Qorqyt ata atyndaǵy Qyzylorda memlekettik ýnıversıtetiniń rektory, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor Qylyshbaı BISENOVPEN suhbat.
-Qylyshbaı Aldabergenuly, bizdiń gazetimizde kópten beri «Zamana zııalylar zerdesinde» degen aıdardyń oryn alyp kele jatqanyn jaqsy bilesiz. Onyń aıasynda negizinen ózińiz sekildi zııaly qaýym ókilderimen elimizdiń keshegisi men búgingisi týrasynda sóz qozǵalyp, erteńi týraly oılar tarqatylyp jatady. О́zińizben sondaı áńgimeni júrgizý jónindegi kópten bergi nıetimizdiń oraıy endi kelip tur. Endeshe, áńgimeni neden bastaǵandy qosh kóresiz?
- Rahmet! Gazet oqyrmandarymen jańa Jylqy jylynyń alǵashqy kúnderinde jolyǵyp otyrǵandyqtan áńgimeniń tilek-nıetpen bastalǵany durys bolar.Táýelsizdiktiń úshinshi onjyldyǵyna qadam basqan taǵy bir jyl tarıh betterine aınaldy. О́tken 2013 jyl elimiz úshin tabysty, sátti jyl boldy dep oılaımyn. Oraıy kelgende, elimizdiń bas basylymy arqyly barsha qazaqstandyqtardy jańa bastalǵan jylmen quttyqtaǵym keledi. Árbir qazaqstandyq otbasyna baq-bereke tileımin.
-Men endigi sózdiń basyn elimizdiń egemendigine qaraı bursaq deımin. Shyny kerek, bizdiń baǵymyz da, baqytymyz da ata-babalarymyz san ǵasyrlar boıy ómirin attyń jalynda ótkizip, qol jetkize almaı ketken táýelsizdik qoı. Siz qalaı oılaısyz, bul derbestik bizge Allanyń bergen syıy ma, álde qoǵam damýynyń kezekti kezeńimen kelgen qubylys pa? Basynda siz ony qalaı qabyldadyńyz?
- Bul suraǵyńyzǵa jaýap berý úshin aldymen el tarıhyna qysqasha toqtalyp óteıik. HV ǵasyrda qazaq halqynyń qalyptasý kezeńi aıaqtaldy. Ata-babalarymyz odan keıingi ǵasyrlardy táýelsizdik alý jolyndaǵy kúrespen ótkerdi. Uzyn sany 260 jyl bodandyq buǵaýynda boldyq. Áıtsede, tútini bólk ushatyn baıyrqaly baıtaq el el bolýǵa degen umtylys bir sátke tolastaǵan joq. Marqum akademık Manash Qozybaevtyń aıtýynsha, egemen el bolý jolynda respýblıka aýmaǵynda 300-den astam ártúrli deńgeıde ult-azattyq kóterilisteri bolǵan eken. Bul bizdiń ata-babalarymyzdyń ǵasyrlar boıy táýelsizdikke, azattyqqa degen umtylysy, arman-tilegi dep túsinemiz. Ata-babalarymyz ejelden arman etken erkindikke, táýelsiz, tuǵyrly memlekettigimizge HH ǵasyrdyń sońynda ǵana qol jetkizdik. Keńes Odaǵynyń ydyraýyn álemdik saıasattyń belgili bir ýaqyt sheńberinde shyndyqqa aınalǵan kórinisi retinde qarastyrsaq, elimizdiń táýelsizdik alýy tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaevtyń kemeńgerligimen jasaǵan batyl is-áreketiniń naqty nátıjesi ekeni aıdan anyq. Men bizdiń táýelsizdigimizdi dál osylaı qabyldadym.
-Álem tarıhynda jıyrma jyldyń ishinde damýdyń dańǵyl jolyna túsip qana qoımaı, jahan qaýymdastyǵy aldynda aıtarlyqtaı bedelge qol jetkizip úlgergen memleketter joqtyń qasy. Sol joqyń ornyn toltyryp otyrǵan – búgingi Qazaqstan. Otanymyzdyń osynshalyqty qas-qaǵym ýaqyt ishinde birden sýyrylyp alǵa shyǵyp, sharshy toptyń shyrqaý basynan tabylýyna naqtyly nendeı faktor áser etti? Ǵalym retindegi de, azamat retindegi de oıyńyz qandaı?
- Jıyrma jyl tarıhı ýaqyt ólshemimen alyp qaraǵanda, shynnynda da óte az ýaqyt. Al táýelsiz el retinde memlekettiń qalyptasýy men damý jolyna túsýi úshin az ýaqyt, tipti kózdi ashyp jumǵandaı máýpiı desek te bolady. Osynshama qysqa ýaqyttyń ishinde elimizdiń bıik belesterden kórinýine birneshe jaǵdaı áser etti dep oılaımyn. Bul rette negizgi faktorlardyń qataryna aldymen júıe qurýshy ult retinde qazaq halqynyń qaýymdasa ómir súrýge degen beıbitsúıgishtik dúnıetanymyn jatqyzýǵa bolady. Álemdik daǵdarys bastaoǵannan bergi ýaqyt belesindejahan ǵalymdary ultymyzdyń bul erekshe qasıetin toleranttylyq fenomeni retinde qarastyryp, basqalarǵa úlgi etip keledi. Endigi bir faktor osy beıbit ómirge degen qushtarlyqtan týyndaıtyn tabıǵı resýrstarǵa baı memlekettiń ınvestısııalyq tartymdylyǵy bolsa kerek. Ońtaıly ınvestısııalyq klımat qalyptastyra bilgen jáne ol úshin ishki saıası turaqtylyqty basty ulttyq qundylyq sanatynda nasıhattaı alǵan memlekettik saıasattyń nátıjesi. El ishindegi aýyzbirshilik pen túsinistik eń bastysy táýelsiz el bolýǵa degen halqymyzdyń yqylasy men Tuńǵysh Prezıdentimizdiń arman-tileginiń bir maqsatta bolýy bizdi osyndaı bıik belesterge jetkizdi.
-Elbasynyń ár jyly qabyldaıtyn Joldaýlaryn bizdiń memleketimiz ben qoǵamymyz damýynyń naǵyz aıshyqty baǵdarlamasy. Dástúrli Joldaýlarda aıtylatyn qadaý-qadaý oılar men tujyrymdar, nusqaýlar men tapsyrmalar óz basyma keremet áser etedi. Sizdiń bul turǵyda oıyńyz qandaı?
- Elbasymyz Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń jyl saıynǵy Joldaýlary elimizdiń álemdik keńistiktegi is-qımyldar baǵdaryn, ishki turaqtylyq máseleleri men damý baǵyttaryn aıqyndaýshy negizgi qujat bolyp tabylýda. Memleket basshysynyń halyqqa tikeleı joldaý jasaýy álemdik tájirıbede óte sırek kezdesetin qubylys. 1995 jyly qabyldanǵan Ata zańymyzda: «Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti: Qazaqstan halqyna eldegi jaǵdaı men Respýblıkanyń ishki jáne syrtqy saıasatynyń negizgi baǵyttary týraly jyl saıyn joldaý arnaıdy», - dep kórsetilgen. Memleket basshysynyń 1997 jyldyń qazanynda Qazaqstan halqyna arnaǵan alǵashqy Joldaýy «Qazaqstan-2030» Strategııasy dep atalǵany, árıne, kezdeısoq emes. El damýynyń uzaq merzimdi strategııalyq baǵdarlamasynda kózdelgen negizgi maqsat – ekonomıkalyq ál-aýqatyn jaqsartýǵa, ulttyq birlikke, áleýmettik ádilettilikke qol jetkizetin táýelsiz, ekonomıkasy jetilgen jáne saıası turǵydan turaqty memleket ornatý edi. Elimizdiń sara jolyn aıqyndaǵan strategııalyq qujat negizinde Qazaqstan naryqtyq ekonomıka negizderin júıeli engize ári demokratııalyq qundylyqtardyń asýlaryn birtindep ıgere otyryp, dáıektilikpen ilgeri damı bastady.
«Qazaqstan-2030» Strategııasy qabyldanǵaly beri dástúrge aınalǵan jyl saıynǵy Joldaýlar sol strategııada qoıylǵan maqsattar men talaptardy jalǵastyrýshy, damytýshy ról atqardy. Máselen, 2004 jylǵy Joldaý «Básekege qabiletti Qazaqstan úshin, básekege qabiletti ekonomıka úshin, básekege qabiletti halyq úshin!» dep atalsa,2006 jylǵy Joldaý «Qazaqstannyń álemdegi básekege barynsha qabiletti elý eldiń qataryna kirý strategııasy» delindi. 2004 jylǵy Joldaýda eldiń básekelestik qabiletin arttyrý traektorııasynyń parametrleri belgilenip, basym baǵyttar áleýmettik salaǵa arnalatyny basa aıtyldy. 2006 jylǵy Joldaýda Elbasymyz «Qazaqstannyń jaqyn onjyldyqta álemdegi eń damyǵan jáne básekege qabiletti elý eldiń qataryna kirýin bıliktiń negizgi saıası baǵyty dep sanaımyz», - degen bolatyn.
Prezıdenttiń 2003 jylǵy 16 sáýirdegi «Ishki jáne syrtqy saıasattyń 2004 jylǵa arnalǵan negizgi baǵyttary» atty Joldaýynda mádenı-tarıhı murany saqtaý máselesine erekshe mán berilip,Úkimetke rýhanııat pen bilim berý salalaryn damytýdyń asa mańyzdy quramdas bóligi retinde «Mádenı mura» baǵdarlamasyn ázirleý tapsyryldy.Búgingi kúni álemniń ár túkpirinen ulttyq qundylyqtarymyzdy jınaqtaý, mádenı, ádebı muralarymyzdy jańǵyrtý jáne tól tarıhymyzdy túgendeý isindegi ólsheýsiz tabystarymyz barshaǵa belgili. 2007 jylǵy Qazaqstan halqyna «Jańa álemdegi Jańa Qazaqstan» atty Joldaýdaǵy negizgi mindetter – ashyq, demokratııalyq, quqyqtyq, memleket qurýǵa negiz bolyp, jalpy demokratııalyq qundylyqtar, kóp etnostyq jáne kóp konfessıonaldyq dástúrlerge úılesimdi aıshyqtaldy. Qazaqstannyń ótpeli kezeńdi jetistikpen aıaqtaǵany, ustanymdyq jańa mindetterdi belgileýde senimdi baza jasalǵany, álemdik ekonomıkada teń quqyly, básekege qabiletti, dınamıkalyq damý sýbektisi bola alatyny ári ulttyq múddelerdi tıimdi júzege asyratyn jaǵdaıǵa kelgeni tujyrymdaldy.
«Qazaqstan - 2030» Strategııasyn júzege asyrýdyń 15 jyl ishinde elimiz álemdegi eń serpindi damyp kele jatqan elderdiń bestigine endi. 2012 jyldyń qorytyndysy boıynsha ishki jalpy ónimniń kólemi jaǵynan Qazaqstannyń álemniń 50 iri ekonomıkasynyń qataryna kirgeni bunyń jarqyn kórinisi.Elimiz ben Elbasynyń tarıhı qysqa ýaqytta qol jetkizgen tabystaryn dúnıejúzilik qaýymdastyq áldeqashan moıyndaǵany belgili. Prezıdentimizdiń dástúrli joldaýlaryn, joldaýlar sanatyna kirmeıtin qanshama qundy qujattary men eńbekterin saraptaý, zertteý, zerdeleý arqyly keń nasıhattaý isi Qazaq memleketiniń maqsaty – Máńgilik el múddesine jaýap beredi dep oılaımyn.
-Osy turǵyda Nursultan Nazarbaevtyń sońǵy jarııalaǵan «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» dep atalatyn halyqqa Joldaýyna aıryqsha toqtalmaı ótý múmkin emes. Siz osy qujattyń bizdiń búgingi jáne keleshektegi tynys-tirshiligimiz úshin eń mańyzdy tustaryn qalaı jiktep aıtyp berer edińiz?
- О́zińizge de belgili, Elbasy óziniń bul Joldaýyn 2012 jyldyń 14 jeltoqsanynda jarııalady. Onyń túıininde Nursultan Ábishuly: «Búgingi kúni bizdiń árqaısymyz «2030 Strategııasy iske asty, zamanaýı Qazaqstan ornyqty» dep aıta alamyz», - dep málimdep, el tarıhyndaǵy alǵashqy uzaq merzimdi strategııanyń merziminen buryn tabysty aıaqtalǵanyn bildirgen bolatyn. Osyǵan oraı Memleket basshysy qalyptasqan memleketimizdiń qol jetkizgen tabystaryn turaqty damytý arqyly endigi kezektegi baǵyndyrar asýlary men negizigi mindetterin atap kórsetti. Sol sózdiń sorabynda Prezıdent: «Bizdiń endigi mindetimiz – egemendik jyldary qol jetkizgenniń barlyǵyn saqtaı otyryp, HHI ǵasyrda ornyqty damýdy jalǵastyrý. Bizdiń basty maqsatymyz – 2050 jylǵa qaraı myqty memlekettiń, damyǵan ekonomıkanyń jáne jalpyǵa ortaq eńbektiń negizinde berekeli qoǵam qurý», - deı otyryp, táýelsizdik shejiresindegi ekinshi uzaq merzimdi strategııanyń baǵyt-baǵdarlaryn jasap berdi.
Meniń uǵymymda «Qazaqstan-2050» Strategııasy - barsha qazaqstandyqtardy biriktirýshi, baǵdarlama. Ol álemniń eń damyǵan, básekege barynsha qabiletti 30 memleketiniń qataryna kirý maqsatyn alǵa tartady. Al munyń túpki túbiri memlekettik qurylymdar men qoǵamnyń barlyq deńgeıdegi áriptestigin qarqyndy damytýǵa serpin berýmen birge, elimizdiń árbir múshesiniń Elbasy ustanyp otyrǵan Máńgilik El ıdeıasyna aıanbaı qyzmet etýine bastaıtyn bolady. Biz úshin ol osy jaǵymen de asa qundy.
-Qazirgi shapqan attaı zaýlap alǵa qaraı aǵyp bara jatqan ýaqyt kúni keshegi kóptegen túsinikterdiń kelmeske ketkenin sát saıyn uqtyryp keledi. Endi adamı qundylyqtardyń óziniń irgesine ireý túse bastaǵan myna zamanda ulttyń ózin ózi saqtap qalýy barǵan saıyn qıyndaı beretinin sanasynda sańylaý bar kez kelgen tulǵa paıymdaı alatyn máýrit jetti. Al qazir qazaqy qalpymyzdy saqtap qalý úshin ne isteý kerek?
- Siz bul jerge kez kelgen ulttyń mádenı-etnostyq erekshelikterine qaýip tóndiretin jahandaný úderisin aıtyp otyrsańyz kerek. Bul ras, ondaı qaýip bar. Ekinshi jaǵynan alyp qarasaq, jahandaný tusynda shynymen básekege qabiletti elder ǵana óziniń ulttyq erekshelikterin saqtap qala alady. Túpki máninde álemdegi eń ozyq damyǵan 30 eldiń qataryna qosylýǵa qajetti negiz retinde Elbasymyz usynǵan «Qazaqstan-2050» strategııalyq baǵdarlamasynda eldigimizdi saqtap qalýdyń joldary aıqyn kórsetilgen. Atalǵan strategııalyq baǵdarlamanyń «Jańa qazaqstandyq patrıotızm-bizdiń kópultty jáne kópkonfessııaly qoǵamymyz tabysynyń negizi» degen taraýynda: «Dástúr men mádenıet - ulttyń genetıkalyq kody... Biz ózimizdiń ulttyq mádenıetimiz ben dástúrlerimizdi osy áralýandyǵymen jáne ulylyǵymen qosyp qorǵaýymyz kerek, mádenı ıgiligimizdi bólshektep bolsa da jınastyrýymyz kerek» deı kelip: «El birligi-eń asyl qasıet. Sondyqtan qazaqtyń birligi-eldigimizdiń kilti, eń basty máselesi», - dep atap kórsetilgen. Demek, ultymyzdyń ishki tatýlyǵyn kúsheıtý elimizdi, eldigimizdi saqtaýdyń basty kepili bolmaq. Rý men taıpaǵa bólinýdiń ulttyq tutastyǵymyzdan aıyratyn barynsha zııandy ustanym ekenin umytýǵa bolmaıdy. Shejireni bilgendik-bólinýge umtylǵandyq emes. Sebebi, ár rýdyń shejiresin tarata bilsek, qarǵa tamyrly qazaq ekenimizdi kórsetip, túbi bir týystyǵymyzdy izdegenimiz bolyp shyqpaı ma? Sonymen birge, bizdiń ulttyq ereksheligimizdi saqtaýdyń eń basty sharty ozyq salt-dástúrlerimizdi jańǵyrtýda jatyr dep túsinemin. Naqty aıtqanda, ıgi dástúrlerimiz ben salt-sanamyz, ádep-ǵuryptarymyz tek ataýly datalar tusynda ǵana eskerilip qoımaı, kúndelikti ómirimizden oıyp oryn alyp, tynys-tirshiligimizben, is-qareketterimizben, oılaý mádenıetimizben bite qaınasyp ketkeni abzal bolar edi.
-Kez kelgen ulttyń tiregi – onyń tili. Tili joq ult bolmaıdy. О́tken ǵasyrdyń basynda ult ustazy Ahmet Baıtursynuly «Sózi joǵalǵan ulttyń ózi de joǵalady degendi» beker aıtqan joq. Al biz qazir avardyń ataqty aqyny Rasýl Ǵamzatovtyń «Eslı zavtra ýmret moı ıazyk, to segodnıa pýst ýmrý ıa»,degen sózdi aıta alar ma edik?
-Durys aıtasyz, til – ulttyń jany men júregi. Sondyqtan ony saqtaý, qorǵaý, damytý boıynda qazaqtyń qany bar árbir adamnyń, sonymen birge árbir qazaqstandyqtyń qasıetti paryzy. Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń «Qazaqstan - 2050» strategııasy qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Qazaqstan halqyna arnaǵan Joldaýynda memlekettik til týraly: «Biz urpaqtarymyzǵa babalarymyzdyń sandaǵan býynynyń tájirıbesinen ótip, bizdiń de úılesimdi úlesimizben tolyǵa túsetin qazirgi tildi muraǵa qaldyrýǵa tıispiz. Bul – ózin qadirleıtin árbir adam derbes sheshýge tıis mindet»,-degeni bar ǵoı. Prezıdent qoıyp otyrǵan osy mindet bizdiń árqaısysymyzǵa úlken jaýapkershilik júkteýi tıis dep oılaımyn.
Árıne, qazir memlekettik til problemasy tolyqqandy sheshildi dep toqmeıilsýge de, sonymen birge til qurdymǵa ketip bara jatyr dep túńilýge de bolmaıdy. Qazirgi kezde memleket tarapynan ana tilimizge jasalyp otyrǵan qamqorlyq ushan-teńiz. Memlekettik tildi damytýǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlama qabyldandy. Osy baǵdarlama aıasynda kóptegen irgeli ister júzege asyrylýda. Jyl saıyn memlekettik tildi damytýǵa bólinetin qarjy kólemi ulǵaıyp, túrli deńgeıdegi is-sharalar uıymdastylyp keledi. Jergilikti jerlerdegi til basqarmalarynyń jumystary da jyl ótken saıyn jandana túsýde. Eń bastysy,qazir qaı jerde, qandaı deńgeıde ótkenine qaramastan, barlyq is-sharalar men jıyndarda qazaq tilinde erkin sóıleı alamyz. Oǵan tosqaýy joq. О́zińiz oılap qarańyz, tym uzaqqa barmaı-aq, osydan 10-15 jyl burynǵy kezeńdi alǵannyń ózinde, dál mundaı jaǵdaı bolyp pa edi!?
Ana tilimizdi órge súıreýdiń eń basty sharttarynyń biri - ony ǵylym men tehnıka tiline aınaldyrý. Iаǵnı, memlekettik til ot basy, oshaq qasynyń tili deńgeıinde qalyp qoımaýy kerek. Jalpy, til – tiri organızm. Ol zamanmen, qoǵammen birge damyp, jetilip otyrýy kerek. Osy turǵydan kelgende, termınologııa men sózjasam máselesine tek til janashyry retinde ǵana emes, memlekettik, ulttyq deńgeıde qaraýymyz qajet dep oılaımyn. Álemdik deńgeıde moıyndalyp, sózdik qorǵa engen termınderdi qazaq tiline jappaı aýdarý nemese onyń ornyna jańa sóz paıdalaný kóp jaǵdaıda sátti bola bermesi anyq. Memlekettik tilge degen kózqaras pen janashyrlyqtyń basty baǵdary Elbasymyzdyń Qazaqstan halqyna arnaǵan «Qazaqstan 2050» Joldaýyndaǵy: «Qazaq tili jappaı qoldanys tiline aınalyp, shyn mánindegi memlekettik til mártebesine kóterilgende, biz elimizdi Qazaq memleketi dep ataıtyn bolamyz»,-degen tujyrymy bolýǵa tıis. Bul meniń túsinigimde, jalpy ultqa artylǵan úlken mindet. Sondyqtan osy baǵytta jumys jasaý árbir qazaqstandyqtyń azamattyq paryzy dep bilemin. Bir sózben aıtqanda, siz dáıekteme keltirip otyrǵan avar aqyny Rasýl Ǵamzatovtyń: «Eger meniń ana tilim erteń óletin bolsa, men búgin ólýge daıynmyn» degen sózi ár qazaqtyń júrek túkpirinde bolǵanda ǵana biz Elbasy aıtqan Qazaq memleketine qol jetkizemiz.
-Qylyshbaı Aldabergenuly, Siz qazir úlken bir ujymnyń basshysy ǵana emes, ulaǵatty ustaz, belgili ǵalymsyz. Sanaly ómirińizdi urpaq tárbıesine arnap kelesiz. Jalpy, ustazdyq degen uǵymǵa qalaı qaraısyz?
-Qazaqta «Myń jyldyǵyńdy oılasań – urpaq tárbıele» degen ulaǵatty sóz bar. Tarynyń qaýyzyna syıyp keterdeı osy bir aýyz sózde ustazdyq istiń búkil qyzyǵy men qıyndyǵy, oǵan degen qurmet pen qadir – barlyǵy jatqandaı sezinem. Arqaly aqyn Maǵjan Jumabaev «Igi jaqsy bas qosqanda – tór ustazdiki» degen edi ǵoı. Jalpy, ustazǵa degen qadir men qurmettiń bastaý bulaǵyn men, birinshiden, bizdiń ulttyq qasıetimizden, ekinshiden, musylmandyqtan kóremin. «Úlkenge - izet» degen bizdiń ulttyq tárbıemizdiń astary ustazǵa degen qurmetpen tikeleı baılanysyp jatqandaı sezinem. Qarap otyrsaq, ustazymyzdy tek biz ózimiz ǵana emes, «meniń balamnyń ustazy» dep bizdiń ata-analarymyz da qurmet tutatyn. Al qazir biz óz ustazdarymyzdyń balalaryn «bizdiń ustazymyzdyń urpaǵy» dep izgi nıetpen qaraımyz. Osyndaı syılastyq basqa ulttarda bar dep oılamaımyn.
Ustaz týraly Júsip Balasaǵun babamyz: «Túnek túnde shamy boldy ol halyqtyń, Saǵan, jurtqa nuryn shashty ol jaryqtyń»,-deıdi. Ustaz týraly oılaǵanda, osy bir sózdiń máni zor-aý dep oılaımyn. О́ıtkeni búgingi bizder, ustazdar tárbıelep otyrǵan urpaq erteńgi el tizginin qolyna alar azamat, tulǵa. Sondyqtan bizdiń erteńimiz búgingi biz tárbıelep otyrǵan shákirtterimizge tikeleı baılanysty. Ustazdyq qyzmettiń abyroıy da, jaýapkershiligi de osynda. Urpaq tárbıeleý arqyly biz ultty tárbıeleıtinimizdi umytpaýymyz kerek.
-Keıingi kezderi elimizdegi irgeli joǵary oqý oryndaryn jekeshelendirý jaıly áńgimeler aıtylyp qalýda. Siz bul bastamaǵa qalaı qaraısyz? Jalpy, tikeleı memlekettik baqylaýdan ketkennen keıin oqý oryndarynan aıyrylyp qalmaımyz ba? Osylaısha ol óziniń burynǵy deńgeıin joǵaltyp almaı ma?
-Mundaı áńgimeniń bary ras. Qazaqstan Respýblıkasynda bilim berýdi damytýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy boıynsha Nazarbaev Ýnıversıteti modeli negizinde joǵary oqý oryndary derbestiginiń qaǵıdattary ázirlenetin bolady. Osy prınsıpterge sáıkes bilim, ǵylym, qarjy, halyqaralyq jáne basqa qyzmetti júzege asyrýda joǵary oqý oryndaryna erkindik beriledi, joǵary oqý oryndarynyń akademııalyq, qarjylyq jáne basqarý qyzmetinde derbestik ustanymdary iske asyrylady. Elimizde 2015 jyldan bastap ulttyq zertteý ýnıversıtetterine, 2016 jyldan bastap ulttyq joǵary oqý oryndaryna, 2018 jyldan bastap memlekettik joǵary oqý oryndaryna derbestik beriledi dep josparlanǵan.
Búgingi tańda Bilim jáne ǵylymdy damytýdyń 2014-2016 jyldarǵa arnalǵan basym baǵyttarynyń talaptaryna sáıkes elimizde joǵary oqý oryndarynyń uıymdyq-quqyqtyq pishinin anyqtaý, olardyń óz aldyna strategııalyq damý baǵdarlamasyn jasaý, sheteldik áriptes joǵary oqý oryndarymen birlesken jumystardy damytý, uıymdyq basqarýdy engizý jumystary qolǵa alynýda. Onyń maqsaty derbestik berý arqyly joǵary oqý oryndarynyń erkin jumys jasaý tetikterin jetildirý bolyp tabylady. 2014-2015 jyldary barlyq memlekettik joǵary oqý oryndarynda korporatıvtik basqarýdy engizý maqsatynda baqylaý keńesteri qurylatyn bolady. Qazir baqylaý keńesteri elimizdegi ulttyq ýnıversıtetterde qyzmet atqarýda. Mundaı keńester quramyna bilim salasyndaǵy ókiletti organ men jergilikti bılik ókilderi, áleýetti jumys berýshiler, bıznes-qurylymdary men jastar uıymdarynyń ókilderi kiredi. Keńestiń negizgi mindeti joǵary oqý ornynyń strategııalyq damý baǵyty men josparyn jasap, júzege asyrý, JOO basshylyǵyn taǵaıyndaý, ǵylymı-zertteý jumystaryn júrgizý men materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn damytýǵa yqpal etý bolmaq. Sondyqtan, meniń oıymsha, korporatıvtik basqarýdy engizý, baqylaý keńesterin qurý joǵary oqý oryndarynyń zaman talabyna saı damýyna oń yqpal etýi tıis.
Memlekettik baqylaýǵa keletin bolsaq, Qazaqstan Respýblıkasynyń «Bilim týraly» Zańyna sáıkes árbir joǵary oqý orny menshik nysanyna qaramastan, 5 jylda bir ret josparly memlekettik attestattaýdan ótkiziledi. Qazirgi tańda joǵary oqý oryndary Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2007 jylǵy 27 jeltoqsandaǵy № 1385 «Bilim uıymdaryn akkredıtteý erejesin bekitý týraly» qaýlysyna jáne 2008 jylǵy 5 naýryzdaǵy № 109 Qazaqstan Respýblıkasy Bilim jáne ǵylym mınıstrligi bekitken «Bilim berý uıymdaryn akkredıtteýdi uıymdastyrý jáne ótkizý nusqaýlyǵyna» sáıkes bes jylǵa akkredıtteýdi bastan keshedi. Bul joǵary oqý ornynyń nemese onyń jeke bilim berý baǵdarlamalarynyń belgili bir standarttarǵa jáne ólshemderge sáıkestigin baıqaýǵa múmkindik beredi. Qoryta aıtqanda, halyqaralyq tájirıbede qoldanylyp kele jatqan joǵary bilim júıesindegi ózgerister men jańasha reformalardy qoldaýymyz kerek, bilim sapasyn kóterýge birlese atsalysýymyz kerek dep esepteımin.
-Qazaqta «Ata kórgen oq jonar, ana kórgen ton pisher» degen sóz bar. Biz ákeńiz Aldabergen aqsaqaldy kórdik. Boldym dep taspaıtyn, toldym dep aspaıtyn, bárin sabyr men aqylǵa jeńdiretin óte aqylman adam edi. Sonymen birge, qoǵamnyń jumysy, eldiń ıgiligi jolynda bar kúsh jigerin salyp jumys isteıtin adam edi. Bir jaǵy osyndaı eńbekqorlyǵy shyǵar, bir jaǵy qarapaıymdylyǵy shyǵar, keńestiń qıyn zamanynda sharýashylyq basqaryp júrip, adal eńbeginiń arqasynda alǵan Sosıalıstik Eńbek Eri degen ataǵyn eshqashan buldaǵanyn estigen emespiz. Múmkin áke tárbıesi de bolar, sizdiń de Eńbek Eriniń balasy edim, dep shirengenińizdi kórgen pende joq. Sondaı abzal ákeniń boıynan ózińizge ne darydy dep oılaısyz?
-Ákemdi bilseńiz, onyń esiminin «Allabergen» qoıylý sebebin de biletin bolarsyz. Ata-ájemniń kóp kútken, Táńirden tilep alǵan perzenti edi ǵoı, ol kisi. El aıtyp júrgendeı, ákemiz naǵyz eńbektiń, temirdeı tártiptiń adamy edi. Birneshe sharýashylyqtar basqaryp, eren eńbeginiń arqasynda Eńbek Eri atansa da, ózin ózgelermen qatar ustady. Bizdi de erkeletken emes, zamandastarymyzben birdeı dárejede aýyr eńbekke salyp, tárbıeledi. Shúkirshilik, qazir sol tárbıeniń áseri bolar, balalary el qatarly, ortasyna syıly degendeı, azamattar bolyp jetildi. Men kishkentaı kezimde Kenjegúl, Sápııan ájelerimniń tárbıesin kóp kórdim. Ásirese, Kenjegúl ájem meni baýyryna basty. Arýaǵy razy bolsyn, ájemniń meni erekshe jaqsy kórgenin bir ǵana mysalmen keltireıin. Jalaǵash aýdanyna qarasty «Jańatalap» aýylyndaǵy mekteptiń 6-synybyn bitirgen soń, ákem oqýymdy qalada jalǵastyrǵanymdy qalady. Qalaı desek te, qalanyń talǵamy men talaby joǵary. Onyń ústine ol kezde orys tilin meńgerý árbir jas úshin óte qajet bolatyn. Sonda úlken ájem: «Balam qınalyp qalmasyn»-dep qalaǵa menimen birge kóship keldi. Qyzylordada ákemniń inisi Sábıt Mádibekuly kókemniń qamqorlyǵynda boldyq. Marqum Sábıt kókem óz ortasyna asa qadirli, dostyqqa adal, kásibin tereń meńgergen, aqjarqyn azamat edi. Biz qalaǵa kelgen alǵashqy jyldary mektepte muǵalim bolatyn. Keıin jaýapty qyzmetter atqardy. Meniń mektep qabyrǵasynda jaqsy bilim alýyma sebepker bolǵan da sol Sábıt kókem edi. Úmitin aqtadym dep oılaımyn. О́ıtkeni, kókem jaryqtyq, meniń bolashaǵymdy óz balalarynan kem oılaǵan joq. Ata-anam bizdi jastaıymyzdan tártipti, mádenıetti bolýǵa úıretti. О́z anam Zúbáıra balalaryn da, nemerelerin de izetti bolýǵa baýlydy, ákem eńbekqorlyqqa, árkez ádil bolýǵa, adaldyqqa tárbıeledi. Biz Gúlsim ekeýmiz otbasyn qurǵan soń, ákem Aldabergen balalarymyzdy jaz aılarynda aýylǵa shaqyryp alyp, óziniń qasynda ustady. Aıtýly merekelerge nemerelerin ertip baratyn, janynan tastamaıtyn. Keıde solarmen pikirlesip te otyratyn. Ol kisi 1944 jyly Uly Otan soǵysyna ketip, qandy qyrǵynnan jeńispen elge oralǵasyn, kórshi aýdanda eńbek etti. О́z atamekenine 44 jyldan keıin, ıaǵnı 1988 jyly zeınetke shyqqasyn baryp oraldy. Qaladan bolsyn, aýdan ortalyǵynan bolsyn memleketesebinen úı alýǵa múmkindigi bola tura Jalaǵash aýdanyna qarasty «Aqqum» aýylyna kóship barýynyń sebebin suraǵandarǵa «Men úshin osy jer ystyq, bul-atamekenim» deıtin. Dana halqymyzda: «Árkimge óziniń týǵan jeri - Mysyr shahary» degen qanatty sóz bar emes pe?!. Ákesi sol aýylda egin ekken, baý-baqsha ósirgen dıqan adam bolǵan. Sol ataqonysyn qalpyna keltirip, úı turǵyzyp, qaıta gúldendirdi. Sol aýyl maǵan da óte qymbat. Ata-babalarymnyń qanat jaıǵan qutty qonysyna balalarym men nemerelerimdi alyp jıi baryp turatyn boldym. Aǵaıynnyń birligin oılaıtyny bolar, ákem kópshil adam edi. Bárinen de eldiń múddesin óte joǵary qoıatyn jáne sol jolda kún-tún demeı tynymsyz, sharshamaı-shaldyqpaı qyzmet jasap ótti ómirden. Múmkin, ákemniń ádildikke qushtarlyǵy, adal eńbekke degen sheksiz umtylysy, týǵan jerge degen yqylasy maǵan da berilgen bolar dep oılaımyn.
-Qylyshbaı Aldabergenuly, siz birqatar jyldar Parlament Májilisiniń depýtaty boldynyz. Májilis depýtaty retinde qandaı qabyldaýǵa qatysyp, ózińiz saılanǵan óńirdiń máselelerine baılanysty qandaı depýtattyq saýaldar joldadyńyz degen suraqtyńda oqyrmandar kóńilinde turatyny belgili.
-Depýtat retinde QR «Ǵarysh qyzmeti týraly», QR «Eńbek kodeksine ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» QR zań jobasy boıynsha jumys toptaryna jetekshilik jasadym. Al zań jobalary boıynsha jumys tobynyń múshesi retinde 90-ǵa jýyq zańdardy qabyldaýǵa qatystym. Qyzylorda oblysynyń, onyń ishinde Aral óńiriniń ekologııalyq jáne áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıyna, «Baıqońyr» ǵarysh keshenine, bilim men ǵylym salasyndaǵy máselelerge, memelekettik baǵdarlamalardyń júzege asýyna, áleýmettik nysandardyń qurylysyn aıaqtaýǵa, avtokólik joldaryn kúrdeli jóndeýden ótkizýge, halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartýǵa, rýhanı baılyǵyn arttyrýǵa baılanysty birneshe depýtattyq saýaldar joldadym. Mundaı saýaldar sol kezeńderde óz sheshimin taýyp, Syr óńiriniń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna belgili bir deńgeıde áserin tıgizip jatty.
-Qylyshbaı Aldabergenuly, arnaıy ýaqyt bólip, bizben suhbat qurǵanyńyz úshin kópten-kóp rahmet. El-halyqtyń ıgiligi jolyndaǵy, óskeleń urpaqtyń keleshegi jolyndaǵy barsha izgi isterińizge sáttilik tileımin.
Áńgimelesken Serik Pirnazar.
