Ekonomıka • 22 Tamyz, 2021

Un eksportynan utylǵaly turmyz ba?

290 ret kórsetildi

Bıylǵy astyqtyń qamba­ǵa quıylar shaǵynda shet­in bir jaǵdaı shekeni qyzdyrǵaly tur. Másele un eks­porty týraly. О́zderi­­ńiz biletindeı, bizdegi un­­nyń jartysynan kóbi Aýǵan­stan­ǵa eksporttalady. Al bul eldegi qazirgi ahýal tym kúrdeli. «Bolamyz ba, joq álde bordaı tozamyz ba?» dep ótkelde tur­ǵan Aýǵanstanmen aradaǵy al­ys-beristiń jaıy ne bol­maq? Bizdegi dıqandar men eksporttaýshylardy alań­­da­typ otyrǵan da osy jaıt.

Infografıkany jasaǵan - Amangeldi Qııas

Seriktester senimsiz

Áńgimeni aldymen eki el ara­syndaǵy ekonomıkalyq árip­tes­tikten bastaıyq. Osy jyl­­dyń birinshi jartyjyl­dyǵyn­da Qazaqstan men Aýǵan­stan arasyndaǵy saýda aınalymy 229,7 mln dollardy qurady. Bul bir jyl burynǵy kórsetkishten 15,3 paıyzǵa tómen. Saýda aına­ly­mynyń negizgi bóligi nemese 99 paıyzy – eksporttyń úlesinde.

Tarqata aıtsaq, alty aıdyń ishinde Qazaqstannan Aýǵan­stanǵa 228 mln dollardyń taýary jetkizilgen. Álbette, munyń kóp bóligin un eksporty quraıdy. 2021 jyldyń qań­tar-maýsym aılarynda Qazaq­standa óndirilgen 656 myń tonna un toǵyz memleketke jónel­tilgen. Sonyń 65,5 paıyzy Aýǵan­stanǵa jetkizilipti. Budan bólek osy jyldyń birinshi jar­ty­jyldyǵyndaǵy bıdaı eksportynyń 11,8 paıyzy da Aýǵanstanǵa baǵyttalǵan.

Baıqaǵandaryńyzdaı, biz­degi unnyń negizgi naryǵy – Aýǵanstan. Muny joǵaryda kel­tirgen statıstıkalyq derekter de rastap tur. Ol az deseńiz, 2020 jyl­dyń kórsetkishine de bir márte kóz jú­gir­tip ótkenimiz jón bolar. Máselen, byl­tyr Qazaqstan Aýǵanstanǵa 1 mln 152,6 myń tonna un eksporttaǵan. Bul 2020 jylǵy jalpy un eksportynyń 66 paıyzyna teń. Demek, otandyq dıqandar men eksporttaýshylardyń alań­daýy­na tolyq negiz bar.

«Jańbyr jaýmaı, sý bol­ǵanymyz jaramas, árıne. Degen­men qaýiptiń bulty seıil­meı tur. Bir­lese jumys istep júrgen aýǵanstandyq seriktes­terimizben baılanysqa shyqtyq. Olar elden ketýge májbúr bolypty. Qazir О́zbekstandy panalap otyr. Al aldaǵy jaǵdaıdyń qa­laı bolatyny bizge beımálim. Olar Aýǵanstanǵa qaıta oralyp, bizben bir­lesip jumys isteı ala ma? Qazir bul suraq­qa naqty jaýap alý qıyn.

Jasyratyny joq, Aýǵanstan bıligi­niń tálibterdiń qolyna ótýi Qazaqstandy aýqymdy naryq­tan shettetkeli otyr. Bizdiń taýar atalǵan memlekette endi satyl­maýy múmkin. Qazirdiń ózinde al­dyn ala tólemder jasalǵan joq. Kelisim­sharttarǵa da qol qoıylmaı qaldy. Aýǵanstan­daǵy naryqtan aıyrylsaq, bir­shama kásiporyn tyǵyryqqa tire­ledi», deıdi óniminiń 90 paıyzyn Aýǵanstanǵa eksportaıtyn «SevEsılZerno» JShS-niń kommersııalyq dırektory Taısııa Kolegova.

KAZGRAIN bıdaı eksport­­taý­shy­lardyń ulttyq qaýym­dastyǵy tóraǵa­sy­nyń orynbasary Álibek Ataıdyń má­lim­deýinshe, qazir Aýǵanstanmen ara­­daǵy jumys toqtap tur. Biz­diń tarap ózderi­ne tıesili qar­jyny da ala almaı otyr.

«Eki apta buryn astyq jó­nelt­kenbiz. Endi jibergen vagon­dar keri qaıta ma, joq pa dep alańdap otyrmyz. Vagondar­dyń júrisin baqylaıtyn baǵdarlama Aýǵanstan aýmaǵynda jumys is­te­meıdi. Endigi jerde bul jaǵ­­daı vagon ıelerin de oılandyrýy tıis. Olar Aýǵanstan ba­ǵy­tyna jumys isteýden múl­dem bas tartýy múmkin nemese vagonǵa tóle­­ne­tin aqyny meı­linshe kóterýi yqtı­­mal. Árıne, baǵanyń qym­bat­­taǵany eksport­taý­shylarǵa tıimsiz.

О́kinishke qaraı, Aýǵan tarapynan aldaǵy jaǵdaıdyń qalaı órbıtinine qatysty naqty ja­ýap ala almaı otyrmyz. Sanaýly kúnderden keıin bıylǵy astyqqa da oraq túsedi. Al az ýaqyttyń ishin­de Aýǵanstannan bólek bala­ma naryq tabý qıyn. Qytaı nary­ǵy karan­tınge baılanysty ja­byq jatyr. Reseı bıdaıǵa saly­na­tyn salyqty eselep ósirýde. Sondyqtan Ortalyq Azııa el­deri men Irannyń tamyryn ba­syp kóremiz», deıdi Á.Ataı.

 AQSh pen aqsha

Qazaqstan astyq ósirýshi­ler odaǵynyń sarapshysy, «Severnoe Zerno» kompanııalar tobynyń quryltaıshysy Evgenıı Kara­banov­tyń piki­rinshe, Aýǵan­standaǵy saıası ahýal Ortalyq Azııa elderiniń ǵana emes, jal­py tutas álemdegi azyq-túlik saý­dasynyń qurylymyn aıtar­lyq­taı ózgertýi múmkin. О́ıtkeni Aýǵanstan – azyq-túlik ımportyna táýeldi memleket.

E.Karabanov usynǵan derekke súıensek, Aýǵanstan 2020 jyly álem el­derinen 1,885 mln tonna un ımportta­ǵan. Negiz­gi jetkizýshi memleketter – Qazaqstan men О́zbekstan. Byltyr bizdiń el Aýǵanstanǵa 302 mln dollarǵa 1,152,6 mln tonna un eksporttady. Al osy jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda shamamen 430 myń tonna un jetkizgen.

Sol sekildi ótken jyly О́zbekstan Aýǵanstanǵa 721 myń tonna un jónelt­ken. Osy oraıda kórshi memleket eks­porttaǵan unnyń kóp bóligi qazaq­standyq bıdaıdan óndirilgenin atap ótken jón. Sebebi О́zbekstan Qazaqstannan kóp kólemde bıdaı ımporttap otyr. Bıyl otandyq un eksportynyń 61 paıyzy Aýǵanstanǵa baǵyttalady dep boljam jasalǵan edi.

«2021 jyldyń basynda Aýǵanstan­daǵy halyq sany 39,6 mln adamdy qu­rady. Sońǵy on jylda mundaǵy ha­lyq sany 10 mln adamǵa kóbeıgen. О́ki­nish­ke qaraı, bul el – álemdegi kedeı mem­le­ket­terdiń biri. Sondyqtan azyq-túlik ımportyna táýeldi. Un men bıdaı ǵana emes, kúnbaǵys maıy sekildi bas­qa da azyq-túlik túrleri ózge mem­leketterden jetkiziledi. Eldegi bıliktiń aýysýy eksporttaýshy memleketterdi eleń­de­tip qoıdy. Oǵan negiz de joq emes. Birin­shiden, jańa bılik­ke degen senim­siz­dik basym. El­degi jaǵdaıdyń qalaı ór­bıtini jumbaq. Ekinshiden, AQSh Aýǵan­stan Ortalyq bankiniń 9,4 mlrd dollar kólemindegi aktıvin buǵat­tap tas­tady. Budan bólek sol eldegi seriktes­terdiń ha­bar­laýynsha, jergilikti bankter SWIFT tó­lem­derin tolyǵymen toq­tat­qan. Bul degeni­miz ózara esep aıy­rysý­ǵa esh­qan­daı múm­kindik joq», deıdi E.Karabanov.

Aqshaǵa qatysty máseleni «SevEsılZer­no» JShS-niń kommer­sııa­lyq dırektory T.Kolegova da tilge tıek etti.

«Buǵan deıin otandyq eks­port­­taýshylar tólemdi amerı­kalyq korrespondent-bankter arqyly qabyldaıtyn. Aýǵan­stan­daǵy jańa bılik pen Batys­tyń qarym-qatynasy nasharlasa, qarjy ınstıtýttary tólem jasaý­dan bas tartýy yqtımal», deıdi ol.

Shynynda da, osy kúnge deıin Aýǵan­s­tan­nyń ishki jalpy ónimi AQSh-tyń aralasýymen qamtamasyz etilip keldi. Alaı­da AQSh óz áskerin bul memleketten shy­ǵaryp aldy. Demek, alpaýyt eldiń Aýǵanstanǵa aqsha quıýy da toq­talýy múmkin. Al bul jaǵdaıdyń Qazaq­stan­nyń un óndirisine keri áser eteti­ni aıtpasa da túsinikti.

 Qaıtpek kerek?

Qara aspandy tóndire aıtsaq ta, anyq bir dúnıe – Qazaqstan Aýǵanstan naryǵynan birjola aıyrylǵan joq. Á.Ataı aıtqandaı, myń kún soǵys bolsa da, halyqqa báribir nan kerek.

«Áliptiń artyn baqqan durys. Menińshe, aldaǵy eki-úsh aptada jaǵdaı birjaqty bolady. El Úkimetiniń únsiz jat­­qany da sondyqtan. Árıne, ishki naryq­tan artylǵan ónimniń eksporttal­ǵany jaqsy. Al eksporttyq ónim ózimizde qalsa tıimsiz», deıdi ol.

Bálkim, un óndirýshilerge ýaqytsha qoldaý kórsetken jón bolar. Sarapshy E.Karabanov ol úshin aldymen qazirgi bıliktiń Aýǵan­standy azyq-túlikpen qalaı qamtamasyz etpek oıy baryn bilip alǵan durys dep sanaıdy.

«Aýǵanstan ózge elderdiń gýmanı­tar­lyq kómegine ıek artýy múmkin. Bul bizdiń el úshin tıimsiz. Qazaqstan úlken naryqtan aıyrylmaq. Ádette, gýmanı­tarlyq kómek aldymen memleketke jaqyn ornalasqan elderden jetkiziledi. Eger ha­lyqaralyq uıymdar ónimdi satyp alatyn bolsa, onda olar úshin eń tıimdi el – Qazaqstan. О́ıtkeni logıstıkalyq baılanys jolǵa qoıylǵan. О́ndirýshiler de jumystyń jaı-japsaryn jaqsy biledi. Tájirıbe de jeterlik. Bul turǵy­dan Qazaqstannyń ále­ýeti joǵary, biraq barlyq má­se­le qarjylandyrýǵa baıla­nysty bolmaq. Sondyqtan jaǵ­daı tez arada rettelgenin kútý­den basqa amal joq», deıdi E.Karabanov.

Qazaqstan astyq óńdeýshiler odaǵy­nyń prezıdenti Evgenıı Gannyń pikirin­she, eldegi astyq eksportynyń áleýeti tolyq paıdalanylmasa, ishki naryq zardap shegýi múmkin. О́ıtkeni usynys suranystan asyp ketkeli tur. Al bul astyq baǵasyna mindetti túrde áser etedi. Onyń ústine Reseıden Qazaqstanǵa astyq ım­porttalatynyn da esten shy­ǵarýǵa bolmaıdy.

«Otandyq astyq ósirýshiler bıdaı­dyń bir tonnasyn 100 myń teńgeden arzan baǵaǵa satsa, onda sózsiz shyǵynǵa ba­tady. Sondyqtan bıylǵy maýsym­da qalaıda dástúrli naryqtardy saq­tap qalý kerek. Sondaı-aq Iranǵa as­tyq jetkizýdi barynsha arttyrýǵa basym­dyq bergen jón. Bul rette bizge reseı­lik eks­porttaýshylar básekeles bol­­maq. Degenmen múmkindigimiz joǵa­ry. О́ıtkeni Reseıde as­tyq­ty elden shy­ǵarǵan kezde qo­maqty kólemde salyq saly­nady. Esterińizde bolsa, birneshe jyl buryn reseılik eksporttaýshylar qazaqstandyq kompanııalardy Iran naryǵynan yǵystyryp shyǵarǵan bolatyn», dedi E.Gan.

Aýǵanstan Qazaqstan astyǵy­nan bas tartyp, О́zbek­stan­men jumys isteýge basym­dyq berýi de ǵajap emes. Ekeýi de Aýǵanstanǵa un eks­port­taı­tyn negizgi memleket. Eger aýǵan­dar bizdiń ónimnen bas tartsa, onda ózbekterdiń aıy ońynan týmaq.

«Buryn Aýǵanstanǵa undy negizinen Pákistan eksporttaıtyn. Alaıda Pákistanda halyq sany kóbeıip, azyq-túlikke degen suranys artty. Tıisinshe, sońǵy on jylda bul eldiń eksporttyq áleýeti aıtarlyqtaı nasharlady. Al О́zbekstan sońǵy ýaqytta un eksportyn barynsha arttyryp keledi. Bul rette kórshi mem­leket Qazaqstannyń bıdaıyn qaı­ta óńdeý arqyly paıdaǵa kenelip otyr. Sondyqtan О́z­bek­stan tarapy qalyp­tas­qan jaǵ­daıdy tıimdi paıdalanyp, qazaq­standyq unnyń Aýǵan­stanǵa eksport­talýyna kedergi keltirýi múmkin. Iаǵnı О́zbekstan Aýǵanstan baǵy­tyn­daǵy júk tranzıtine toqtaý salýy yqtı­mal», deıdi T.Kolegova.

Umytyp barady ekenbiz, osy jyldyń maýsym aıynda Májilis depýtaty Aıbek Paıaev otan­dyq un óndirýshilerdiń múd­de­sin qorǵap, Úkimetke depýtat­tyq saýal joldady. Ol Qazaq­stan­nyń un ón­dirý salasyna mem­lekettik qoldaý qajet ekenin alǵa tartqany esimizde. Halyq qalaý­lysynyń dereginshe, 2000 jyldary Qazaqstanda 2 300 un ón­diretin kompanııa bolǵan. Bú­ginde olardyń birazy bankrotqa ushyrap, jumysyn toqtatqan. Eger Aýǵanstan bizdiń astyq pen unnan bas tartsa, otandyq óndirýshilerdiń ba­sy­na qara bult qaıta úıirilýi ábden múmkin.

Qaıtpek kerek? Tálibtiń tilin tabamyz ba? Álde áliptiń artyn baǵamyz ba?..

Sońǵy jańalyqtar

Astana qalasynyń ákimi aýysty

Taǵaıyndaý • Keshe

Uqsas jańalyqtar