Ǵasyr indetine aınalǵan juqpaly ımmýndyq tapshylyq sındromy (JITS) adamzatqa tyrnaǵyn sheńgeldep salýda. Onyń taralý qarqyny da burynǵydan jyldamdaı túskenin mamandar aıtyp otyr. Urpaqty azdyratyn keselge qalaı qarsy turǵan jón? Bul jóninde Qostanaı oblystyq JITS aldyn alý jáne oǵan qarsy kúres ortalyǵy bas dárigeriniń orynbasary Moldaǵalı HAMZIN oı bólisken edi.
Ǵasyr indetine aınalǵan juqpaly ımmýndyq tapshylyq sındromy (JITS) adamzatqa tyrnaǵyn sheńgeldep salýda. Onyń taralý qarqyny da burynǵydan jyldamdaı túskenin mamandar aıtyp otyr. Urpaqty azdyratyn keselge qalaı qarsy turǵan jón? Bul jóninde Qostanaı oblystyq JITS aldyn alý jáne oǵan qarsy kúres ortalyǵy bas dárigeriniń orynbasary Moldaǵalı HAMZIN oı bólisken edi.
– Moldaǵalı Hamıtuly, oblysta adamnyń ımmýndyq tapshylyǵy vırýsy (AITV) aýrýynyń taralýy qaı deńgeıde?
– Osy kezge deıin tirkelgenderdiń barlyq sany 1384 adam boldy. Al ótken jyly 145 aýrý tirkelgen. Árıne, bul bizdiń oblysymyz úshin az san emes. Ol osy 145 adamnyń ǵana emes, olardyń balalarynyń, otbasynyń, týys-jaqyndarynyń, odan qalsa qoǵamnyń qasireti. Aýrýdyń taralýy boıynsha Qostanaı, Rýdnyı qalalary, Qostanaı aýdany aldyńǵy qatarda tur. Sonymen qatar, oblys ortalyǵynan shetkerirek jatqan Meńdiǵara, Jitiǵara aýdandarynda tirkelgen adamnyń sany otyzdan asady. Ázirshe Amangeldi jáne Qamysty aýdandarynda mamandar aýrýdyń tirkelmegenin aıtyp otyr. Alaıda, ol óńirler qasiretti keselden tap-taza degen uǵym týmaǵany durys.
– Ǵasyr qasiretine aınalǵan aýrýdy sóz etkende, árıne, ultqa bólmeımiz. Barlyq adamzattyń bas aýrýy ekenin túsinemiz. Qazaqy qaımaǵy buzylmaǵan Torǵaı óńirinen, Jangeldın aýdanynan AITV-tyń tirkelgeni júregińdi aýyrtady. Muny aıtyp otyrǵanym, basqalar aýyrǵanda tek qazaq aman qalsa eken degen sóz emes, qazaqy tárbıeniń qazyǵy bosańsyǵany ma degen oı keledi...
– О́te durys aıtasyz. Sońǵy jyldary aýrý juqtyrǵandar arasynda ózimizdiń ult azamattarynyń qatary jıi kórine bastady. Tipti, kóbeıip keledi desem de jańylysa qoımaspyn. Bul aýrý ult, jynys, óńir nemese memleket, materık tańdamaıdy. Tek qazaq halqy emes, qaı ulttyń bolsa da ulttyq, halyqtyq pedagogıkasynyń, tárbıesiniń, tipti, ulttyq salt-sananyń bosańsyǵany osy qasiretke jol asha túsedi. Mysaly, buryn halqymyzda azamattyq neke degen bolyp pa edi? Mine, qazir jastar da, eresekter de azamattyq nekemen tura beretin boldy. Olar ne otbasy emes, ne bólek jandar emes, bir-biriniń aldynda eshqandaı jaýapkershilik almaıdy. Tek tósekteri birge, qalǵan oı-múddeleriniń bári olardy qospaıdy. Jastardyń arasynda da mahabbat sezimi aldymen tósekke júgiretin dórekilikpen túsindiriledi. «Qyzǵa qyryq úıden tyıý», dep qazaq bolashaq otbasy anasynyń tárbıesine qatań qaraǵan edi. Qazir osyndaı halyqtyq tárbıeniń qazyǵy bosaǵan. Al adamnyń ımmýndyq tapshylyǵy aýrýyna qarsy turatyn qarý ázirshe árkimniń otbasylyq tárbıesi, halyqtyq qundylyqtarymyzdyń álsiremeýi, ár adamnyń durys jolmen júrýi, sezim tazalyǵy der edim.
Búginde AITV-ǵa qarsy memlekettik baǵdarlama bar. Ol boıynsha bizdiń mamandar mektepterde, mekemelerde, jalpy turǵyndar arasynda túsindirý jumystaryn júrgizedi, túrli sharalar uıymdastyrady. Biraq otbasyndaǵy tárbıe myqty bolmaı, kesapat aýrýdan urpaqty saqtaı almaımyz. Qazir teledıdardan, ınternetten balalardyń kórmeıtin qubyjyǵy joq. Bul da keri aınalmaıtyn, áleýeti myqty kúsh. Ata-ana odan balany qadaǵalaý, ınternette, teledıdardyń aldynda kóp otyrǵyzbaı, basqa paıdaly isterge baǵyttaý arqyly ǵana tyǵyryqtan shyǵady.
– Qaýipti aýrýǵa adamdar tek beı-bereket júris-turysy arqyly emes, esh kúnásiz, kezdeısoq tap bolmaýy úshin qandaı keńes berer edińiz?
– Atyń óshkir aýrýdyń nashaqorlar arasynda úlesi mol. О́ıtkeni, olar ortaq ıneni qoldanatyny belgili. Er de, áıel de kezdeısoq jynystyq qatynastan aýlaq bolǵany jón. Salondarda manıkıýr, pedıkıýr jasaý quraldary durys tazartylmasa aýrý adamnyń qany arqyly vırýs juǵýy múmkin. Sonymen qatar, qazir salondarda jasalatyn denege tyrnap sýret salý, áshekeıleý (tatýırovka) jastar arasynda sánge aınalǵan. Mamannyń qural-jabdyǵy tazartylmaǵan jaǵdaıda bul da aýrý juqtyrady.
– AITV paıda bolǵanyna, adamzatqa qaýip tóndirgenine otyz jyldan asyp bara jatqanyn aıttyńyz. Osy ýaqyttan beri adamdar arasynda odan saqtaný, óz densaýlyǵyna jiti qaraý mádenıetiniń kóterilgeni baıqala ma?
– Baıqalady. Jyl saıyn AITV-ǵa qarsy erikti tekserýden ótetinderdiń qatary kóbeıip keledi. Onyń ishinde basym kópshiligi negizinen jasyryn ótýdi qalaıdy. Aksııa ótkizilgen ýaqyttarda aımaqtyq JITS ortalyqtarynda testileýden ótetinder molaıdy. Aksııa ýaqytynda jedel jasaqtalǵan toptar ekspress-tester ótkizedi. Bul, ásirese, jastar arasynda keńinen qoldanylady. Tipti, úıleneıin dep júrgen jastar JITS ortalyǵyna kelip, tekserilip alǵan jaǵdaılar da kezdesti. Munyń eshqandaı ersiligi joq. Bas qosaıyn degen jastardyń bir-birine senimsizdigi dep te qaraýǵa bolmaıdy, qaıta olardyń óziniń densaýlyǵyna, bolashaǵyna jaýapty qaraý mádenıeti degen sóz. Eýropalyq jáne ózge jurttarda bul qalyptasqan dúnıe bolsa kerek. Bizdiń qazaqy sengishtigimiz, uıalshaq mentalıtetimiz ázirge oǵan jibere qoımaıdy. Biraq bizdiń jastardyń kózi óte ashyq, aqparaty mol. Sondyqtan bolashaǵyn, urpaǵyn oılaǵan jastar úılener aldynda bizdiń ortalyqqa kelip, tekserilýdi dástúrge, qajettilikke aınaldyrsa ábestigi bolmas edi. Ýaqyttyń talabyna moıynsunǵan durys.
Sońǵy jyldary turǵyndardy skrınıngteý úderisine kóp kóńil bóline bastady. Ekiqabat áıelderdiń, jalpy adamdardyń juqtyrǵany belgili bolǵanda, olardy neǵurlym aýrýdyń erterek satysynda emdeýdi qolǵa alý kózdeledi. Al, AITV-ǵa qarsy testileýde kóbine turǵyndardyń ıne shanshatyn nashaqorlar, kommersııalyq seks ókilderi nemese azǵyndyqqa salynǵan jandar sııaqty osal toptaryna basymdyq beriledi.
Munyń barlyǵy da AITV taralýyn toqtatýdyń, báseńdetýdiń sharalary ekeni sózsiz. Al ár adam bul qasirettiń sheńgeline túsip qalmaýy úshin ishki mádenıetin, tárbıesin durystap, salamatty ómir saltyn ustanýy qajet.
– О́tken jyly ınternette bul aýrýdyń AITV-1 túri taralyp jatqandyǵy jóninde aqparat boldy.
– Iá, «Rossııskaıa gazetanyń» AITV-1 jańa túri paıda bolyp, Reseıdiń Novosibir óńirinde jaıylǵany, onyń Qazaqstan, Qyrǵyzstanda, Cheshenstanda tirkelgeni jóninde taratqan aqparatyna oraı, JITS aldyn alý jáne oǵan qarsy kúres jónindegi respýblıkalyq ortalyqtyń bas dırektory Marat Túkeev jaýap bergen bolatyn. Aýrýdyń jańa túri Qazaqstanda tirkelgen joq.
– Qazir AITV aýrýyna shaldyqqanyn estigender ony qalaı qabyldaıdy? Olardyń ómir saltyndaǵy ózgerister, taǵdyry qalaı bolady?
– Testileýde, tekserýde alynǵan qannyń qorytyndysy bizde shyǵarylmaıdy, ony respýblıkalyq JITS aldyn alý jáne oǵan qarsy kúres ortalyǵynyń laboratorııasy anyqtaıdy. Qorytyndy aqparat kelgennen keıin, aýrý juqtyrǵandardy JITS ortalyǵyna shaqyryp, keńester beriledi, onyń dıagnozy týraly aýrýǵa psıhologııalyq jaǵdaı týǵyzylady, aldaǵy ýaqytta aýrýdy emdeý týraly jospar jasalady, klınıkalyq jáne laboratorııalyq tolyq tekserýlerden ótkiziledi. AITV juqtyrǵan naýqas dıspanserlik esepke alynady. Qajet bolǵanda aýrýdy ambýlatorlyq nemese stasıonarlyq túrde emdeıdi. AITV juqtyrǵan áıel bala kóteretin jasta bolsa, onymen júktilikti josparlaý jóninde áńgime ótkiziledi. Eger áıel bala tapqysy kelse onda vırýstyń anadan balaǵa juqpaýy úshin medısınalyq jumystar júrgiziledi. Qazir osy vırýsqa qarsy kúshti dári-dármekter bar. Biraq olardyń barlyǵy da vırýsty joıyp jibere almaıdy, tek naýqastyń meńdeýin kidirtedi. AITV juqtyrǵan adam emdelýge yqtııatty qarasa, onyń ómiri de uzara túsedi.
Endigi bir áńgime olarǵa qoǵamdaǵy kózqaras týraly. AITV juqqyzǵandardyń barlyǵynyń taǵdyry óte uqsas. Olardyń dıagnozy týraly keıde medısına qyzmetkerleriniń qupııany saqtamaıtyny, medısına qyzmetkerleriniń olarǵa qyzmet kórsetýden bas tartýy, jumystan yqtııarsyz bosatýy, jumys tappaýy, qoǵamnyń olardy qubyjyqtaı kórip, jıirkenishpen qaraýy naýqas ómirin qıyndata túsedi. Sondyqtan úkimettik emes uıymdarmen birlese otyryp jasaǵan jobalar arqyly AITV aýrýyna shaldyqqan jandarǵa qoǵamda tolerantty kózqaras qalyptastyrý jumystaryn jolǵa qoıý kerek. Bul oraıda, oblysta «Pomosh» úkimettik emes uıymy ózge de uıymdardyń kúshin biriktirip, jymysqylana tyrnaǵyn salyp kele jatqan epıdemııaǵa baqylaý jasap, aýrý taralmaýynyń aldyn alý úshin ter tógip keledi. Endigi maqsat onyń jumysyna qoǵamdaǵy basqa kúshterdi de toptastyra bilgenimiz maqul. Sonda qoǵam tazalyǵyn saqtap, bolashaqty jarqyn etýge úles qosamyz.
Áńgimelesken
Názıra JÁRIMBETOVA,
«Egemen Qazaqstan».
QOSTANAI.
