash panelder men gıps qabyrǵalardan quraldy. Bul ǵımarattardyń barlyǵy der­lik aq túspen árlendirildi. Soǵan baılanysty, gazet tilshileri Bú­kilálemdik kórme qalashyǵyn «Aq qala» dep súıispenshilikpen atady. 1893 jylǵy Chıkago qalasyndaǵy Búkilálemdik kórme qalashyǵynyń nysandarynyń arhıtektýrasy Amerıkanyń qalalarynyń bo­lashaq sáýlet óneriniń negizin qalady. Kórme qalashyǵyn salý barysynda 1870 jylǵy úlken órt apatynan zardap shekken Chıkago qalasynyń arhıtektýrasyn qalpyna keltirý jumystary da keńinen júrgizildi.

Kórmeni tamashalaýǵa kelýshi­ler­di elektr energetıkasyna arnalǵan pavılon erekshe áserge qaldyrdy. Bul kezeńde AQSh elektrtehnıkasy salasynda orasan zor jetistikterge jetken bolatyn. Osy kórmege qoıylǵan elektr-tehnıkalyq jetistikter jádigerlerin tamashalaǵan jurt­shylyq AQSh-tyń bul salada shyn­dyǵynda da zor tabystarǵa jetkendigin moıyndady. Elektr energetıkasyna arnalǵan pavılon 120 myń túrli-tústi shamdarmen árlendirildi. Álemge áıgili «Westinghouse Electric» fırmasy 15 myń ártúrli elektr shamdarynan turatyn ustyn ornatyp, elektr jaryǵynyń sáýlesimen aıshyqty kórinister jasady. Osy pavılonnyń jumysyn kórsetýge orystyń belgili ǵalymy A.Lodygın belsene atsalysty. Keıinnen ol Amerıkadaǵy elektr lampalary zaýytynyń qurylysyn salýǵa arnaıy shaqyryldy. Sony­men birge, orystyń kórnekti ǵalymy N.Slavıanov 1888 jyly ózi oılap tapqan elektrmen dáne­ker­leý apparatyn alǵash ret osy kórmede kópshilik nazaryna usyn­dy. Onyń bul qondyrǵysy Chıkago kórmesinde eń joǵary baǵa aldy. Nátıjesinde Slavıanov Fransııanyń, Germanııanyń, Anglııanyń, Avstrııanyń, Ven­grııanyń, Belgııanyń patentterin alyp, AQSh, Shvesııa jáne Ita­lııanyń osy saladaǵy suranys­ta­ryna ıe boldy. Kórme jumysy qyzyp jatqan kezeńde osy pavılon sheńberinde III Halyqaralyq elektr-tehnıkalyq kongress ótkizildi. Onyń jumysyna álemniń barlyq jerlerinen kelgen ınjenerler men ǵalymdar belsene qatysty. Chıkagoda ótken III Halyqaralyq elektr-tehnıkalyq kongress tarıhta tuńǵysh ret om, amper, vatt, volt, djoýl sııaqty elektr-tehnıkalyq birlik­terdi qoldanysqa shyǵardy. Osy­dan keıin 1900 jyly Parıjde ótken Búkilálemdik jetistikter kórmesinde IV Halyqaralyq elek­trotehnıkalyq kongresi ótip, onda Reseı zertteýshisi K.Persıdskıı alǵash ret óziniń baıandamasynda «televıdenıe» termınin engizdi.

Sonymen birge, bul kórmede kólik pavılonyndaǵy jádigerler de erekshe áserliligimen este qal­dy. Atap aıtqanda, bul pavılon­dy kólik quraldarynyń kóneden qazirgi dáýirge deıingi nebir túr­leriniń shejiresi jasalyndy. Máselen, eń alǵash aǵashtan jasalǵan qolapaısyz aǵash arbalardan bastap, sol zamannyń ozyq úlgileri bolyp tabylatyn lokomotıvter men jaıly vagondar kórinis tapty. Bórenelerden qalaı bolsa solaı qıyp jasaǵan alǵashqy qaıyqtardan bastap sol zamannyń tańdaı qaqtyratyn alyp jolaýshylar kemeleri men áskerı korablderi kórmege kelýshi dúıim jurtty tańdandyrdy. Pavılonnyń joǵarǵy qabatta­ryn­da sol ýaqytqa deıin dúnıe júziniń barlyq jerlerinde shyqqan velosıpedterdiń nebir úlgileri kórinis tapty. Ǵımarattyń qarsy betine Djeıms Ýatt, Djordj Ste­fenson, Robert Fýlton sııaq­ty bý mashınalaryn oılap tapqan ataqty mehanıkter men ınjenerlerdiń músinderi oryn aldy. Al pavılonnyń ishinde adamzat tarıhynda temirjolǵa alǵash taban tiregen lokomotıvten bastap, osy kólik quralynyń 60 túri ornalastyryldy.

Búkilálemdik jetistikter kór­mesin ótkizýdiń geografııalyq shejiresi dúnıe júzinde ónerkásip jáne saýda ortalyqtarynyń qalyptasýymen tuspa-tus keledi. Bul Halyqaralyq ámbebap kór­meler álemniń ónerkásibi eń damyǵan qalalarynda ótkizilip otyrdy. Máselen, 1851 jáne 1862 jylǵy Búkilálemdik kórmeler Londonda, al 1855, 1867, 1878, 1889, 1900 jyldary Parıjde 1873 jyly Venada 1876 jyly Fıladelfııada ótkizilse, 1893 jyly EKSPO kórmesiniń jalaýy Chıkagoda jelbiredi. Bul kórmeni ótkizýge daıyndyq jáne ony ótkizý jyldary Chıkago qalasynyń tarıhyndaǵy aıshyqty kezeń bolyp sanalady. Sóıtip, osy ýaqytqa deıin «et qalasy» atalyp kelgen eleýsiz Chıkago osy kórmeni ótkizýdiń nátıjesinde AQSh-tyń Ortalyq batysyndaǵy iri mádenı jáne ónerkásip ortalyǵyna aınaldy. Osylaısha Chıkago AQSh-taǵy kóshbasshy qalalar legine qosyldy.

1893 jylǵy Búkilálemdik jetistikter kórmesiniń jalaýy Chıkago qalasynda jarty jyl boıy – 1 mamyrdan 30 qazanǵa deıin jelbiredi. Osy ýaqyt aralyǵynda bul kórmeni dúnıe júziniń túkpir-túkpirinen kelgen 21 mıllıonnan astam adam tamashalady. Chıkago kórmesine kelgen týrısterdiń kóp bolýyna amerıkalyq iri kompanııalardyń úzdiksiz júrgizgen arnaıy jarnamalary birden-bir sebep boldy. Kórme AQSh ekonomıkasynyń barlyq salalarda jetken jetis­tik­terin kórsetýmen qatar, amerıka­lyq­tardyń kóshbasshylyq rólin aıryqsha pash etti. Amerıkalyqtar osy kórmeni ótkizý barysyndaǵy ózderiniń zor jetistikteri arqyly «AQSh ǵasyry» bastalǵanyn tórtkúl dúnıege jarııalady.

Jylqybaı JAǴYPARULY,

«Egemen Qazaqstan».