Ýly kólge bólingen qarjy ıgerilmeı me?

Mańǵystaý oblysy ákimdigi bergen aqparatqa súıensek, res­pýblıkalyq bıýdjettiń donory retinde «Res­pýb­lıkalyq jáne oblystyq bıýdjetter, re­s­pýb­lıkalyq mańyzy bar qala­lar, Astana bıýdjetteri arasyn­daǵy 2017-2019 jyldarǵa arnal­ǵan jalpy sıpattaǵy transfert­ter­diń kólemi týraly» Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń 2016 jylǵy 29 qa­ra­shadaǵy №24-VI Zańyna sáı­kes Mańǵystaý oblysyna 2017-2019 jyldarǵa kelesideı kólem­de bıýdjettik alyp qoıýlar belgi­len­gen, mysaly 2017 jylǵa – 28 977 170 myń teńge; 2018 jylǵa – 31 316 423 myń teńge; 2019 jylǵa – 35 365 489 myń teńge.

Sonymen qatar 2020-2022 jyl­darǵa Mańǵystaý oblysyna res­pýb­lıkalyq bıýdjetke «Respýblıkalyq jáne oblystyq bıýdjetter, respýb­lı­kalyq mańyzy bar qalalar, astana bıýdjetteri arasyndaǵy 2020-2022 jyldarǵa arnalǵan jalpy sıpat­taǵy transfertterdiń kólemi týraly» Qazaqstan Respýb­lıkasynyń 2019 jylǵy 4 jeltoq­sandaǵy №275-VI Zańyna sáıkes tómendegideı kólem­derde bıýdjettik alyp qoıýlar belgi­len­gen 2020 jylǵa – 8 213 586 myń teń­ge; 2021 jylǵa – 13 416 746 myń teń­ge; 2022 jylǵa – 19 493 443 myń teńge.

Kórip otyrǵanymyzdaı, «alyp qoıýlar» jaǵynan Mań­ǵys­taýdy umyt qaldyrmaǵan res­pýblıkalyq bıýdjet Mań­ǵystaýdyń qajetine kelgende nege shómishten qaǵyp keledi? «Alaǵan qolym – beregen» degen bar, alaıda Mańǵystaý kóp jaǵdaıda «toqaldan týǵannyń» kebin kıip júr. Zertteu.kz saı­tynyń málimetine súıensek, respýblıkalyq bıýdjetten eń kóp qarjy alatyn oblystar – Túrkistan (838 mlrd teńge), Al­maty (623 mlrd teńge), Qos­tanaı (314,7 mlrd teńge), al eń az alatyndar – Almaty qalasy (142,7 mlrd teńge), Nur-Sultan qalasy (130,8 mlrd teńge) jáne Mańǵystaý oblysy (109 mlrd teń­ge). Bergeninen alǵany kóp bo­­lyp kóringenmen, jeme-jem­ge kel­gende joǵarydan qarjylan­dyrylatyn jobalardan bas tartý, qarjy bólinbeı qalý, bólingen qarjynyń keri qaıtarylýy syndy áreketter jıi kezdesedi.

Bir ǵana mysal jáne mań­ǵys­taý­lyqtar úshin eń ma­ńyz­­­dy, jandy jáne jyldar boıy jyr bolǵan súr taqy­ryp – Qoshqar ata ýly kóli má­­se­­lesi.

Radıasııalyq qaýpi bar bol­­ǵandyqtan, onyń adam den­­­saý­lyǵyna tóndiretin qateri dá­lel­­den­gendikten mańyzdy bol­maǵanda qaıt­sin?! Qoshqar ata kóline 2003-2007 jyldary «Qazaqstan Respýblıkasynyń Ult­tyq ıadrolyq ortalyǵy», 2006 jyly «Eko­servıs» JShS ǵy­lymı-zertteý jáne monı­­­torıng jumystaryn júrgizgen. Osy zert­­teýler nátıjesine saı jylda jaby­lyp, tumshalanatyn, zalalsyzdandyry­la­tyn bolyp jatatyn ýly kóldiń máse­lesi jyl saıyn jartykesh kúıinde qa­lyp keledi. Iske bilek sybanyp kelip, quı­ryǵyn bulǵańdatyp ketetin Úkimet mańǵys­taý­lyqtardyń aldynda ábden uıatqa qalyp bitti. Uıat uıat-aý, setineı tarqatylyp, qaq­sı sarqylyp bitken eldiń quzyrly oryn­darǵa degen senimin aıt­sańyzshy...

Qoshqar ata ýly kóli taqy­rybynda «Egemen Qazaqstan» gazeti betinde birneshe ret másele kótergen bolatynbyz, «baıaǵy jartas – bir jartas». Biraq bizdiki aıtý, sondyqtan taǵy aıtýǵa májbúrmiz. Sońǵy ret 2021 jylǵy 18 naýryzda «Ýly kóldiń «jyry» aıaqtala ma?» dep Mańǵystaý oblysy ákimdigi baspasóz qyzmetinen Qosh­qar ata qaldyq qoımasyn qalpyna kel­tirý jumystarynyń birinshi kezeńi bastaldy degen jylymyq habarǵa asa qýana almaı, kerisinshe sekemshil dúdámal oımen, ábden qalyptasyp qalǵan senimsiz­dik turǵysynda til qatqan edik. Bıyl jyl basynda Úkimetten qoldaý taýyp, respýblıkalyq bıýdjetten 3 jylǵa 15,5 mlrd teńge qarastyrylǵan jumysqa sol kezde-aq «qolǵa alynǵan bıylǵy «birinshi kezeń» de da­byramen bastalǵanymen sońy nátıjesiz burynǵy basta­ma­lar­dyń, «kezeńderdiń» qataryn tolyqtyryp turyp almasa dep tileımiz» dep aıaqtappyz maqa­lany. Áýlıeligimiz joq, áıtse de kú­dik-kúmánimiz dál keldi. О́tken jyly ýly kóldi zalalsyzdandyrý jumysy qaıta qolǵa alynyp, respýblıkalyq bıýdjetten 100 mln teńge kólemindegi qarajat bólinip, merdiger uıym­men 15,5 mlrd teńgege kelisim­shart ja­salyp, bıyl naýryz aıynda óz qarajaty esebinen rekýl­tıvasııalaý jumystaryn bastaǵan merdiger búginge de­ıin 100 ga aýmaqty 300 000 tekshe metr to­pyraqpen kómgen eken. Alaı­da, «jobanyń memlekettik saraptama qorytyndysy qaıta qaraýǵa usynylýyna baılanysty» bólingen 100 mln teńge keri qaıtarylyp, bastalǵan jumys toqta­tylǵan. Qazir mań­ǵystaýlyqtar arasynda qal­dyq­tar qoımasyna qatysty ju­mystardyń toqtaǵany qy­zý talqyǵa túsip, zańdy alań­daý­shylyqty týyndatyp otyr. Zańdy bolatyny – jyldar boıy bastala bere tastalyp, qosalqy qarjy kórine bere ǵaıyp bolyp kózdi aldaǵan ýly kól jaǵdaıy bulaı oıynǵa, oıynshyqqa aınaldyratyn másele emes, myń­daǵan adamnyń taǵdyryna, tutas aýyldardyń tirligine áseri bar másele.

Mańǵystaýlyqtarǵa muń bol­ǵan Qosh­qar ata kóli óńirde ýran óndirisiniń ashy­lýy­na baıla­nysty Aqtaýdaǵy ken baıytý kombı­natynyń aǵyndy radıo­aktıvti sýlarynan paıda bolǵan. 200 myńnan astam turǵyny bar Aqtaý qalasynan 3 shaqyrym, 70 myńǵa jýyq halqy bar Mu­naıly aýdanynyń Basqudyq aýylynan ­7 shaqyrym qashyqtyqtaǵy jal­­py aýdany 66 sharshy shaqyrym­dy quraıtyn radıoaktıvti qal­dyq­tar qoımasyna kezinde 105,1 mln tonna radıoaktıvti, sonyń ishinde belsendiligi 11,240 myń kıýrı bolatyn 51,8 mln tonna ýran rýdasynyń radıoaktıvtik qal­dyqtary quıylǵan deıdi de­rekter. Ýran óndirisiniń zardaby mańǵystaýlyqtar úshin kúni búginge deıin asa mańyzdy, qor­qynyshty taqyryp bolyp ke­ledi, biraq oǵan Úkimettiń qu­­laq túrmeıtini qy­zyq... My­saly, turǵyndardyń aıtýynsha, «Uıqy­ly» ken ornyndaǵy ashyq ádispen júr­gizilgen ýran óndirisiniń apandary áli kún­ge deıin ashyq kúıinde jatsa, osy ýrandy baıytyp-óńdeýmen shu­ǵyldanǵan taý-ken zaýytynyń (HGMZ) qırandysy aýaǵa asa joǵary radıasııa taratýda.

– Kezinde radıasııa fony óte joǵary lokaldy jerler beton­dalǵan bolatyn, al qalǵan jerler fosfogıpstiń astynda qalǵan (olardyń radıasııalyq fony normadan 203 ese). Biraq erozııa áserinen qaldyqtar qoımasynyń betki qatty qabyǵy buzylyp, radıoaktıvti qaldyqtardyń jelmen ushyp, aýaǵa taralý qaýpi týdy. Osyǵan oraı oıpat­taǵy ra­dıo­aktıvti qaldyqtardy qandaı tehnologııa paıdalanyp zalalsyzdandyramyz degen suraq tý­dy. Radıoaktıvti qaldyqtardy óńdeý, qorǵasynmen jabý, barıtpen jabý, teńiz sýymen toltyrý, topyraqpen kómý syndy birneshe nusqa qarastyryldy. Qazaqstan­da qoldanyp júrgen radıoaktıvti qaldyqtar­dy óńdeý tehnologııasy joq ekeni belgili. ­Japo­nııaǵa habar saldyq, áli kúnge sheıin ha­bar joq. Sebebin bile almaı otyrmyz. Anyq­tama úshin: japondyqtar ınvestısııa sala­­tyn memleketti, jobany óte muqııat zert­teı­di. Eger jemqorlyq jaılaǵan el bol­sa sóı­les­­peıdi jáne bastaryn suq­paıdy. Ekinshi, úshinshi, tór­tinshi nusqalar topyraqpen kó­mýge qaraǵanda óte qymbat. Oıpat­tyń jalpy aýdany 77 sharshy shaqyrym, al rekýltıvasııa ja­sa­lynatyn aýdan jobamen 40-45 sharshy shaqyrym. Aýmaq óte aýqymdy, trıllıondaǵan qar­jy kerek. Topyraqpen jabýǵa toq­taǵany sondyqtan. Ol da arzanǵa túsip otyrǵan joq – 15,5 mlrd teńge.

Biz qaldyqtar qoımasyn zalalsyzdandyrý jumystarymen tanystyq, jumys toqtap qalǵan. Nege?

 Konkýrs ótti, Májilis depý­tat­tary bolyp kóktem aıyn­da osy jylǵa 1 mlrd teńge qar­jyny respýblıkalyq bıýdjetten bóldirttik. Jumys bastalyp, merdiger kompanııa 500 mln teńgeniń jumysyn jasaǵan, biraq bólingen qarjy Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrs­tar mınıstrliginiń esepshotyn­da oblysqa aýdarylmaı áli tur. Mınıstrlik «JSQ qaıta qara­ýymyz kerek, qazirgi tehnologııa qaýipsizdikti qamtamasyz ete me?» degen másele kóterip otyr. Olar uıqydan búgin oıan­dy ma? Kezinde bul joba bar­lyq ınstansııalardan, onyń ishin­de ekologııalyq saraptamadan ótken joq pa? Memlekettik sa­rap­tamanyń qorytyndysyn al­ǵan joq pa? Endi bastalyp ketken jumysty qalaı toq­tatady? – dep jazdy máselege oraı je­lidegi jeke paraqshasynda Par­lament Májilisiniń depýtaty E.Jańbyrshın.

Quzyrly oryndardyń isti toq­tatýdaǵy jeleýi kópten beri «qa­zirgi tehnologııaǵa» «kú­dik­tený» bolyp keledi. Topy­raq­pen jabý kúdik týdyrsa, birden E.Jań­byrshın jazbasynda kór­se­tilgen quny trıllıondar­dy quraıtyn radıoaktıvti qaldyq­tar­dy óńdeý, qorǵ­a­syn­men nemese ba­rıt­pen jabý syn­dy ozyq tásil­derdi nege qoldan­baı­dy? Orynsyz jerlerge jum­sa­lyp jat­qan qarajattyń elde ese­bi joq, sol qarjyny qajetti oryn­ǵa burǵan bolsa Qoshqar ata qal­dyq­tar qoımasy bulaı jyr bolmas edi...

Depýtat E.Jańbyrshın jaz­ǵandaı, «bó­lingen qarjynyń Eko­logııa, geologııa jáne tabı­ǵı resýrstar esepshotynda oblys­qa aýda­rylmaı áli turýyn» ra­dıo­aktıvti qaldyq­tarmen dem­alyp, tirlik keship, ár kúnin úreı­men ótkizip otyrǵan mańǵys­taý­­lyqtardy shómishten qaǵý dep esept­emeske amal joq, álde «jany ashymastyń qasynda ba­syń aýyrmasyn» degen osy ma?! Qosh­qar ata ýly kól qaldyqtar qoı­masyn zamanaýı tehnologııa­larmen zalalsyzdandyratyn ýaqyt jetti.

Mańǵystaý oblysy