Qazaqstan • 27 Tamyz, 2021

Táýelsiz eldiń dara joly

70 ret kórsetildi

Qazaqstannyń táýelsizdik alǵan tusta qabyldaǵan mańyzdy sheshimderiniń biri ıadrolyq qarýdan bas tartý máselesine qatysty bolǵany málim. Osylaısha, egemen el tarıhynyń alǵashqy paraqtaryna osy bir ıgi bastama aıshyqtala jazyldy. Jańadan táýelsizdikke qol jetkizgen memlekettiń halyqaralyq arenadaǵy beınesi osy bir sheshimmen tyǵyz baılanysty.  

Memleketter basshylarynyń sheshimi men áreketi sol eldiń halyqaralyq qoǵamdastyq al­dyn­daǵy syrtqy beınesin aıqyn­daıtyn birden-bir qadam ekeni anyq. Ásirese jańadan egemen­digine qol jetkizgen memleket úshin ózin jaqsy qyrynan tanys­ty­rý asa mańyzdy. Al­ǵashqy oń­taıly sheshimderdiń memle­ket­tiń bolashaǵyna, ózgelermen qarym-qaty­nasyna tikeleı jaqsy áser etetini bar. Osy oraıda Qazaq­stannyń qazirgi bede­li men táýel­sizdiktiń alǵashqy jyl­dary qabyldanǵan sheshimderiniń ara­syn­­daǵy baılanysty birden baı­qaýǵa bolady. Mundaı múm­kin­dik bir-aq ret beriledi. Al ony qalaı paıdalaný – eldiń tizgi­nin ustaǵan azamattardyń enshi­sinde. Qazaqstannyń Ortalyq Azııa aımaǵy men postkeńestik keńis­tiktegi, halyqaralyq arenadaǵy or­nyn aıqyndaǵan tarıhı sheshim­derdiń biri – Elbasynyń álemdegi tórtinshi iri ıadrolyq qarýdan bas tartýy bolǵany haq. Bul qadamnyń durystyǵyn tarıh ta rastap otyr.

AQSh-tyń bedeldi The Times nemese Johnson city press, Chicago Tribune, The News Journal, Los Angeles Times sekildi basylymdarynda 90-jyldardyń basynda jarııalanǵan materıaldarǵa kóz júgirtsek, KSRO ydyraǵanda táýelsizdik alǵan elderdiń arsena­lynda qalǵan ıadrolyq qarýdyń kóle­mi men onyń qaýpi tý­raly kópte­gen materıalǵa kezigesiz. Sol kez­degi kúrdeli jaǵdaıda táýel­siz­digin jańadan alǵan elderdiń bul qarýdy qalaı qoldanatyny tolǵantyp, seskengen Batys jaǵdaıdy jiti qadaǵalap otyr­dy. Associated Press avtorlary 1992 jyly 14 maýsymda Johnson city press gazetinde jarııa­laǵan materıalda Ýkraı­na men Qa­zaqstannyń ıeligindegi ıadro­lyq qarý Batysty ǵana emes, Reseıdi de alań­datatynyn jazǵan. Sondaı-aq Qazaq­stannyń Prezıdenti Nursultan Nazar­baev­tyń Va­shıng­tonnan Reseı, Qytaı ne­me­se AQSh-tyń ıadrolyq shabýylyna qar­sy kepildik suraǵany aıtylǵan. Mun­daı talapty Ýkraına tarapy da qoıǵan eken.

The Atlantic basylymy halyq­aralyq nazar Soltústik Koreıa men Iran­daǵy ıadrolyq baǵdar­lamalarǵa baǵyt­talǵan­dyqtan, az talqylanatyn Azııa eli – Qazaq­stan ıadrolyq qarýsyz álem qurý máse­le­sinde kóshbasshyǵa aınalǵanyn jazady. Buǵan 2013 jyly elde Irannyń ıadrolyq máselesine qa­tysty ótken halyqaralyq kelissózder de dálel bola alady. Qa­zaq­stannyń ıadrolyq qarý­ǵa qarsy kúres sala­syndaǵy kóshbasshylyq róli odan bas tartý týraly sheshimmen aıqyndalady. Elimiz ulttyq qaýip­sizdikke, adamzat pen búgingi órke­nıetke tón­gen basty qaýippen kú­res­te halyqaralyq uıymdarmen bir­lese otyryp, óz mysalynda ıad­ro­lyq qarýsyz álem qurý ıdeıa­syn belsendi túrde nasıhattap keledi.

2017 jyly The Hill basylymynda ja­rııa­lanǵan maqalada avtor Arıel Koen Qa­zaqstannyń ıadrolyq qarýdan bas tar­týy sımvoldyq qadam ǵana emes, eldiń bren­dine aınalǵanyn málimdegen. Ra­synda Qazaqstan táýelsizdik alǵan jyldardan bas­tap óziniń syrtqy saıasatynda beıbitshilik pen tatýlyqty tý etetinin kórsetip keledi. Iаdrolyq qarýdan azat álem qurý maqsatyna zor úlesin qosyp keledi.

Joǵaryda jarııalanǵan materıalda Soltústik Koreıa men Irannyń usta­ny­myna balama retinde Qazaqstannyń úlgisi keltirilgen eken. «Phenıan men Tege­ran sabaq alyp, ıadrolyq qarý­dy beıbit maqsatta qoldanýdy qaras­tyrýy kerek. Ony júzege asy­rýǵa bolady. Eki jarym on­jyl­­dyqtan astam ýaqyt boıy Reseı men Qytaıǵa kórshiles eldiń Pre­zıdenti úlgi kórsetip keledi. Qazaqstan Prezıdenti Nur­sultan Nazarbaev Keńes Odaǵy ydy­raǵannan keıin ıeliginde qal­ǵan ıadrolyq qarýdan bas tartý týraly sheshim qabyldap, ıadrolyq qarýdy taratpaý men qarýsyzdaný jolyn ustanýdy jalǵastyryp keledi», delingen maqalada.

Sondaı-aq Keńes Odaǵy ydy­ra­ǵannan keıingi saıası jáne eko­no­mıkalyq turaq­syz­­dyqta Qa­zaq­stan basshylyǵynyń aýqym­­dy ıadrolyq arsenaldy bas­qarý máse­lesi kúr­deli bolǵany aıtylǵan. Bolashaǵy belgi­siz tarıhı ke­zeńde N.Nazarbaev saıası jáne ekonomıkalyq shyǵyndardy tara­zy­lap, aqyrynda ıadrolyq qarýsyz bola­shaqty tańdap, táýekelge bel býýdy sheshken-di.

Basylym N.Nazarbaev ıadrolyq qarý­syz­danýdy qabyldap qana qoımaı, ony óz eliniń brendiniń bir bóligine aınal­dyr­ǵanyn ja­zady. «Qazaqstannyń jańa ha­lyq­aralyq beınesi qaýipsiz ári jaýapty ıadrolyq saıasatpen tikeleı baılanysty boldy», dep jazdy The Hill.

Baıqaǵanymyzdaı, Elbasynyń bul tarıhı sheshimi Qazaqstannyń halyqaralyq saıasattaǵy ornyn aıqyndap qana qoımaı, onyń bi­timgershilik qyzmetine negiz boldy.

Sheteldik basylymdardyń bet­terinde qazaq dalasyndaǵy ıadro­­lyq qarýdyń qaraly izin, alapat qasirettiń qurbany bol­ǵandar­dyń aýyr taǵdyryn sı­pat­ta­ǵan materıaldar da jıi kez­desip jatady. Bedeldi basy­lym­­dar­dyń biri The Nature-de jarııa­­lan­ǵan «Keńes Odaǵynyń ıadro­lyq kúnási Qazaqstanda tirshi­ligin jal­ǵastyrýda» taqyry­byndaǵy ǵylymı maqalada polı­gonnyń zardaby áli kúnge deıin joıylmaǵanyn kórsetetin kólemdi materıal jarııalanǵan. Osy sekildi oqıǵalar Qazaqstannyń ıadrolyq qarýdan bas tartý týraly sheshimine tereńirek úńilýge múmkindik be­redi. Bul bir ǵana óńirdiń ne ult­­tyń taǵdyry emes, adamzattyń qasi­reti ekenin kórsetetin osy my­­sal Qazaqstannyń ıadrolyq qarý­syz álem qurýdaǵy áreketine nazar aýdarý kerektigin taǵy bir dálel­deıdi.

Birikken Ulttar Uıymynyń 29 tamyz­dy Iаdrolyq qarýǵa qarsy is-qımyl­dyń halyqaralyq kúni dep bekitýi Qa­zaq­stannyń bastamasymen qabyldanǵany belgili. Ataýly kúnniń tarıhyna úńilgen The Times jýrnaly «BUU jyl saıyn Qa­zaq­stan Prezıdenti Nursultan Nazar­­baev­­tyń polıgondy jabý týraly sheshimine oraı Iаdrolyq qarýǵa qarsy is-qımyldyń halyqaralyq kúnin atap ótedi» dep jazǵan.

1991 jyly 9 qyrkúıekte The Times jýr­naly aımaqtaǵy ıadro­lyq qarýdyń bolashaǵyna alań­daǵan Batys elderi úshin Elba­synyń Semeı polıgonyn ja­bý týraly sheshimi jaqsy belgi eke­nin jaz­ǵan eken. «Semeı synaq alańynyń 1991 jyly Keńes Oda­ǵynyń ydyraýy qar­sańynda jabylýy sımvoldyq mánge ıe boldy», dep jazdy The Times jýrnaly.

Álemdegi iri derjavalardyń biri – Keńes Odaǵy ydyraǵan tus­ta ıadrolyq qarýdyń basym bóligine ıe postkeńestik elder­diń aldaǵy sheshimi dúnıe júzin alań­datqany túsinikti. Sol kezde Semeı polıgonynyń jabylýy zul­­mat qarýsyz beıbit álemniń alǵashqy úmit-sáýlesi boldy. Osylaısha, Elbasy Nur­­sultan Nazarbaevtyń tarıhı sheshimi táýel­­siz Qazaq­stannyń bolashaǵymen qatar, ha­lyqaralyq arenadaǵy bedeli men or­nyn aıqyndap berdi deýge tolyq negiz bar.

Sońǵy jańalyqtar

Shymkentte taǵy bir aýdan qurylady

Qoǵam • Búgin, 16:58

Almatyda qant qymbattap barady

Qoǵam • Búgin, 16:45

Dollar baǵamy ósti

Qarjy • Búgin, 16:12

Uqsas jańalyqtar