Azyq-túlik qaýipsizdigi eń ózekti máselege aınalyp keledi

Resmı derekterge súıensek, 1920 jyly Jer sharynda shamamen 1,3 mıllıard turǵyn bolypty. 1930 jyly Jer shary halqy 2 mlrd. adam bolsa, 1962 jyly – 3 mlrd., 1976 jyly – 4 mlrd., 1987 jyly – 5 mlrd., al 1999 jyly 6 mlrd. adamǵa jetti. BUU sarapshylarynyń málimdeýinshe, 2011 jyldyń qarasha aıynda Jer turǵyndarynyń sany 7 mıllıardqa jetti.

HH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda bastaý alǵan adamzat balasynyń ósimi jyl ótken saıyn arta túsýde. Halyqaralyq zertteý boıynsha, sońǵy jyldary Jer turǵyndary jyl saıyn 80 mıllıon adamǵa ulǵaıyp kele jatyr eken. Osyndaı pikirdi Germanııadaǵy Kampýs Seilersee prezıdenti, professor Dıtrıh Valter Almatyǵa kelgende «Jasyl ekonomıka jáne turaqty damý» dep atalatyn halyqaralyq ǵylymı semınarda aıtqany belgili.

Resmı derekterge súıensek, 1920 jyly Jer sharynda shamamen 1,3 mıllıard turǵyn bolypty. 1930 jyly Jer shary halqy 2 mlrd. adam bolsa, 1962 jyly – 3 mlrd., 1976 jyly – 4 mlrd., 1987 jyly – 5 mlrd., al 1999 jyly 6 mlrd. adamǵa jetti. BUU sarapshylarynyń málimdeýinshe, 2011 jyldyń qarasha aıynda Jer turǵyndarynyń sany 7 mıllıardqa jetti.

Al 2050 jyly ol 8-10 mıllıard shamasynda bolady eken. Jer turǵyndarynyń  60,5 paıyzy Azııada, 8,7 paıyzy Eýropada turady. Halyq ornalasýyndaǵy úlesine  kelsek, aldymen Azııadan  keıin Afrıka, Ońtústik Amerıka, Avstralııa, Eýropa oryn teppek.

Al 17 mıllıondaı turǵyny bar Qazaq­stanǵa kelsek, bizdiń eldegi halyq ósimi 2050 jyly shamamen 23-24 mıllıon adamǵa jetpek.

Halyq sanynyń óskeni eldiń ekono­mı­kalyq jaǵdaıynyń arta túsýine yqpal etetini belgili. Degenmen, álemge ortaq bir problema aldan shyǵatyny daýsyz. Ol – halyqty azyq-túlikpen qamtamasyz etý. Osy oraıda, búgingi tańda álem nazary azyq-túlik qaýipsizdigine aýyp otyr. О́ıtkeni, halqymyz «Aýrý – astan» dep beker aıtpaǵan shyǵar. Halyqty sapaly ári qaýipsiz azyq-túlikpen qamtamasyz etý qashan da ózekti taqyryp kúıinde qala bermek.

Dúnıejúzilik azyq-túlik baǵdarlamasy men BUU-nyń Azyq-túlik jáne aýyl-sharýashylyq uıymy men Halyqaralyq aýyl sharýashylyǵyn damytý qory birlese otyryp daıyndaǵan úshinshi baıandamada álemdegi elder men halyqtardyń qazirgi jaǵdaıyna saraptama jasalyp, turǵyndardy azyq-túlikpen qamtýǵa qatysty jahandyq máseleler jan-jaqty qamtylǵan.

2006-2008 jyldary bolǵan azyq-túlik daǵdarysy álemniń kóptegen elderin sharpyp ótti, halyqaralyq naryqta kúrish, astyq jáne júgeri ónimderiniń baǵasy birneshe ese ósken bolatyn. Halyqaralyq naryqta baǵanyń ósýi elderdiń ishki baǵasynyń ósýine áser etti. 2006-2008 jyldary bolǵan azyq-túlik daǵdarysy ár elge ártúrli áser etti, sonyń ishinde kedeı elder úlken zardap shekti.

Atalǵan úshinshi baıandamada jahandyq aýyl sharýashylyǵy salasy aldaǵy otyz-qyryq jyldyń ishinde kúrdeli problemalarǵa tap bolatyny jazylǵan. Jer shary turǵyndary sanynyń ósýi azyq-túlikke degen suranysty arttyra túsetini belgili, sonymen qatar, osy kezeńde klımattyń ózgerýi jáne tabıǵı resýrs­tardyń degradasııasy jańa problemalardy týdyratyny anyq. Sonyń saldarynan azyq-túlik ónimin shyǵaratyn óndiris oryndarynyń jumysynda da turaqtylyq saqtalmaýy múmkin. BUU-nyń Azyq-túlik jáne aýylsharýashylyq uıymynyń baǵalaýy boıynsha, osy ǵasyrdyń orta tusynda 9 mıllıardtan astam turǵyndy azyq-túlikpen qamtamasyz etý úshin 2005-2007 jyldar men 2050 jyldar kezeńin salystyrǵanda aýyl sharýashylyǵy óndirisi dúnıejúzi boıynsha 70 paıyzǵa, damýshy elderde 100 paıyzǵa deıin ósýi tıis dep boljam jasalǵan.

2009 jyly 11 jeltoqsanda «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine azyq-túlik qaýipsizdigi máse­leleri boıynsha ózgerister men tolyq­tyrýlar engizý týraly» Zań qabyldandy. Onda birqatar qoldanystaǵy zańdarǵa tolyqtyrýlar engizildi.

Zańda azyq-túlik qaýipsizdigin qamta­masyz etý azyq-túlik qaýipsizdigine tónetin qaýip-qaterlerdiń aldyn alýǵa jáne olardy beıtaraptandyrýǵa baǵyttalǵan áleýmettik-ekonomıkalyq, ǵylymı-tehnıkalyq, ákimshilik jáne ózge de sharalardy ázirleý jáne iske asyrý arqyly júzege asyrylatyny aıqyndalǵan.

Sonyń ishinde jasyna, múliktik jáne áleýmettik jaǵdaıyna, turǵan jáne turǵylyqty jerine qaramastan tutynýdyń fızıologııalyq normalaryna sáıkes sapaly azyq-túlik taýarlaryna halyqtyń naqty jáne ekonomıkalyq qol jetkizýin qamtamasyz etý kózdelgen.

Elimizde óndiriletin, sonymen birge, shetelden ákelinetin jáne ótkiziletin azyq-túlik taýarlary sapasynyń Qazaqstan Respýblıkasynyń tamaq ónimderiniń qaýip­sizdigi týraly zańnamasynda belgi­lengen talaptarǵa sáıkes bolýy tıis.

Sondaı-aq, agrarlyq azyq-túlik nary­ǵyna qol jetkizý úshin teń básekelestik ortany qurý, memleket pen jeke kásipkerlik sýbektileriniń ózara is-qımyly men yntymaqtastyǵy bolýy, azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý máselelerinde qoǵamdyq birlestikterdiń, kásipkerler qaýymdastyqtarynyń (odaqtarynyń) rólin arttyrýǵa járdemdesý qajet.

Zańǵa sáıkes memlekettik organdardyń, jeke jáne zańdy tulǵalardyń azyq-túlik qaýipsizdiginiń jaı-kúıin nasharlatatyn, azyq-túlik taýarlaryna baǵanyń negizsiz kóterilýin, azyq-túliktiń ishki resýrs­tarynyń tómendeýin arzandatatyn, azyq-túlik taýarlaryn Qazaqstan Res­pýblıkasynyń sheginen tysqary jerlerge zańsyz áketýge yqpal etetin, sapasyz jáne halyq úshin qaýipti azyq-túlik taýarlaryn ishki naryqqa ákelýge yqpal etetin sheshimder qabyldaýyna jáne is-áreketter jasaýyna jol berilmeıdi.

Memleket basshysy Nursultan Na­zar­baev alqaly jıyndarda sóılegen sóz­derin­de agrarlyq salany damytý, sonyń ishinde, azyq-túlik qaýipsizdigine qatysty máseleni jıi kóterip keledi. Aıtalyq, 2009 jyly «Nur Otan» partııasynyń kezekten tys 12-shi sezinde Elbasy: «Bizge búkil álemde azyq-túlik taýarlaryna degen suranystyń ósýin jáne baǵalarynyń artýyn eskere otyryp, agrarlyq sektordy tehnologııalyq qaıta jaraqtandyrýǵa jáne keń aýqymdy jańǵyrtýǵa qaıta baǵdarlaný qajet», degen bolatyn.

Ol úshin elimizde barlyq jaǵdaılar bar. Elbasymyz ótken birneshe jyl ishinde qýatty agrarlyq-ındýstrııalyq bazany qurýǵa múmkindik jasalǵanyn, aýyl tizer­­­leýden aıaǵynan nyq turǵanyn, jańa tehnı­­­­kamen jáne tehnologııalarmen qaıta jaraq­­tanǵanyn atap ótti. Sol arqyly Qazaq­­stan alǵash ret azyq-túlik astyǵyn iri eks­­­port­taýshyǵa aınaldy, al undy eksporttaý jó­­­ninen biz birinshi orynǵa shyqqanymyz anyq.

Al 2009 jyly Qazaqstan halqyna arnaǵan Joldaýynda Memleket basshysy bizdiń el ishki jáne syrtqy konıýnktýrany jiti qadaǵalap, esh kidirissiz tabandy sharalardy qolǵa alǵandyqtan, jahandyq azyq-túlik daǵdarysy biz úshin ulttyq apatqa aınalmaǵanyn tilge tıek etti.

«Agroónerkásiptik keshen týraly aıryqsha aıtqym keledi, onyń damýy arqa­synda biz bir mezgilde elimiz úshin asa mańyzdy eki mindetti – azyq-túlik qaýip­sizdigin qamtamasyz etýdi jáne eksportty ártaraptandyrýdy sheshemiz», dedi N.Á.Nazarbaev.

Al endi Elbasynyń 2010 jylǵy halyqqa arnaǵan Joldaýynyń negizgi arqaýynyń biri eńbek ónimdiligin arttyrýǵa qatysty boldy. «Aýyl sharýashylyǵyndaǵy eńbek ónimdiligi eń tómeni jáne jylyna bir jumys isteýshige 3 myń dollar shamasynda keledi. Al damyǵan elderde bul kórsetkish 50-70 myń dollardy quraıdy eken. Aýyl úshin ósý perspektıvasy mine osynda. Sondyqtan bizdiń mindetimiz – 2014 jylǵa qaraı agroónerkásiptik keshende ónimdilikti kem degende eki ese arttyrý. Bul kúrdeli mindetti agrarlyq-ındýstrııalyq ártaraptandyrý ǵana, ıaǵnı aýylsharýashylyq shıkizatyn qaıta óńdeýdi shuǵyl arttyrý, jańa qural-jabdyqtar, jańa tehnologııalar men aýyl sharýashylyǵyndaǵy jańa kózqaras sheshe alatyn jaǵdaıda. Álemdik tájirıbeni paıdalaný, ony bizdiń aýyl sharýashylyǵymyzǵa jedel endirý kerek. Ekinshiden, eldiń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý», deı kelip, azyq-túlik taýarlary ishki rynogynyń 80 paıyzdan astamyn otandyq taǵam ónimderi quraýy tıis ekenin, oǵan bizde bul úshin múmkindikter bar dep málim etti.

2011 jylǵy 17 sáýirde Parlament depý­tattary, Úkimet músheleri, ortalyq mem­lekettik organdar, «Nur Otan» partııasy, «Samuryq-Qazyna» UÁQ basshylary, oblys ákimderi qatysqan Úkimettiń keńeı­tilgen májilisinde Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev «Qazirgi kúni búkil álemde baǵanyń, sonyń ishinde, ásirese, azyq-túlik baǵasynyń ósýi aıqyn baıqalyp otyr. BUU Halyqaralyq azyq-túlik uıymynyń málimetteri boıynsha, bul álemdik qubylysqa aınalyp barady. Alaıda, Qazaqstan ózin ózi jáne aýyl sharýashylyǵy ónimderin damytýdy qamtamasyz ete alatyn elderdiń qatarynda», dep aıtqan bolatyn.

Elbasy 2012 jylǵy 27 qańtardaǵy Joldaýynda aýyl sharýashylyǵyn damytý máselesine arnaıy toqtalyp, Qazaqstannyń agrarlyq sektory úlken eksporttyq múmkindikterge jáne ınnovasııalar engizý úshin joǵary áleýetke ıe ekendigin, al azyq-túlikke degen qajettilik álemde jyl saıyn óse beretinin, sondyqtan biz­diń elge bul múmkindikti jiberip alýǵa bol­maıtynyn eskertti. Soǵan baılanys­ty Úkimetke arnaıy tapsyrmalar berip, jeke ınvestısııalardyń agrarlyq óndiriske táýekelin tómendetý úshin zaemdardy kepildendirý men saqtandyrýdyń memlekettik júıesin jasaý, fermerlerdiń qarjylandyrýǵa qoljetimdiligin keńeıtý úshin balama joldar tabý qajettigin aıtty. Úkimetke bólshek saýdany deldaldarsyz júrgizýdi memlekettik qoldaýdyń tetigin jasap, engizýdi tapsyrdy.

Bárimizge belgili, Memleket basshysy 2012 jyly 14 jeltoqsanda elimizdiń keleshegine aıqyn baǵdar kórsetken, HHI ǵasyrdaǵy basty mindetterdi qamtyǵan «Qazaqstan-2050» Strategııasyn jarııa etti. Elbasy álemdegi úshinshi syn-qater dep jahandyq azyq-túlik qaýipsizdigine tónetin qaterdi atady. Prezıdent óz sózinde jer-jahanda halyq sany ósýiniń joǵary qarqyny azyq-túlik problemasyn kúrt shıelenistire túsetinin, búginniń ózinde álemde mıllıondaǵan adam ashtyqqa ushyrap, mıllıardqa jýyq adam taǵamnyń udaıy jetispeýshiligin bastan keshirip otyrǵanyn eske salyp ótti.

Elbasy Qazaqstannyń qazirdiń ózinde astyq daqyldaryn asa iri eksporttaýshylar qataryna engenin, asa iri ekologııalyq taza aýmaqtar bar ekenin jáne ekologııalyq taza taǵam ónimderin shyǵara alatynymyzdy, sondyqtan da, aýyl sharýashylyǵy ónerkásibinde sapaly sekiris jasaýǵa tolyq múmkindigimiz bar ekenin senimdi jetkizdi.

«Asa iri eksporttyq naryqty meńgerý úshin biz qaı azyq-túliktiń jappaı óndirisin basty etip qoıatynymyzdy aıqyndaýymyz kerek. Alynǵan sharalardyń nátıjesi 2050 jylǵa qaraı el IJО́-sindegi aýylsha­rýa­shylyq óniminiń úlesi 5 ese artýy bolýy tıis», dedi N.Á. Nazarbaev.

Joldaýda berilgen osy salaǵa qatysty tapsyrmalardy júzege asyrý maqsatynda Úkimet óte qysqa merzim ishinde Qazaqstan Respýblıkasynda agroónerkásiptik keshen­di damytý jónindegi 2013 – 2020 jyl­darǵa arnalǵan «Agrobıznes-2020» baǵ­darlamasyn ázirledi. Bul qujat Úkimettiń 2013 jylǵy 18 aqpandaǵy arnaıy №151 qaýlysymen bekitildi.

Baǵdarlama tıimdi oryndalǵan jaǵdaıda kútiletin nátıjelerge kelsek, memlekettik retteýdiń tıimdi sharalaryn paıdalaný, AО́K bıznesin damytý úshin qolaıly júıeli jaǵdaılar jasaý, qamtamasyz etýshi ınfraqurylymdy damytý, sektorǵa tartylatyn ortasha jyldyq ınvestısııa­lardy eki ese arttyrý, ónimdilikti ósirý nátıjesinde baǵdarlamanyń negizgi nysanaly ındıkatorlaryna qol jetkiziledi. AО́K sýbektilerin sýbsıdııalaý esebinen 2020 jylǵa qaraı aýyl sharýashylyǵyn memlekettik qoldaý kólemin 4,5 ese arttyrý maqsaty kózdelip otyr. Baǵdarlamada kózdelgen is-sharalardy qarjylandyrý memleketimizdiń zańnamasyna sáıkes tıisti qarjy jylyna arnalǵan respýblıkalyq jáne jergilikti bıýdjetterdi bekitý kezinde naqtylanatyn bolady.

Aýyl sharýashylyǵyn damytý isine, osy salanyń taýar óndirýshilerin qoldaýǵa Parlament depýtattary da atsalysýda. Osy oraıda, áriptesterim (Parlament depýtattary Q.Q.Jaqypov, S.S.Bilálov, J.Q.Dúısebaev, R.Ý.Kım, S.Á.Úmbetov, R.M. Shaekın) bastamashylyq  jasaǵan «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine agroónerkásiptik keshen máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» jańa zań jobasynyń mańyzdylyǵyn aıta ketkenim jón. Bul zańnamalyq akti Májiliste maquldandy, al byltyrǵy 24 jeltoqsan kúni Senat qabyldady. Bul zań agroónerkásiptik keshen salasyndaǵy zańnamany odan ári jetildirýge jáne «Agrobıznes-2020» agroónerkásip kesheni salasyn damytý baǵdarlamasy sheńberinde aýylsharýashylyq taýar óndirýshilerin memlekettik qoldaýdyń jekelegen baǵyt­taryn júzege asyrýǵa baǵyttalǵan.

Parlament Májilisiniń depýtattary da azyq-túlik qaýipsizdigin saqtaý, otandyq aýyl sharýashylyǵy óndirýshilerin qoldaý, turǵyndar úshin azyq-túlik ónimderiniń baǵasyn retteý máselelerin jıi kóterip keledi. Búgingi tańda qazaqstandyq parlamentshiler aýyl sharýashylyǵy ónimderin memlekettik sýbsıdııalaý kólemin DSU-ǵa engen elderde qarastyrylǵandaı 10 paıyzǵa jetkizý jóninde usynys jasap otyr. Atap aıtar bolsaq, atalǵan salany sýbsıdııalaý kólemi Belarýs Respýblıkasynda – 18,1 paıyz, al Reseı Federasııasynda 7,1 paıyz deńgeıinde. Elimizde aýyl sharýashylyǵyna jasalǵan memlekettik qoldaý 10 paıyzǵa jetse, kóptegen kókeıkesti máseleler keshendi túrde sheshimin tabatyny sózsiz. Sebebi, Qazaqstannyń ekonomıkalyq, áleýmettik órkendeýi aýyl sharýashylyǵynyń damýymen tikeleı baılanysty. Sonymen qatar, aýyl sharýashylyǵyna ınvestısııa tartýdyń da mańyzdylyǵy zor. Bul salaǵa ınvestısııanyń kelýi otandyq ónimniń básekege qabilettiligin arttyrady.

О́ńirlerge baryp, saılaýshylarmen ótkizgen kezdesýlerde el azamattary negizgi azyq-túlik ónimderiniń baǵasyn rettep otyrý jóninde usynystaryn aıtady. О́ıtkeni, azyq-túlik qaýipsizdigin saqtaý, ónimderdiń sapasy men qoljetimdiligi el turǵyndarynyń densaýlyǵy men ál-aýqatynyń jaqsarýyna tikeleı áser etedi.

Osy oraıda, azyq-túlik taýarlary baǵasynyń turaqtylyǵyn saqtaý jáne negizsiz ósýine jol bermeý maqsa­tynda elimizde birqatar sharalar qabyl­dandy. Sonyń ishinde, azyq-túlik taýar­larynyń óńirlik turaqtandyrý qorla­ryn qalyptastyrý jáne paıdalaný qaǵıdalary bekitildi jáne osy qorlardy basqarý jónindegi óńirlik komıssııalar quryldy. Baǵaǵa salystyrmaly taldaý júrgizý jáne áleýmettik mańyzǵa ıe azyq-túlik taýarlarynyń bólshek saýdadaǵy baǵasynyń shektik deńgeıden asyp ketpeýine baqylaýdy júzege asyrý týraly jergilikti atqarýshy organdarǵa tapsyrma berildi.

Elimizge keletin ımportty qysqartý jóninde jáne syrtqy naryqqa shyǵatyn básekege qabiletti aýyl sharýashylyǵy ónimderin eksporttaýǵa qoldaý jasaý týraly naqty sharalar iske asyrylýy kerek. Bul rette, damyǵan elderdiń tájirıbesin de nazarǵa alyp, óz elimizge laıyqty joldardy qarastyrǵanymyz jón.

Álıhan TOIBAEV,

Parlament Májilisiniń depýtaty,

«Nur Otan» partııasy fraksııasynyń múshesi.