– Jaqynda Qazaqstannyń Syrtqy ister mınıstrligi aýǵan jerindegi etnostyq qazaqtardy elge alyp kelýge daıyn ekenin aıtty. Aýǵanstannyń pasportynda azamattyń qaı ult ókili ekeni kórsetile me?
– Aýǵan jerindegi qazaqtardyń alǵashqy toby 1930 jyldary, keıingi top qyzmet babymen baryp, qalyp qoıǵandar. Al pasportta ultyn kórsetý máselesin azamattyń ózi sheshedi. Tildik orta bolmaǵandyqtan, etnostyq qazaqtar jergilikti ultpen sińisip, ana tilin umytyp barady. Aǵa býyn bolmasa, ana tilin biletin qazaq jastary óte az. Tipti aty-jónderiniń ózi parsy tektenip barady.
Aýǵanstanda qansha qazaq turatyny jaıly málimetter ártúrli. 1990 jyldary Túrkistan oblysyna 10 myń qazaq kóship keldi. Qalǵan qazaqtardyń basym kópshiligi Mazarı Sharıf, Qundyz qalalarynda turady. Jastar jaǵy jol sómkesin arqalap, el asyp ketýge daıyn bolsa, aǵa býyn mal-janymen birge kóshkisi keledi. Al men áskerı adam retinde adamnyń taǵdyry bir oqqa baılanyp turǵanyn jaqsy túsinemin. Kóshti kesheýildetýge bolmaıdy dep aıtýǵa ońaı. Mal-jan, ata-baba beıitin tastap ketý qıyn. Baýyr basyp qalǵan eldi bir kúnde tastap ketýdiń qıyn ekenin óz basymnan bilemin. Aǵa tolqynda jaǵdaı erteń túzeler degen úmit bar. Qazaqstan Úkimeti qandastaryn elge aldyrýdyń barlyq múmkindikterin qarastyryp jatyr.
– Qazir Aýǵanstanda erteń ne bolaryn eshkim aıqyn boljap aıta almaı otyrǵan sııaqty...
– Soǵystyń ár túrli sıpatta bolatynyn búgingi Aýǵanstandaǵy jaǵdaıǵa qarap bilýge bolady. О́tken aptada talıbterdiń balalar attraksıondarynda oınap júrgen sýretteri ǵalamtordy kezip ketti. Aýǵan jerinde kózin esin jııa salysymen qolyna qarý ustaǵan urpaq qalyptasty.
Men pýshtýn taıpasynyń momadzaı tarmaǵynan shyqtym. Este joq erte zamannan beri aýǵan jerindegi saıası elıta osy taıpadan shyqty. Babamyz Shah Ahmathan baba Doranı 250-280 jyl buryn qazirgideı qyryq rýǵa bólinip ketken taıpanyń basyn qosyp, táýelsiz Aýǵanstan memleketiniń negizin qalaǵan.
Men memlekettik qyzmet emes, áskerı salany tańdadym. Bir kezderi qolyma qarý alyp, áskerı operasııalarǵa qatystym. Ol kezdegi arman-maqsatymyz memlekettilikti qalypqa keltirýge baǵyttaldy.
Biraq ıdeologııasynyń qaqpaǵy ashyq eldi bılep-tósteýge daıyn elder jan-jaqtan tabyla ketedi eken. Aýǵan halqy – birtutas halyq. Men bir-birin taıpa-taıpaǵa bólip-bólshektemeıtin ortada azamat bolyp qalyptastym. Álemdik qoǵamdastyqtyń da osyndaı ustanymǵa basymdyq bergenin qalaımyn.
Aýǵan halqynyń qandaı halyq ekenin tek biz ǵana bilemiz. Bir-birimizdi taıpa-taıpaǵa bólshektemeı, boıyndaǵy kemshiligimen hám jetistigimen qabyldap, baýyrymyzǵa basa alamyz. Múddeler qaqtyǵysy, sodan keıingi bir-birin jaý kórgen senimsizdik sındromy túbi bir halyqty bir-birinen alystatyp jiberdi. Sondyqtan bul máseleni ózge emes, aýǵandyqtardyń ózderiniń sheshkenin qalaımyn. Qazir aýǵan halqyna qarý emes, gýmanıtarlyq kómek kerek. Toǵyz joldyń torabynda ornalasqan elde, zamannyń beti ońǵarylsa, órkenıetti elderdiń kóshine qosylýǵa múmkindiktiń bári bar.
Aýǵanstan – baı tarıhymen kez kelgen azamatynyń kókireginde maqtanysh sezimin uıalata alatyn birtutas memleket, birtutas halyq. Qyryqqa bólinip ketken halyqty túptiń túbinde tarıhy tabystyrady .
– Aýǵanstannyń memlekettik birtutastyǵyna qaı jyldardan bastap syzat túse bastady?
– Menińshe, memlekettiliktiń birtutastyǵyna qaýip tóndirgen syzat 1980 jyldardyń sońynda prezıdent Nadjıbýlla bılikten ketkennen keıin bastaldy.
1992 jyldardyń basynda el basshylyǵy ózderin oppozısııa dep sanap júrgen 13 partııa ókilderimen kelisimge kelmek boldy. Prezıdent Nadjıbýlla Úkimet qaraýyndaǵy áskerı topqa qarýyn tastaýǵa buıryq berdi, qarsy tarap ta sondaı sheshim qabyldaıtynyna sendi. Onyń bas amandyǵyna kepildik bergender boldy. Biraq munyń sońy nemen aıaqtalǵanyn bilesiz. Sheteldegi oppozısıonerlerdiń Aýǵanstanǵa oralýy da osy jyldarǵa tuspa-tus keldi. Keıin aqparat quraldarynda olardyń basym kópshiligi, tipti Aýǵanstandy basqarǵan tulǵalardyń alys-jaqyn shet memleketterdiń barlaý mektebinen ótken azamattar ekeni aıtyldy.
1990 jyldary jaqyn dosym Ahmad Shah Masýd Qorǵanys mınıstri boldy. Sol jyldary, 31 jasymda general shenin aldym. Men basqarǵan dıvızııa halyq arasynda bedeldi edi. Jaqsy qarýlanǵan, joǵary bilimdi áskerı mamandarmen qamtamasyz etilgen dıvızııany oppozısııa da, bıliktegiler de óz qataryna tartpaq boldy: 1992 jyly tún ishinde maǵan belgisiz bir top qarý kezenip turyp, dıvızııammen birge ózderiniń jaǵyna ótýimdi talap etti. «Aýǵanstanda halyq tanyǵan bir prezıdent, bir qorǵanys mınıstri bar, solarmen birgemin, olarǵa qarsy shyǵý – memleketke qarsy shyǵý», degen sózderim qaperge alynbady.
Mende ólim nemese ekinshi jaqqa ótip, halqyma qarý kezengennen ózge jol joq edi.
– Osy áńgimeden soń aýǵan jerinde qalýdyń máni joq degen sheshimge keldińiz be?
– Bastapqyda elden múldem ketemin dep túpkilikti sheshim qabyldaǵan joqpyn. Ýaqytsha, jaǵdaı tynyshtalǵansha dep oıladym. Artta qalǵan aǵaıyn da meniń saparymdy solaı qabyldady.
Qorǵanys mınıstri Ahmad Shahqa qońyraý shalyp, jaǵdaıdy túsindirdim. Tańerteń ishinde 20 adam bar kólik on eki soldattyń qorǵaýymen Mazarı Sharıfke júrip kettik. Tashkentte eki kún aıaldap, odan ári Ýkraınaǵa kettik.
Mende Eýropanyń kez kelgen elinde turaqtap qalýǵa múmkindik bar edi. Biraq qaıda barsam da «aýǵandyq» degen ataý qyr-sońymnan qalmady. Bul jerde «aýǵandyq» dep týǵan elim, týǵan halqymnan jerinip otyr dep oılap qalmańyz. Týǵan elimdegi atylǵan oqtyń jańǵyryǵy menimen birge ilesip júrgendikten, el-jurtqa sińip ketýdiń múmkindigi az boldy. Sodan qazaqstandyq dostaryma qońyraý shaldym. Aýǵan jerinde bir nandy bólip jegen qarýlas dostardan shaqyrtý alǵan soń kelgen tobymyzben Qazaqstanǵa, Shymkentke qaraı at basyn burdyq. 2004 jyly azamattyq aldym, el-jerdiń tynys-tirshiligine úırendik.
Qazaqstanda balalarym dúnıege keldi, qyz berip, kelin alyp, órisimdi keńeıttim.
– Aýǵanstannan tynyshtyq ketti ǵoı...
– Ushaqtyń shassıine aıaq iliktire almaı qulap jatqan azamattardy, jany qalsa boldy dep qorǵannyń arǵy jaǵyna sábıin laqtyryp jatqan ata-analardy, balalar attraksıonynda, batýtte sekirip oınap júrgen talıbterdi kórgende júregim qyryq japyraqqa bólingendeı kúı keshtim. talıbterge qatysty aıtarym, olardyń balalyq shaǵyn soǵys urlady, qandy kek qolyna qarý aldyrdy.
Men – Qazaqstan azamatymyn. Memleketim ruqsat berse, aýǵan jerine soǵysýǵa emes, bitimgershilik maqsatpen barýǵa, qajet bolsa, qolyma ketpen alyp, egin egýge, úı salýǵa barýǵa daıynmyn. Qandas baýyrlaryma qarý kezenip, kúnáǵa batqym kelmeıdi.
Aýǵanstannyń problemasy – ózge elderdiń ishki isine aralasýy. Qazir bul eldiń ishki isine aralasqysy keletin elderdiń qatary ósken saıyn tynyshtyqtyń alystap ketetinin sezip otyrmyn. Meniń oıymsha, soǵys – alpaýyt elder úshin tek qana quny qymbat joba. Al qarapaıym halyqqa ketisetin emes, bitimge kelýdi úndeıtin, bir-birine jaýyǵyp ketken baýyrlardy tabystyratyn sheshim kerek. Munyń kilti basqanyń emes, aýǵandyqtardyń óz qolynda ekenin túsinetin kez keldi.
– Aýǵan jerinde qalǵan dostaryńyzben, aǵaıyn-týǵandaryńyzben habarlasyp turasyz ba?
– Birge týǵan baýyrlarym qazir menimen birge. Alystan týysatyn aǵaıyn áliptiń artyn baǵyp elde otyr. Jas kelgende aldyń tuman, artyń jaryq bolady eken. Mundaı kóńil kúımen mal-jandy, kindik kesken jerdi, ata-baba beıitin tastap ketý ońaı emes. Jastar jaǵy – Túrkııa, Iranda. Basym kópshiligi sonda joǵary oqý ornyn támamdap, qalyp qoıdy. Elde qalǵan dostarmen, aǵaıynmen habarlasyp turamyn. Jaǵdaı máz emes...
Áńgimelesken
Gúlbarshyn AITJANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
