Qoǵam • 26 Tamyz, 2021

Qazaqtyń jalǵyzy

107 ret kórsetildi

О́tkende qazaqtyń aıaýly tulǵasy, ult batyry Jumabek Táshenovke elorda tórinde eskertkishi ornatylǵanda muqym qazaq qatty qýandy. Shattanǵan jurt tipti eńseli eskertkishtiń ár detalin ózderinshe sóıletip, tamsana tamashalap, bir-birinen esteri shyǵa súıinshi surasty. Shynynda da, qazaqtyń bes birdeı oblysyn, shuraıly qonysyn jat qolynan arashalap qalǵan arysqa qoıylǵan tuǵyrly músin kádimgideı rýhyńdy oıatady. 

 

Kóshpeli dala halyqtarynyń kóbi, onyń ishinde qazaq ulysy óziniń tarıhy men dástúrin, dili men tilin, órkenıeti men erteńin dalanyń jadyna jazǵan halyq. Bul tipti bizdiń eń negizgi ulttyq ereksheligimiz deýge de bolatyn shyǵar. Sebebi Alash balasynyń myńdaǵan jyl boıǵy qatpar-qatpar tarıhyn qazbalap kórgen bolsańyz, sol san taraý sherli shejireden siz Uly dalaǵa qatyssyz birde-bir oqıǵany kezdestirmegen bolar edińiz. Aq bilektiń kúshimen, aq naızanyń ushymen qorǵalyp kelgen keń sahara – qazaqtyń tutas ózi. Tarıhyn jer úshin ótken uly maıdandarmen baılanystyrmaıtyn da halyqtar bar. Biraq biz emes. Biz qaı dáýirde bolsyn jer úshin qıdalasqan urystarda tebingimizdi terge shiritip, kók súńgimizdi dushpannyń qanyna sýaryp jer úshin sapta turdyq, topqa kirdik. Bir túsiniksiz nárse, keıin sol jer bizdiń fobııamyzǵa, úreıimizge, kompleksimizge de aınala bastady. Tipti beıbit kúnde de jerimizge bireý kóz alartyp turǵandaı, júrek túkpirinde bir alańdaýshylyqtar arpalysyp júretinin qaıtersiz? Biraq sol kúdigimiz kóbine rasqa aınalyp shyǵady. Bul degenimiz ne, bul Jer men Alash balasynyń arasynda biz qarapaıym tilmen túsindirip bere almaıtyn názik baılanys baryn uǵyndyrsa kerek. Bizdiń namysymyz da, ar-uıatymyz da, rýhymyz da, bolmysymyz da osy jermen egiz.

Búginde qazaq balasy úlken jaýapty kezeńmen betpe-bet turǵanyn jasyrmaýymyz kerek. Shynymen de, Alla betin ary qylsyn, ágárákı qazaq jerinen aıyrylatyn bolsa, jadynan aıyrylady. Búkil jyr-dastandarynan, ańyz-ertegilerinen, salt-dástúrinen, ádet-ǵurpynan aıyrylǵan ult odan keıin jer betinen birjola joıylýǵa bet alady.

Áıgili Tolstoıdyń «Adamǵa qansha jer kerek?» degen klassıkalyq áńgimesi bar. Shyǵarmada oıshyl Tolstoı adamǵa berilgen nyǵmettiń shegi bolatyndyǵyn jazady. Qolyna qomaqty qarjy túsken mujyq Pahomnyń ushy-qıyry joq baıtaq dalanyń ıesi atanam degen ashkóz armany túbine jetip, óz nápsisiniń qurdymyna qulaıdy.

Biz bul áńgimeni mysalǵa alǵanda taǵy da bir óte ózekti máseleni sóz etýdi kózdegenbiz. Tolstoıdyń atalǵan shyǵarmadaǵy eki keıipkeri de bizge óte tanys. Birinshi keıipker ashkóz mujyq Pahom bolsa, ekinshi keıipker sol kelimsekke jer satyp otyrǵan kóshpeli dalalyqtar, qymyz ashytyp, qylquıryq quryqtap júrgen ózimizdiń bashqurt baýyrlarymyz.

Muny Alash kósemi Álıhan Bókeıhan da jazady.  «Jer dese dirildemeı bolmaıdy: jer máselesi – ómir súrý máselesiniń zory» degen  ult ardaqtysynyń sózine tereń úńiler bolsaq, másele búgin de ózektiligin joımaǵanyn kóremiz.  Bashqurt aǵaıyndarǵa qatysty aıta kelip: «Bizdiń qazaq jerdi menshikti qylyp alsa – bashqurtsha kórip mujyqqa satyp, biraz jylda sypyrylyp jalańash shyǵa keledi».

Iá, Tolstoıdyń túıgenindeı qarasaq, shyn máninde adamnyń máńgilik turaǵyna qajetti qonys eki metr jer ǵana. Biraq áńgimeniń birneshe astary baryn aıttyq qoı, jerin satyp, jemit terip ketken ult­tar jer betinde bashqurttardan basqa da bar­shylyq. Bashqurttar bizge kóp jaqyn halyq. Biz «Shaban úırek buryn ushady» desek, olar «Samarqaý úırek buryn ushady» deıdi. Álıhan jer máselesinde bashqurt aǵa­ıyn­dardy bekerge mysal etpegenin osyndaı jaqyndyqtardan-aq baıqaýǵa bolady.

Qazaq óziniń jadynda máńgi jańǵyrta beretin ańyzdary bolady. Sol ańyzdyń biri T.Jurtbaıdyń «Dýlyǵasyndaǵy» Móde táńirqutynyń uly tarıhı oqıǵasy. Jar tabylady, Jer óspeıdi. Bul buljymas qaǵıdany Qunanbaı qajy da «El ósedi, jer óspeıdi», dep ataqonysqa arasha túsipti. Jer – Azattyqtyń kepili, Táýelsizdiktiń altyn turaǵy! Aıtar oıymyzdyń túıini de sol – Álıhan Bókeıhan jazyp ketkendeı: «Qazaqtyń baıyrǵy jerin qashan ǵylym men tehnıkaǵa súıenip tolyq ıgermeıinshe, jer jeke menshikke de, qonystanýshylarǵa da berilmeýi tıis».

Jer – qazaqtyń Jalǵyzy.

 

Sońǵy jańalyqtar

Túrkistan oblysynda eki brakoner ustaldy

Aımaqtar • Búgin, 13:06

Efıopııada pilder qyrylyp jatyr

Álem • Búgin, 11:58

Qazaqstanda un óndirý kólemi tómendedi

Ekonomıka • Búgin, 11:45

Dastın Pore: Makgregor – ótken shaq

Jekpe-jek • Búgin, 11:40

Gazǵa aýysqan kólikter sany artty

Qazaqstan • Búgin, 10:50

Alvares aýyr salmaqta alypqa aınala ma?

Kásipqoı boks • Búgin, 10:35

Elimizde 62 myńnan astam bala vaksına aldy

Koronavırýs • Búgin, 10:00

Dollar qaıtadan qymbattaı bastady

Qarjy • Búgin, 09:55

Qazaqstanda karantındik sharalar kúsheıtiledi

Koronavırýs • Búgin, 09:40

Uqsas jańalyqtar