Osynaý ózekti de, ótkir máselege qaıta oralýymyzǵa myna jaǵdaılar sebep boldy. Birinshi – ótken jyldyń sońynda ǵana paıdalanýǵa berilip, Kishi dıqan aýylynyń turǵyndaryn «dán rıza» etken ortalyqtandyrylǵan sý qubyry júıesiniń qystyń qara sýyǵynda qatyp qalýy. Ekinshisi – Uıǵyr aýdanynyń ákimi Koıýmchan Omarovtyń alǵashqy maqalamyzda atalǵan keıbir kemshilikterge baılanysty redaksııaǵa joldaǵan jaýap haty. Kópshilikke túsinikti bolý úshin, aldymen ekinshi máselege toqtalaıyq.
Osynaý ózekti de, ótkir máselege qaıta oralýymyzǵa myna jaǵdaılar sebep boldy. Birinshi – ótken jyldyń sońynda ǵana paıdalanýǵa berilip, Kishi dıqan aýylynyń turǵyndaryn «dán rıza» etken ortalyqtandyrylǵan sý qubyry júıesiniń qystyń qara sýyǵynda qatyp qalýy. Ekinshisi – Uıǵyr aýdanynyń ákimi Koıýmchan Omarovtyń alǵashqy maqalamyzda atalǵan keıbir kemshilikterge baılanysty redaksııaǵa joldaǵan jaýap haty. Kópshilikke túsinikti bolý úshin, aldymen ekinshi máselege toqtalaıyq.
Aqtalý ma, maqtaný ma?
Gazetimizdiń 2013 jylǵy 19 qarasha kúngi nómirinde «Sapasyz salynǵan nysan aýyl turǵyndaryn aýyzsýsyz qaldyraıyn dep otyr» degen taqyrypta maqala jarııalanǵan bolatyn. Maqalada Almaty oblysynyń Uıǵyr aýdanyndaǵy Kishi dıqan aýylynda «Aq bulaq» memlekettik baǵdarlamasy boıynsha salynǵan ortalyqtandyrylǵan sý qubyry júıesiniń qurylysy sapasyz júrgizilgendikten, osy eldi meken turǵyndary taza aýyzsýǵa qol jetkize almaı otyrǵandyǵy naqty málimetter negizinde kóterilgen edi. Maqalada sondaı-aq, Kishi dıqan men Úlken dıqan aýyldary arasyndaǵy alty shaqyrymdaı avtokólik jolynyń uzaq jyldan beri jóndeý kórmegendikten, jol oı-shuńqyrǵa aınalyp, onymen ári-beri qatynaý múmkin bolmaı bara jatqandyǵy aıtylǵan bolatyn.
Maqala jaryq kórgenine jıyrma shaqty kúndeı ótkende, redaksııaǵa Uıǵyr aýdanynyń ákimi Koıýmchan Omarovtan maqalada kórsetilgen máselelerge baılanysty hat kelip tústi. Kompıýterge terilip, fakspen jiberilgen úsh betten sál asatyn hattaǵy ákimniń jaýaby bizdi qanaǵattandyrmady. Tipti, ol maqalaǵa ózek bolǵan, problemasy jeterlik atalǵan aýyl turǵyndarynyń ashý-yzasyn týdyrýy ábden múmkin. Sondyqtan da «Sapasyz salynǵan nysan...» materıaly men aýdan ákiminiń hatynda sóz bolǵan máselelerdi tarazyǵa sala otyryp, jazylǵan jaıdy jalǵastyrýdy jón sanadyq.
Maqalada kóbirek oryn berilgen Kishi dıqan aýylyndaǵy ortalyqtandyrylǵan sý qubyry júıesine qatysty Uıǵyr aýdanynyń ákimi Koıýmchan Omarov óziniń hatynyń ekinshi bettegi sońǵy azat jolynda: «Bitken iske synshy kóp» deıdi qazaq. Endeshe, Álısultan Qulanbaı baýyrymyz aýyldyń qaı kezdegi, bolmasa qaı jylǵy ahýalyn jazǵany bizge beımálim. О́ıtkeni, sońǵy aılarda aýyldaǵy 14 kóshe tolyq sýmen qamtyldy. Turǵyndar dán rıza», – depti.
Bizdi aýdan ákiminiń «baýyrymyz aýyldyń qaı kezdegi, qaı jylǵy ahýalyn jazǵany bizge beımálim» degeni qaıran qaldyrdy. Baıqaýymyzsha, K.Omarov «Sapasyz salynǵan nysan...» materıalyn muqııat oqymaǵan, atústi sholyp qana shyqqan sııaqty. Dálel keltireıik.
«Kishi dıqan aýylyna sý qubyryn tartý jumystarynyń ekinshi jáne úshinshi kezegi 2011-2012 jyldary «Aq bulaq» baǵdarlamasy negizinde ári qaraı jalǵastyryldy, – dep kórsetilgen bolatyn maqalada. – Qurylysty tenderde jeńimpaz dep tanylǵan Ibraıym Kebırov basqaratyn «Suńqar» JShS júrgizipti. Qurylysqa qarastyrylǵan qarajat kólemi az emes, 2011 jyly 70 mıllıon teńge, 2012 jyly 54,6 mıllıon teńge bólingen... Al «Suńqar» JShS bolsa, 14 shaqyrymdyq sý qubyryn eki jylda áreń bitirdi. Sonyń ózi sapasyz bolyp shyqty. Buǵan 14 kóshege tóselgen qubyrdyń tek tórt kóshesinen ǵana sý shyǵýy dálel bolady».
Maqalada, sondaı-aq, Kishi dıqan aýylyndaǵy sý qubyry qurylysynyń birinshi kezegi 2009 jyldyń kókteminde bastalǵanyn, oǵan bólingen 46 mıllıon teńge sol jyldyń sońynda tolyq ıgerilgenin, al sý qubyry 2012 jyldyń qarashasynda tolyq paıdalanýǵa berilip, shalǵaıdaǵy aýyl turǵyndary «Aýyz sý» jáne «Aq bulaq» baǵdarlamalarynyń ıgiligin kórýleri tıis ekendigin, biraq, nysan áli kúnge deıin paıdalanýǵa berilmegendigin de keltirgen edik.
Gazet tilshisiniń aýyldyń «qaı kezdegi, qaı jylǵy ahýalyn» jazǵany osylardan-aq kórinip tur emes pe? Bul aýdan ákimi Koıýmchan Omarovqa «beımálim» bolǵanymen, maqalany oqyǵan kózi qaraqty kópshilik oqyrmanǵa alaqandaǵydaı kórinip turǵanyna senimdimiz.
Turǵyndar qalaı «dán rıza» bolmaq?
Endi aýdan ákiminiń «Sońǵy aılarda aýyldaǵy 14 kóshe tolyq sýmen qamtyldy. Turǵyndar dán rıza» degenine keleıik. Sý qubyryna qatysty aıtatyn bolsaq, bul eldi meken turǵyndarynyń Omarov óz hatynda kórsetkendeı, qazirge olardyń «dán rıza» bolýyna áli erte. О́ıtkeni, sol kezderi Kishi dıqan aýylynyń biraz turǵyndarymen arnaıy habarlasqanymyzda, olar birqatar kóshelerge tóselgen qubyrlardyń ár-ár jerlerinen sý shyǵyp, kóshelerge jaıyla bastaǵanyn jetkizdi. Bul qubyrlardyń bir-birimen standartqa sáıkes jalǵanbaǵanyna baılanysty bolsa kerek.
Ekinshiden, Kishi dıqan qumdaýyt tasty jerge ornalasqan. Sondyqtan qubyr tartqan kezde, onyń astyna tıisti materıaldar tóseý nemese oraý eshqashan artyq bolmaıdy. Qurylysty júrgizýshiler osyny eskermeı, qazylǵan transheıanyń astyn tegistep, oǵan qubyr tósegen de, ústin topyraqpen jaba salǵan. Biletinderdiń aıtýynsha, mundaı «jabaıy tehnologııa» polıetılen qubyrdy qysqa merzimde isten shyǵaryp tastaýy múmkin. Tipti, qatal qys qyspaqqa alǵanda, sý qubyry qatyp qalýy da yqtımal.
Ákim arnaıy qurylǵan jumys komıssııasy atalǵan nysandy 2013 jyldyń 25 qazanynda qabyldap alǵandyǵyn aıta kelip: «Atalmysh maqala jaryq kórgennen keıin aýyl turǵyndarymen jınalys ótkizildi. Turǵyndar árqaısysynyń úıine sýdyń kelip turǵanyn jetkizdi. Tipti, 177 úı ıesiniń úılerinde, kóshesinde sý baryn rastap qol qoıyp bergen tizim de bar, – dep atap ótedi.
«Sapasyz salynǵan nysan...» maqalasy «Egemende» jarııalanǵan soń, aýyl turǵyndarymen jıyn ótkizilgeninen habardarmyz. Biraq, sol jıynǵa otyz shaqty adam ǵana qatysqanyn, olardyń jartysyna jýyǵy aýdannan kelgen basshylar men qurylysty júrgizgen merdiger fırmanyń ókilderi ekenin jaqsy bilemiz. Al aýdan ákimi K.Omarovtyń «177 úı ıesiniń úılerinde, kóshesinde sý baryn rastap qol qoıyp bergen tizim de bar» deýi memlekettik qyzmetshige laıyqty áreket emes. О́ıtkeni, Omarovtyń haty qolymyzǵa tıgennen keıin Kishi dıqan aýylynyń jeti turǵynymen telefon arqyly sóılesip, osy máseleniń anyq-qanyǵyn bilgen edik. «Qol qoıyp ber dep úıge eshkim kelgen joq, – dedi olar aty-jónderin atamaýymyzdy ótinip. – Ákimdiktegiler syrtymyzdan qol qoıyp jibergen shyǵar?».
Bul ábigerge salýdyń basy ǵana bolatyn
Aýdan ákimi: «...Maqalada aýdanymyzdyń Kishi dıqan aýylyndaǵy aýyz sý máselesi qaýzalǵan, – deıdi. – Memleket basshysynyń tapsyrmasymen qolǵa alynǵan «Aýyz sý», «Aq bulaq» baǵdarlamalary aıasynda aýylda qolǵa alynǵan jumys barysyndaǵy kemshilikter synalǵan. Jasyratyny joq, bul aýyldaǵy aýyz sý máselesi aýyl turǵyndarynan bastap, aýdan basshylaryn da biraz ábigerge saldy...».
Koıýmchan Omarovtyń ózi atap ótkendeı, bul aýdan basshylaryn ábigerge salýdyń basy ǵana bolatyn. «Qýyrdaqtyń kókesin túıe soıǵanda kóresiń» demekshi, sapasyz salynǵan nysan – Kishi dıqandaǵy sý qubyry qatal qys qos ókpeden qysqanda syr berdi. Dálirek aıtqanda, uzyndyǵy 500 metrdeı bolatyn sý taratqyshtyń bir bóligi 24-25 jeltoqsanda sýyqqa shydas bermeı, muz bolyp qatyp qaldy. Aýdannan shuǵyl jetken basshylar men mamandar qubyrdaǵy qatqan muzdy eritýge úsh-tórt kún boıy qam-qareket jasap ta kórgen eken. Olarynan túk te shyqpapty.
– Kishidıqandyq bizder Jańa jyldy aýyz sýsyz qarsy aldyq. Qýanyshymyz sý sepkendeı basyldy, – dedi aýyl turǵyny Jakýlın Ospanbaev osy másele jóninde. – Bul problemany kezinde aýyl okrýgi ákiminiń esep berý jıynynda, aýdan ákimi K.Omarovtyń turǵyndarmen kezdesýinde de másele etip kótergen edik. Odan naqty nátıje shyqpady. Endi, mine, onyń sońy osyndaı jaǵdaıǵa soqtyryp otyr.
«Sýǵa ketken tal qarmaıdy» degen bar ǵoı. Aýdan basshylarynyń qubyrdaǵy qatqan muzdy eritý úshin jasaǵan is-áreketteri ony kórip, kýá bolǵandardyń aıtýynsha, soǵys týraly kınofılm túsirilip jatqan alańdy elestetedi. Taratyp aıtsaq, oqıǵa bylaısha órbıdi. Qubyrdyń qatyp, aýyldyń aýyzsýsyz qalǵanyn estigennen keıin, aldymen Kishi dıqanǵa Uıǵyr aýdany ákimdiginiń bólim basshysy M.Hýsýrov jetedi. Al ertesinde aýdan ákimi K.Omarov bastaǵan sheneýnikter kelip, shuǵyl jınalys ótkizedi. Sheshim – qaıtkende de qubyrda qatyp qalǵan muzdy eritý.
Sóıtip, olar jan-jaqtaǵy eldi mekenderden ákelingen avtokólikterdiń eski shınalaryn ashyq jatqan qubyrdyń ústine tizip, órteıdi ǵoı kep. Bul «prosess» eki kún boıy kúndiz-túni júrgiziledi. Eshqandaı nátıje bermeıdi. Qaıta qubyrdaǵy muzdy odan ári tas qyp qatyryp tastaıdy. Mamandardyń aıtýyna qaraǵanda, eger qatqan muz qubyrdy jaryp jibermese, ol kún qyzatyn shaq jaz ortasynda ǵana erýi múmkin.
Osy jerde myna bir ersileý jaǵdaıdy da aıta ketsek deımiz. Qaqaǵan qysta muz oıyp, toǵan tazalaǵan «senbilikti» kórip pe edińiz?! Basqalardy qaıdam, muny kishidıqandyqtar kórdi. Erterekte osy aýyldyń basynda shaǵyn sý elektr stansasy bolǵan. Aýylǵa joǵary kerneýli elektr jelisi tartylǵan soń, onyń jumysy toqtatylǵan edi. Endi aýyldyń biraz er-azamaty «senbilik» jasap, sol stansanyń eski bógetin qaıta qalpyna keltirý arqyly qatyp qalǵan sý qubyryna sý jetkizý qamyna kirisip jatqan kórinedi. Bul aýdan ákimi K.Omarovtyń tapsyrmasy bolsa kerek. Sanıtarlyq-epıdemıologııalyq mekeme mamandarynyń aıtýynsha, bul óreskel qatelik bolyp tabylady. О́ıtkeni, standartqa sáıkes tazalanbaǵan sýdy aýyzsý retinde paıdalanýǵa bolmaıdy. Onyń sońy aýyr zardaptarǵa soqtyrýy ábden múmkin.
Kishi dıqan aýylyndaǵy «qyzýy» qaıta-qaıta kóterilip turǵan máseleniń taǵy biri – úsh qabatty orta mekteptiń kúrdeli jóndeýden qalaı ótkizilgendigi. Qolymyzdaǵy málimetter boıynsha, osy mektepti kúrdeli jóndeýden ótkizýge bıýdjetten jalpy kólemi 182 mıllıon teńgeden astam qarajat bólingen. Az qarjy emes. Al jóndeý jumystary qalaı júrgizildi?
– Paıdalanýǵa berilgenine 40 jyldan asqan bul mektepke ótken 2013 jyly kúrdeli jóndeý júrgizilgen edi, – dedi osy mekteptiń muǵalimi Mels Ahmetjanov. – Alaıda, júrgizilgen jóndeý jumystary ustazdar kóńilinen shyqpady. Dálizderdiń, synyptardyń taqtaı-edenderi aýystyrylmady. Sol burynǵy eski kúıinde qaldy. Mektep aýmaǵyndaǵy qorshaýdyń tek 40 paıyzy ǵana jańalandy. Muny mektep dırektoryna aıtsaq, aqsha jetpedi degen syltaý aıtady. Sonda 182 mıllıon teńge qaıda ketti?
Jalpy kólemi 170 mıllıon teńge shyǵyndap salynǵan Kishi dıqan aýylyndaǵy ortalyqtandyrylǵan sý qubyrynyń jaǵdaıy anaý, 182 mıllıon teńge jumsap, kúrdeli jóndeýden ótkizilgen mekteptiń syqpyty mynaý. Bulardyń astarynda sybaılastyq jatqan shyǵar degen de oı keledi keıde. Mine, osylarǵa Bas prokýratýra nemese Ekonomıkalyq qylmysqa jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres agenttigi tekserý júrgizip kórse, jón bolar edi degen oıymyz da bar. О́ıtkeni, bul qarajat jeke tulǵalardiki emes, bıýdjetten bólingen qarjy ǵoı.
Álısultan QULANBAI,
«Egemen Qazaqstan».
Almaty oblysy,
Uıǵyr aýdany.
