ELDIK DÁSTÚRLERGE ADALDYQ – BAÝYRLASTYQTYŃ QAINAR BULAǴY

Túrkistan aýdanyndaǵy Iqan aýylynyń ákimi, Túrkistan aımaqtyq ózbek etno­mádenı birlestiginiń tór­aǵa­sy Danysh MANNATOVPEN áńgimede bú­gingi ózbek baýyrlardyń shat-shadyman tynys-tirshiligi jóninde sóz bolady. – Danysh aka, sizdiń Iqan aýy­lynyń ákimi, Túrkistandaǵy ózbek mádenı ortalyǵynyń tóraǵasy retinde atqaryp júrgen azamattyq isterińizdi syrttaı estip jatamyz. Jýrnalıst retinde ózińizben áńgimelessek degen oı bar edi. Sonyń reti búgin túsken sııaqty. – Iqan aýyly ejelden-aq eginshilikpen, baý-baqsha, maqta ósirýmen aınalysatyn qut­ty meken ǵoı. Qaı jerde bolsa da dıqandardy tolǵandyratyn ózekti problemalar, sheshýin kútetin qat-qabat sharýalar az bolmaıdy. Osyn­­daı máseleler aýylymyzda da kezdesip oty­rady. Burynnan maza bermeı júrgen usynys-pi­kirlerimizben Aýyl sharýashylyǵy vıse-mınıstriniń qabyl­daý­yn­da boldym. Sharýanyń yǵyn jaqsy túsinetin, jany jomart, keńpeıil azamat eken. Jyly qabyldaı oty­ryp, usynystaryma kóńil bóldi. Barlyq máselelerimizdi bas-aıaǵy jıyrma mınótte sheship berdi. Ol kisiniń osynsha­lyq­ty iltıpat-yqy­lasyna rıza boldym. Alǵy­sym­dy aıtyp, shyǵýǵa oqtalǵanymda meni toqtatty. “Danysh aǵa, – dedi mınıstr­diń orynbasary, – siz – sharýa ada­mysyz. Baı tájirıbeńiz bar. Birer másele jóninde ózińizben aqyldassaq dep edik”. Osydan keıin kómekshisine bólim meńgerý­shi­­lerin kabınetine tez arada jınaýǵa tapsyr­ma berdi. Sonymen, mınıstr orynbasary­nyń kabınetindegi bul basqosý bir sa­ǵattan astam ýaqytqa sozyldy. Bas­tapqyda áńgimeniń negizi egis alqaptaryn tamshylatyp sýarý má­selesi jóninde boldy. Qazir mı­nıstrlik tarapynan bul prob­le­maǵa basa nazar aýdarylyp otyr­ǵa­ny barshamyzǵa belgili. Maman­dar dıqan retindegi meniń pikir-usynysymdy surady, búkpesiz ashyq aıtýdy ótindi. Sondaı-aq osy basqosýda baý-baqsha ósirý­shi­ler­ge memleket tarapynan sýbsıdııa berý, kóp­jyldyq jemis-jıdek daqyldary men jú­zim­dikter ósirýdi júzege asyrý, ony bıýdjettik baǵdarlama boıynsha qarjylandyrý másele­le­ri de keńinen sóz boldy. Osy tur­ǵyda men de óz usynys-oı­la­rymdy aıttym. Baý-baqsha ósirýshilerge sýbsı­dııa berýde qoıylatyn talap barshamyzdyń kó­keıi­mizden shyǵyp otyr. Munyń kólemi baý-ba­qsha­nyń aýmaǵyna baı­lanysty bolmaq, ıaǵnı ol sha­rýashylyqtarda on gektardan kem bolmaýy tıis. Al endi ózimizge keletin bolsaq, ıqandyq­tar tek sońǵy úsh jyldyń ózinde 1500 gektarǵa baý-baqsha ósirdi. Munyń negizi jemis aǵash­tary, júzimdik alqaptar. Biz ózimiz úsh aǵaı­yn­dymyz. Sońǵy jyldary baý-baǵymyzdyń kólemi 450 gektarǵa jetti. Úkimet tarapynan bizderge jasalyp otyrǵan qamqorlyq jóninde aıtar bolsaq, júregimiz qýanysh-shattyqqa bó­lenedi. – О́tken jyly kúzde Túrkistan aımaǵyn­daǵy ózbek etnomádenı bir­lestiginiń tóraǵasy bolyp saılan­ǵa­nyńyzdy bilemiz. Atalmysh bir­lestiktiń aldynda turǵan mindetter turǵy­syn­da taratyp aıtýdyń reti kelip turǵan sııaqty. – О́zbek etnomádenı birlestigi atqarýǵa tıis jumys aýqymy asa keń. Túrkistan qalasy men onyń tóńiregindegi eldi mekenderde, ózi­miz­diń Iqan aýylynda turatyn ózbekterdiń ata-babalary bul aımaqtarǵa ejelden qonys­tanǵan baıyrǵy turǵyndardan sanalady. Ult­tyq ádet-ǵuryp, salt-dástúr sabaqtastyǵy qaı etnostyń bol­sa da eń basty qundylyqtary bo­lyp esep­teledi ǵoı. Birlestiktiń negizgi usta­nymdarynyń qataryna atadan balaǵa mıras bolyp kele jatqan osy sabaqtastyqty órken jaıdyra túsý sııaqty jáıtter bar. Buǵan tý­ǵan elimizde mol múm­kindik­ter ja­sa­lyp otyr­ǵanyn rızashylyq se­zim­men qolymyzdy jú­re­gimizge qoı­yp turyp maqtanyshpen aıtamyz. Elbasymyz Nursultan Nazar­baev­tyń basshy­ly­ǵymen on segiz jyl ishinde elimiz qol jet­­kizgen aýyz toltyryp aıtatyndaı jetis­tik­terdi tilge tıek etkende ótken jyldardy eske túsirmeı tura almaısyń. Elbasynyń syn­darly da salı­qaly saıasatynyń arqa­syn­da elimizde tynyshtyq pen tatýlyq ornap otyr. Táýelsiz Qazaqstandy búkil álem tanyp, moı­yn­daýda, elimizdiń EQYU-ǵa tóraǵalyq etýi sonyń jarqyn dáleli bolsa kerek. Dál osyndaı elde turyp, úrim-buta­ǵymyzdy órken jaıdyryp otyrǵan bizder, ózbekter baqyt­ty­myz. Prezıdenttiń ishki-syrtqy saıasatyn maquldap qana qoımaı, yntymaqpen sońynan ergen Qa­zaq­stan halqynyń aldyńǵy sa­pyn­da júrgenimizdi árdaıym maqtan etemiz. Buǵan tolyq quqyǵymyz bar. Qazir bizdiń usta­nyp otyrǵan temirqazyǵymyz – “El birligi dok­trınasy”. Onda “Qazaq tilin mek­tepke deıingi me­ke­melerde, mek­tep­ter men joǵary oqý oryndarynda oqy­tý sapasyn jaqsartý” keregi, sondaı-aq “Qa­zaqstan etnostary­nyń mádenıetin ári qaraı ózara baıytý” máselesi basa aıtylǵan. Qa­laı desek te bul qujat Qa­zaq­stan­da turatyn qazaq halqy men ózge et­nos­tardyń ózara qandaı negizderdi basshy­lyq­qa alý arqyly tatý turýy tıis ekenin jan-jaqty qarastyrǵan. Dál son­dyqtan da dok­trınada alǵa qoıyl­ǵan mindet­terdi kúndelikti isimizde basshy­lyq­qa alyp otyrý bizdiń basty paryzymyz bolyp ta­bylady. – Danysh aka, endi etnomádenı birlestiktiń til máselesi tóńireginde qolǵa alyp otyrǵan sharalary jóninde habardar ete ketseńiz. – Bizdiń bir shańyraq astynda tatý-tátti ómir súrýimiz qazaq halqynyń keń peıili men qo­naq­jaı­lylyǵynyń, darqan júreginiń arqasynda ekenin halqymyz jaqsy túsinedi. Elimiz táýel­sizdik alǵaly atqarylǵan tyndyrymdy tirlikter nátıjesinde kóptegen jergilikti ult ókilderiniń memlekettik tildi úırenýge degen qulshynysy arta túsken. Qazaq tilin jete meńgergen ata-analar balalarynyń da bul tildi tereń úırenýlerine barynsha den qoıýda. Joǵaryda aıtqanym­daı, jalpy Túr­kis­tan aımaǵynda, óz aýylymyzda qazaq tilin­de sóı­leı almaıtyndar joqtyń qasy desem, sirá da qatelese qoımaspyn. Iá, Iqan aýyly­nyń turǵyndary memlekettik tildiń mereıin sózimen emes, naqty isimen asqaqtatýǵa bar ynta-jigerlerin jumsaýda. Bizdiń bastama­myz­ben osydan tórt ja­rym jyl buryn “Iqan” ózbek orta mektebinde alǵashqy qazaq sy­ny­by ashylǵan bolatyn. Sodan bergi ýaqytta jyl saıyn bir sy­nypty qazaqsha oqytý dás­túr­ge aı­nalyp keledi. Alǵashqy synyptaǵy balalardyń jetis­ti­gine kózderi jetken ata-ana­lar buǵan ózderi-aq qul­shynys tanytýda. Sonyń aı­qyn dáleli synyptardaǵy oqýshy­lar sany­nyń arta túsýi bolyp otyr. Elimizdegi úsh tuǵyrly til saıa­satyna baılanysty birqatar ózbek mektepterinde úsh tilde oqytý júıe­sin jandandyra túsý máselesi qolǵa alynýda. Aıtalyq, Túrkis­tan­daǵy Hamza atyndaǵy ózbek orta mekte­bin­de qazaq, orys, aǵylshyn til­de­rin tereńdetip oqy­tý júıesi jumys isteýde. Besinshi, al­tyn­shy synyptar­dan bastap qo­sym­sha sabaqtar júıeli túrde júrgizilýde. Muǵalimderge 15-20 paıyz ústeme aqy tólendi. Mun­daı materıaldyq yntalan­dy­rý muǵa­lim­derdiń jigerin janyp, olar osynaý ıgi­likti isterdiń keń óris alýyna bar qajyr-qaırattary men jan jylýlaryn jumsaýda. – Etnomádenı birlestiktiń aýqymy keń ekendigine kózimiz jetip otyr. Birqatar sharalardy atqarý barysynda máseleniń qarjyǵa tireleri anyq. Al endi osy qarjyny qaıdan, qalaı tabasyzdar? – Oryndy suraq. Bizge bıýd­j­etten qarjy bólinbeıdi. Onyń kózin ózimiz tabýymyz ke­rek. Ja­syratyny joq, bir­qa­tar dáýletti kisi­ler, ata-ana­lar bar. Olar el ıgi­ligi jolyn­da­ǵy ortaq iske kóz­deri jetip otyrǵandyqtan, aıanyp qalmaıdy. Sóz reti kelgende aıta keteıin, osy ózimiz týyp-ósken Iqanda erte­rek­te Saıtmurat degen baba­myz ótken. О́zi el bılegen, bolys bolǵan. Imandy­lyǵymen aty shyqqan. Jetim-jesirlerge, ká­rip, músápir­ler­ge, múgedek, ja­rymjandarǵa qam­qorlyq-kómegin esh aıamaǵan. Ákesi men óziniń bar baılyǵyn halyqtyń ıgiligine ja­ra­tý­men dań­qy asqaqtaǵan. Qo­lyn­da baılyǵy bar­lardan osyndaı ımandylyqty talap etken, baı­lyǵyn jasyryp, kómek berýden qashqaqta­ǵan­dardy kinálaryn moı­nyna qoıyp, halyq aldyn­da ja­zalaǵan, tipti aǵashqa baılap qoı­ǵan, dúre soqtyrǵan. Qazir Iqan aýylynda Saıtmurat babamyzǵa ornatylǵan eskertkish bar. Osy baba eskertkishi kim-kimdi bolsa da táýbesine keltirip turǵandaı. Muny halqymyz jaqsy túsinedi... Sondaı-aq, aýylymyzda barlyq sán-saltanatymen úlken meshit boı kóterdi. Ony elimizdiń bas múftıi Ábsattar qajy Derbisáli arnaıy kelip, ashyp berdi. О́tken jyldyń jeltoqsan aıynda Túrkistandaǵy ózbek etno­mádenı birlestigin kórkeıtýge baǵyttalǵan aksııa ótkizdik. Oǵan iske jany ashıtyn azamattar kóp keldi. Jaqsy-jaqsy tilekter aıtyldy, júrekjardy oı-pikirler ortaǵa salyndy. Qolma-qol 2 200 000 teńge qarjy jınaldy. Qala ákimi Qaırat Moldaseıitov 100 000 teńge, oblystyq máslıhattyń de­pýtaty, aýyl aqsaqaly Jaqan Shalbaev 100 000 teńge usyndy. Osyndaı jany jaısań, jomart jandar az bolǵan joq. Qarjy máselesinde osyndaı áreketterimiz bar. Ol óz nátıjesin berýde. – Ár halyqtyń ádet-ǵurpy, salt-dástúri, ózderine tán ulttyq qundylyqtary bolady. Ulttyq ar-namystyń ólsheýishi ispettes osynaý qundylyqtardyń bárinen de joǵary tu­ratyny­men eshkim de daýlasa al­maıdy. Qazaqstannyń ejelgi tur­ǵyndarynyń birinen sanalatyn ózbek baýyrlarymyzdyń osy turǵydaǵy jaı-kúıinen habardar ete ketseńiz. – Qazaqstandyq ózbekter ult­tyq salt-dástúrdi barynsha gúl­dendire túsý jolynda zor uıym­shyldyq kórsetýde. Aıtalyq, bur­naǵy jyly Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Saıram aýdanynda ótken ózbekterdiń res­pýb­lıkalyq quryltaıynda bul mańyzdy máse­lege aıryqsha kóńil bólindi. Osy basqosýǵa elimizdiń 10 oblysynan 215 delegat qatysty. Quryltaıda “Dýstlık” respýblıkalyq asso­sıa­sııasynyń prezıdenti, Parla­ment Máji­lisiniń depýtaty Roza­qul Halmuradov baıan­dama jasap, Qazaq elindegi ózbek etnosynyń qol jetkizgen jetistikteri men at­qaryp otyr­ǵan san-salaly ıgilikti isterine jan-jaqty toqtaldy. Ulttyq salt-dástúrdi berik ustana oty­ryp, keń órge bastyrýdyń jar­qyn kók­jıek­teri naqtylana tústi, osy oraıda alǵa jańa min­detter qoıyldy. Burnaǵy jyly Saıram aýy­lynda ózbek drama teatrynyń dú­nıe­ge kelýi bizdiń ulttyq maqta­ny­shymyz bolyp tabylady. Osy ret­te aıta keter bir negizgi máselemiz sol, taıaý ýaqyt­ta Túr­kistan qala­sy­nan ózbek tilinde gazet shyǵarýǵa bel baılap otyrmyz. Qazir oǵan ázir­lik jumystary júrgizilýde. Ony uıym­dastyrý tanymal jýr­nalıst, respýb­lı­kalyq “Janýbıı Ko­zoǵıston” gazetiniń Túrkistan jáne Kentaý qala­laryndaǵy men­shik­ti tilshisi, Túrkistan ózbek má­de­­nı bir­les­tiginiń atqarýshy dı­rektory Sha­myrza Mada­lı­movqa júkteldi. Bizdiń gazet shy­ǵarý jónin­degi ótinish-tilegimizge Túr­kis­tan qala­lyq ákimdigi túsinis­tikpen qarap, qoldap otyr. Jyl saıyn qazaqstandyq óz­bek­terdiń óner sheberleri ara­synda respýblıkalyq konkýrstar ótkizip otyrý dástúrge aınalyp keledi. Bir ǵana mysal keltire ke­teıik. Burnaǵy jyly Saıram aýy­lynda ózbektiń ejelgi halyq ıýmo­ry – askııa boıynsha III halyq­ara­lyq festıval ótken bolatyn. Buǵan elimizdiń Ońtústik Qazaq­stan jáne Jambyl oblystary men О́zbekstannyń askııa sheberleri qatysyp, sóz saıysynda baq sy­nasty. Bes komandanyń arasynan Túrkistannyń sóz sheberleri úzdik shyqty. Al saıramdyq askııa­shy­lar ekinshi oryndy ıelense, úshin­shi orynǵa Jambyl oblysy men Qaramurt aýyldyq okrýginiń komandalary kóterildi. Mádenı birlestik ústimizdegi jyly Túrkistan qalasynda ózbek halyq ánderiniń “Qasıetti ánderdi qadirleıik” atty respýblıkalyq baı­qaýy men ózbek aqyndarynyń respýblıkalyq músháırasyn ót­kizýdi kózdeýde. – Danysh aka, áńgimemizdiń sońynda osyndaǵy uly qaqpa kesheni jóninde aıta ketseńiz. – Iqan aýyly – qasıetti Túrkistannyń ir­ge­sindegi eldi meken, jıyrma shaqty shaqy­rym­daı jerde. Kıeli shaharǵa apara­tyn kúre jol bizdiń aýylymyzdy qaq jaryp ótedi. Túrkistanǵa qaraı bet alǵan jolaýshylar men qo­naqtardyń, zııarat etýshilerdiń qa­sıetti qalaǵa alǵashqy qadam­daryn uǵyndyrý maqsatynda uly qaqpa keshenin turǵyzý ýaqyt ta­la­bynan týyndaǵan ıdeıa edi. Qarjyny óz qal­tamyzdan shyǵar­dyq, halqymyz nıetimizdi qoshtap, dem berip otyrdy. Uly qaqpa boı kóte­rip, záýlim ǵımarat salyndy. Qyzyl kirpishten órilgen osy sáýletti úıdi ulttar dostyǵynyń sım­­volyna aınaldyrýǵa kúsh sal­dyq. Nátı­je­sinde qazaq, ózbek, qyrǵyz, túrik, ázirbaıjan, túrki­men, tatar ulttaryna arnalǵan jeti bólmeni jasaqtap, ulttyq naqyshtarymen sáýletten­dir­dik. Bulardy bezendirý úshin sáýlet­shiler men ulttyq sheberlerdi syrttan aldyrdyq. Bul ǵımaratta ulttyq bólme­lerden ózge aq­nıet zaly, namaz oqıtyn, bata beretin jáne neke qııatyn arnaýly oryndar, dóń­gelek ústel ótkizetin bólme bar. Kezinde osy uly qaqpa keshe­ninde Elbasymyz Nursultan Na­zarbaev pen О́zbekstan Prezıdenti Islam Karımov bolyp, dám tatty. Qos prezıdent ǵıbratty sózder aıtyp, bólmelerdi tamashalady, rızashylyqtaryn bildirdi. Iqan aýylynyń turǵyndary muny árdaıym maqtanysh sezimimen eske alyp júredi. – Danysh aka, júrekjardy áń­gi­meńizge rahmet. Iqandyq baýyr­larymyzǵa shat ómir tileımiz. Áńgimelesken Seıdýlla SADYQOV, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵy syılyǵynyń laýreaty, О́zbekstandaǵy respýblıkalyq “Nurly jol” gazetiniń Ońtústik Qazaqstan oblysyndaǵy shtattan tys tilshisi. Ońtústik Qazaqstan oblysy.