Kollajdy jasaǵan: Amangeldi Qııas
Biz óz jumysymyzdy qujattyq aqparat bolýy múmkin derekkózderdi anyqtaýdan bastadyq. Pavlodar oblystyq memlekettik arhıvi boıynsha osyndaı aqparat bolýy múmkin 57 qor esepke alyndy. Bul qorlarda 1928-1930, 1933, 1935-1960 jyldardaǵy qylmystyq ister jınaqtalǵan.
Búgingi tańda jumys tobynyń músheleri barlyǵy 1 077 isti qarap, zerdeledi. Nátıjesinde, RKFSR-diń Qylmystyq kodeksiniń áıgili 58-inshi baby jáne basqa da baptary negizinde aıyptalyp, sottalǵan 2 423 adam týraly málimet tabyldy. Bul qylmystyq isterde aıyptalýshylardyń aqtalýy jóninde qandaı da bir quqyqtyq qujat bolmaǵandyqtan, biz olardy aqtalmaǵan qýǵyn-súrginge ushyraǵandar sanatyna jatqyzdyq. Alaıda bul qylmystyq isterdi quqyq salasynyń mamandary kásibı turǵyda jiti qarap, ózderiniń naqty quqyqtyq baǵasyn berýleri kerek.
Mysalǵa, osyndaı qylmystyq isterdiń keıbirin atap ótsek, ol Lozov (qazirgi – Ýspen) aýdany «Stenka Razın» kolhozynyń esepshisi I.G.Rıabsevti Qylmystyq kodekstiń 58-7-(dıversııa) baby boıynsha aıyptaý isi. Bul adam tuqymnyń sorttaryn kontrrevolıýsııalyq maqsatpen aýystyrdy dep aıyptalǵan. Nemese Sıýrýpın (qazirgi Sharbaqty) aýdany Kırov atyndaǵy kolhozdyń 6 jumyskerin mal basyn qurtty jáne satty degen aıyppen 1932 jylǵy 7 tamyzdaǵy qaýlyǵa sáıkes aıyptaý qylmystyq isi. Sıýrýpın aýdany Kalının atyndaǵy kolhozdyń esepshisi R.Batahaevty Qylmystyq kodekstiń 58-10-baby boıynsha aıyptaý isi. Ol astyq daıyndaý naýqanyna qarsy shyǵyp, kolhoz jınalysynyń ótýine kedergi jasady dep aıyptalǵan. Ýrlıýtıýb (qazirgi Jelezın) aýdany Pýshkın atyndaǵy kolhozdyń kolhozshysy T.Shúkimbaevty Qylmystyq kodekstiń, 58-10-babyna sáıkes aıyptaý isi. Ol Keńes ókimetin qulatýǵa shaqyrǵany, kapıtalıstik qurylysty madaqtaǵany, partııa jáne ókimet saıasatyna narazylyq bildirgeni úshin aıyptalyp, bas bostandyǵynan aıyrylǵan.
Qazirgi ýaqytta Pavlodar okrýgtik jáne oblystyq sottary arhıvtik qorlarynan jumys toby músheleri anyqtaǵan 1 077 qylmystyq isti sıfrlandyrý boıynsha jumys bastaldy, ıaǵnı aqtalmaǵan qýǵyn-súrgin qurbandarynyń bazasy ázirlenýde. Aldaǵy ýaqytta jumys tobynyń músheleri Pavlodar oblysy Polısııa departamentiniń Arnaıy memlekettik arhıvinde jumystaryn jalǵastyrýdy josparlap otyr.
Oblystyq memlekettik arhıv mamandary saıası qýǵyn-súrgin taqyryby boıynsha zertteý, izdestirý jumystarymen 1990 jyldardan beri aınalysyp keledi. Máselen, uzaq jyldar «qupııa», «asa qupııa» tártibinde saqtalyp kelgen arhıvtik qujattar ashylyp, ǵylymı aınalymǵa engizildi. Bul qujattardyń negizgi mazmuny 1920-1930 jyldardaǵy Keńes ókimetiniń kúshteý, zorlyq, zombylyq mehanızimine negizdelgen, shuǵyl da dóreki túrde júrgizilgen jappaı ujymdastyrý, ǵasyrlar boıy kóshpeli mal sharýashylyǵymen aınalysqan qazaq halqyn kúshtep otyryqshylandyrý, ındýstrııalandyrýdy júzege asyrý maqsatyndaǵy shekten shyqqan aýyl sharýashylyǵy salyǵy saıasaty, sonyń saldarynan eldi jaılaǵan asharshylyq, bosqynǵa aınalǵan halyq týraly. Bul arhıvtik qujattarda 1930 jyldardyń aıaǵy men Uly Otan soǵysy jyldary Ertistiń Pavlodar óńirine kúshtep jer aýdarylǵan, deportasııaǵa ushyraǵan tutastaı halyqtar men olardyń ókilderiniń asa aýyr turmys-tirshiligi, sharýashylyq jaǵdaılary, ornalasýy jóninde de asa qundy tarıhı derekter bar.
1989 jyldan bastap oblystyq memlekettik arhıv qyzmetkerleri stalındik qýǵyn-súrginge ushyraǵan adamdardyń jeke tektik qujattaryn jınaı bastady. Bular – estelikter, hattar, anyqtamalar, fotosýretter, partııa uıymdarynyń hattamalary, ómirbaıandyq, qyzmet babynda jasalǵan qujattar, tergeý hattamalary, prokýratýra, sot organdarynyń saıası qýǵyn-súrginge ushyraǵandardy aqtaý jónindegi qujattary jáne t.b. Osy qujattardyń keıbiri qaıǵy-qasiretke toly jyldarda jendetter qolynan tańǵalarlyq jaǵdaılarda aman qalyp, sol zulmat zaman kýásindeı búgingi kúnge jetip otyr.
Osy qujattarǵa ǵylymı sıpattama jasalyp, oblystyq memlekettik arhıvte XX ǵasyrdyń 30-40-shy jáne 50-shi jyldarynyń basynda negizsiz saıası qýǵyn-súrginge ushyraǵandardyń isteri men qujattarynyń kolleksııasy jasaldy. Bul kolleksııaǵa 2 myńnan asa negizsiz qýǵyn-súrginge ushyraǵan adamdar jóninde asa qundy tarıhı derekter engizilip otyr.
1999 jyly «Azaly kitap (atylǵandar tizimi)» (avtorlary – V.D.Boltına, L.V.Sheveleva) atty kitap jaryqqa shyqty. Bul kitapty daıyndaý barysynda qurastyrýshylar Pavlodar oblysy boıynsha UQK departamentiniń vedomstvolyq arhıvinde saqtalǵan tergeý isterimen tanysyp, olardy jan-jaqty, tereń zerttedi. Avtorlar júzdegen adamdardyń – baı-kýlaktardyń, jeke sharýalardyń, kolhozshy-jumysshylardyń, din ókilderiniń, partııa, komsomol uıymdary qyzmetkerleriniń, qoǵamnyń aldyńǵy qatarly zııaly qaýym ókilderiniń, jer aýdarylǵandardyń, deportasııaǵa ushyraǵandardyń t.b. qaıǵyly da aýyr taǵdyrlarynyń kýási bolyp, olardyń árqaısysynyń qaıǵy-qasiretin jan-júregimen sezindi. Bul azaly kitapqa 810 adam týraly málimet endi. Atylǵandardyń eń jasy 18-de, al eń úlkeni 82 jasta bolǵan eken.
2014 jyly «Memorıal» halyqaralyq tarıhı-aǵartý, quqyq qorǵaý jáne qaıyrymdylyq qoǵamynan (Máskeý q.) oblystyq memlekettik arhıvke saıası qýǵyn-súrginge ushyraǵandar jaıly birqatar tarıhı derekter – hattar, anyqtamalar, anketalar, baspasóz betinde jarııalanǵan maqalalar, fotosýretter, estelikter jáne t.b. asa qundy qujattar tabystaldy. Osy qujattardyń ishinde ataqty jerlesimiz J.Aımaýytovtyń qamaýda bolǵan kezdegi fotosýreti de bar.
Búgingi tańda oblystyq memlekettik arhıv «XX ǵasyrdyń 20-30-shy jyldaryndaǵy Ertistiń Pavlodar óńirindegi asharshylyq tarıhynan» qujattar jınaǵyn ázirlep, baspaǵa usynyp otyr.
Qanshaıym MAQAJANOVA,
Pavlodar oblystyq memlekettik arhıvi basshysynyń orynbasary
