Elder tek áskermen ǵana kúshti emes

Buryndary áskeri kóp, qarýy kúshti, ekonomıkasy myqty elder qýatty da yqpaldy derjavalar sanalar edi. Endi qýatty derjavalar reıtıngin anyqtaýda jańa ólshemder usynyla bastady. Bul rette «Eýropalyq geostrategııa» saıtynyń avtorlarynyń usynystary nazar aýdararlyq.

Dúbirge toly dúnıe

Buryndary áskeri kóp, qarýy kúshti, ekonomıkasy myqty elder qýatty da yqpaldy derjavalar sanalar edi. Endi qýatty derjavalar reıtıngin anyqtaýda jańa ólshemder usynyla bastady. Bul rette «Eýropalyq geostrategııa» saıtynyń avtorlarynyń usynystary nazar aýdararlyq.

Tarıhqa úńilsek, tek ásker ǵana negizgi kórsetkish bolǵan zaman da ótken. Shaǵyn ǵana Makedonııa men Mońǵolııa tek áskerdiń ǵana kúshimen álemdi titirentken. Odan keıin áskerı kemeleri kópter tarıh sahnasyna shyǵyp, talaılardy otarlady. Mynaý joǵary tehnıka zamanynda ıadrolyq qarýlary barlar, qanatty zymyrandary, áskerı kemeleri, súńgýir qaıyqtary, ás­kerı ushaqtary kópter, soǵan oraı qýatty ekonomıkasy barlar myq­tylar sanatyna qosyldy.

Endi munyń ózi azdyq etedi eken. Keı elde ásker de, qarý da kóp. Aıtalyq, Qytaıda, Reseı­de, Soltústik Koreıada bul eki kór­setkish te joǵary. Biraq olardy sarapshylar eń myqtylar qataryna qospaıdy. О́ıtkeni, olardyń sany kóp bolǵanymen, sapasy kúmán týdyrady. Tipti, áskerı qaqtyǵysqa qatysqandaı tájirıbeler de kemshin kórinedi.

«Eýropalyq geostrategııa» saıtynyń sarapshylary álem­­niń eń qýatty derjavalaryn anyqtaý reıtıngine tórt kórsetkishti usynady: mádenı deńgeı, dıplomatııalyq yqpal, ekonomıkalyq áleýet jáne áskerı jetistikter. Sol kórsetkishter ishinde bes ólshem alynsa, onyń biri sheshýshi ólshem bolmaq.

Mádenı kórsetkish degende, onda negizgi ólshem retinde iri ýnıversıtetter alynypty. Qazir ǵylym da, ınnovasııalyq kúshter sol ýnıversıtetterde. Qýatty elderdiń jan-jaqty da­mýyna olar sheshýshi yqpal etpek. Dıplomatııalyq salada aqparattyq júıeniń kúshtiligi, tal­daý ortalyqtary álemde bolyp jatqan oqıǵalardyń sıpatyn tereń túsinip, oǵan yqpal etýge múmkindik bermek. Ekonomıkadaǵy yqpaldy iri megapolıster at­qarmaq. Bul jerde London jáne Nıý-Iorktiń orny bólek atalady. Áskerı jetistik degende, sarapshylar uly derjavalar 40 myńdyq áskerdi álemniń kez kelgen núktesine jedel jetkizip, ony uzaq ýaqyt ustap tura alatyn bolýǵa tıis deıdi.

Osyndaı ólshemmen qaraǵanda, asa qýatty derjavalar birneshe satyǵa bólinedi. Astam derjavanyń áleýeti álemdegi eń myqty eldiń 100-70 paıyz kúshin qurap, barlyq kontınentterge yqpaly júretin, ekonomıkasy men tehnologııasy eń joǵary damyǵan, jan-jaqty yqpaldy dıplomatııasy, sondaı-aq, basqalardy tartyp turatyn joǵary mádenıeti bolýǵa tıis. Mundaı el jalǵyz – AQSh qana.

Ekinshi saty – jahandyq kúsh­ter, onyń áleýeti eń damyǵan eldiń 69-40 paıyzyn quraıdy, astam derjavanyń tolyq sıpatyn ıemdenbegenmen, halyqaralyq úlken yqpaly bar, óz kúshterin geosaıası ortalyqtarǵa jetkize alatyn quraldary da, yqpaly da bar elder. Ol da jalǵyz eken, oǵan sarapshylar Ulybrıtanııany jatqyzady.

Aımaqty kúshterge kiretin elder eń damyǵan derjavanyń 39-15 paıyz áleýetin qurap, aı­maqtarǵa kúshti yqpal etýmen qa­tar, kórshi kontınentterdiń belgili bir aımaǵyna yqpal etýi múmkin. Bularǵa Fransııa (39 paıyz), Qytaı (37,6 paıyz), sonan soń Reseı kiredi. Reıtıngtiń ekinshi bestigin Japonııa, Germanııa, Avstralııa, Kanada jáne Úndistan qurasa, eń myqty 15 eldiń sońǵy bestigine Italııa, Ispanııa, Oń­tústik Koreıa, Brazılııa jáne Túr­kııa ornalasypty.

Árıne, myqtylardy bulaısha aıqyndaýdyń artyq-kemshiligi bolar. Sarapshylardyń óz aıtýlarynsha, olar tek ashyq kór­setkishterge júgingen, ásirese, áskerı kúshterge qatysty biraz qupııalar barlyǵy belgili. Sóıtse de, muny da saraptaýdyń bir túri dep qabyldap, jadymyzǵa túısek, artyq emes-aý.

Moldavııa: ne arba synady, ne ógiz óledi

Sarapshylar bul eldegi jaǵ­daıdy osylaı baǵalap otyr. Eger Moldavııa Eýroodaqqa kirer bolsa, biraz aıma­ǵynan aıyrylady, al Máskeýge bet bursa, Batystyń ıgiliginen syrt qalady.

Mundaı jaǵdaıdy esh el­diń basyna bermesin dersiń. О́t­ken jyldyń sońyna taman Vılnıýstegi «Shyǵystyq serik­testik» sammıtinde Moldavııanyń Eýroodaqpen kirigýine jol ashyl­ǵandaı edi. Onymen assosıasııa jónindegi kelisimge qol qoısa bol­dy, bul elge 300 mıllıon eýro kóleminde qaıtarymsyz kómek kórsetilip, vızalyq tártip alynyp tastalmaq edi.

Biraq bul qýanysh uzaqqa barmady. Muny Reseı úkimetiniń vıse-premeri, Reseı prezıdentiniń Prıdnestrove jónindegi arnaý­ly ókili Dmıtrıı Rogozınniń sózimen aıtsaq, Eýropaǵa bet alǵan «Moldova» deıtin poıyz jolda biraz vagondarynan aıyrylýy múmkin. Áńgime Prıdnestrove jáne Gagaýzııa jaıynda bolyp otyr. Prıdnestroveniń ja­ıy jurtqa belgili. Qazir ony Mol­­­davııanyń bóligi deý qıyn. Tı­raspoldiń Kıshınevke baǵyn­baıtyny aıdan anyq. Bul «respýblıka» Reseıdiń zańnamalaryn ózderine engizetini jóninde málim­dep te otyr.

Buǵan endi Gagaýzııa qosyldy. Bul avtonomııanyń basshylyǵy, eger Moldavııa Eýroodaqqa kiretin bolsa, ózderiniń Keden odaǵyna kiretinin málimdedi. Kelesi aıda bul jóninde referendým ótkizbek. О́ziniń kons­tıtýsııalyq sotyn qurý jóninde zań da qabyldapty. Munyń ózi Moldavııanyń óz aýmaǵyndaǵy qurylymdarǵa bıligi júrmeı qalǵanyn ańǵartady.

Onsyz da shaǵyn jeriniń jartysynan aıyrylyp, Eýropaǵa kirip Moldavııa opa tappaıdy. Al Reseıdiń yqpalynda qalyp ta ońatyny ekitalaı. Halyqtyń basym kópshiliginiń ańsary Eýro­paǵa aýyp otyrǵanda, Máskeýdiń yqpalynda qalýynan bereke bolmasy anyq. Búginge deıin de Reseıdiń olarǵa jasaǵan qııanaty bastan asady. О́nerkásipti aıma­ǵy – Prıdnestroveni bólip tas­taǵany óz aldyna, moldavan sharaptaryna embargo jarııalap, taǵy da kúızeltken. Kıshınev eki ottyń ortasynda qalǵandaı kúı keshýde.

Qurtaqandaı Gagaýzııanyń ortalyq úkimetke baǵynbaı, bas kóterýi Máskeýdiń lańy eke­ni daý­syz. Sol Máskeýdiń ýáde­si bolmasa, olar Keden odaǵy­na kiremin demes te edi. Ke­den odaǵynyń Reseıden de bas­qa músheleri bar emes pe? Al Qazaqstan onyń saıası uıymǵa aınalǵanyn qalamaıdy.

Bul endi basqa másele. Al Moldavııaǵa qıyn. Aldynda eki ǵana tańdaý bar. Ekeýi de aýyr. Úshinshi tańdaý joq olarda.

Mamadııar JAQYP, «Egemen Qazaqstan».