Prezıdent • 09 Qyrkúıek, 2021

El men til múddesindegi jaýapkershilikti sezine bileıik

192 ret kórsetildi

Zamannyń sát saıyn ózgerýi kez kelgen qoǵamnyń aldyna tyń ári jańa da jedel mindetterdi alǵa tartady. El Táýelsizdiginiń otyz jyly aralyǵynda san ózgeristerge túsken dúnıeniń qubylmaly sátterin tizbelep aıtpastan buryn biraýyz sózben «álem ózgerip jatyr» deýge bolar edi. Iá... álem ózgerip jatyr. Qazirgi jahandanýdyń qarqyny adam balasy oılamaǵan shapshańdyqpen, tipti kóz ilestirmes jyldamdyqpen óristeı túsýde. О́ıtkeni álem, sonyń ishinde adamzat balasy ózin jáne óziniń memlekettiligin saqtap qalýdyń jan alys ta, jan beris kúıin basynan ótkerýde.

Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezı­denti Qasym-Jomart Toqaevtyń «Ha­lyq birligi jáne júıeli reformalar – el órkendeýiniń berik negizi» atty Jol­daýyna nazar aýdarsaq, osy qujat­tyń «halyq birligi» dep bastalýy jáne de «júıeli reformalar – el órkendeýiniń negizi» dep atalýy tegin emestigin uǵy­namyz. Ekeýi de mańyzdy uǵym. Prezı­dentimiz halyq birligin aýyzǵa nege birinshi bolyp alyp otyr desek, qazirgi dúnıeniń damýynda jalǵyz qazaqqa ǵana emes, dúnıe halyqtarynyń barlyǵyna da birlik kerek ekeni túsinikti. Pandemııa kezindegi adamzat taǵdyry bir kemeniń ústindegi halge kóshkeni anyq.

 «Elimiz Táýelsizdik jylnamasy­nyń tórtinshi onjyldyǵyna qadam bas­qaly tur. Bul kezeńniń ońaı bolmaıty­ny qazirdiń ózinde aıqyn baıqalýda. Son­dyq­tan kez kelgen syn-qaterge da­ıyn bolýǵa tıispiz. Tynymsyz izdenip, udaıy alǵa umtylýymyz qajet», dedi Prezı­dent óziniń Joldaýynda. Alǵa umtylý de­geni­mizdi eń áýeli eńbek etý dep uǵyn­­ǵa­nymyz abzal. Mańdaıymyzdyń terin sor­ǵalata júrip eńbek etpeıinshe, ózi­mizge kerek-jaraqty óz qolymyzben jasa­ma­ıynsha qaǵanaǵymyz qarq, saǵana­ǵy­­myz sarq bola qoımasy anyq. Alaıda qoǵamdy dendep bara jatqan masyldyq pıǵyldy qazir ábden ańdaýǵa bolady. Bul oraıda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń óz Joldaýynda «Qazaqstan – áleýmettik memleket. Son­dyq­tan qıyn jaǵdaıǵa tap bolǵan azamat­tarǵa jan-jaqty kómek kórsetý – bas­ty mindetterdiń biri. Alaıda qoǵam­da pa­ternalıstik kóńil kúı jáne áleýmet­tik ma­syldyq úrdisi beleń alýda», degen ja­naıqaıyn ábden oryndy dep bilemiz. Pa­ternalızm degenimiz bı­lik azamattardyń negizgi talaptary­nyń birazyn oryndaǵan saıyn, azamat­tar bılik­ke óz degenderi men aıtqandaryn oryn­datýǵa umtylady.

 Jasyratyny joq, sońǵy jyldary mektep oqýshylarynan bastap, meshit qyzmetkerleri aralasyp ótkizip jatqan qaıyrymdylyq sharalaryn memlekettiń negizgi bir jumysyna aınalǵan ba dep te qalasyń. Árıne, biz buǵan qarsy da emespiz. Alaıda teledıdardan, ne áleýmettik jelilerde júk kólikterine saltanatty jaǵdaıda tıelip jatqan qaıyrymdylyq qorjyndaryn kórip, munyń ózi bizdiń endigi ómir saltymyzǵa aınalyp ketpes pe eken dep alańdaımyz.

 Qaı halyqtiki ekenin dóp basyp aıta almaımyn. «Bireýge kómekteskiń kelse, balyq berme, qarmaq berge» saıady sol sóz. Birazdan beri bizde bir úrdis paıda boldy. Ol – «qaıyrymdylyq qorjynyn» úlestirý. Jón-aq! Sol «qaıyrymdy­lyq qorjyny» turmysy tómen, qol-aıaǵy kem, basqa da múgedek­tigi barlarǵa úlestirilip jatqan da bolar. Árıne, saýap­ty is. Degenmen qazir minberge nemese halyqtyń aldyna shy­ǵyp esep beretin kez kelgen deńgeıdegi ákim­derden bastap, basshylardyń endigi aıtatyndary da osy «qaıyrymdylyq qorjyny» qansha adamǵa, qansha otbasyna taratylǵandyǵy boldy. Sonda biz óz kúnderin ózderi kóre almaı otyrǵan jáne de kúnkóristeri qıyn qaıyrshy elge aınalyp baramyz ba?

 Endigi arada sol «qaıyrymdylyq qorjyny» neǵurlym kóbirek úlestirilip jatqan óńirde jumyssyzdyq, berekesiz­dik oryn alyp otyr dep baǵalanýy kerek. Biz qorjyn úlestirýdi dástúrge aınaldyrýdan, ony aıtyp, jarııalap esep berýden, bolmasa óz qyzmetimizdiń basty bir reıtıngisi esebinde kórsetýden aýlaq bolsaq etti. Qaıyrymdylyqtyń da aıtpaı, únsiz jasalǵany abzal emes pe? Qorjynnyń túbinde «masyldyq» atty kesel jatpasyna kim kepil?!

«Árıne, – dedi Qasym-Jomart Toqaev óziniń Joldaýynda, – bizdiń elimiz­diń múmkindikteri zor, biraq onyń da shegi bar. Eń bastysy, áleýmettik jeńildikke ıe bolsam degen orynsyz pıǵyl adamdy óz eńbegimen tabys tabý qabiletinen aıyrady. Mundaı jaǵymsyz ómir salty urpaq tárbıesine qazirdiń ózinde keri áser ete bastady. Sondyqtan bizge túbegeıli ózgeris kerek!»

 Mine, qazaq qoǵamy shaldyqqan «masyl­dyq» dertin biz endigi arada joq deı almasaq kerek. Prezıdent «bizge tú­begeıli ózgeris kerek» dedi. Bul – talas týdyrmaıtyn másele. Eń áýeli osy túbegeıli ózgeristi jasaý úshin Úkimet halqymyzdy eńbek etýge jeteleıtindeı, yntalandyratyndaı se­nimdi baǵdarlama, senimdi júıe jasaýy tıis. Bul halqymyzdyń basym kóp­shi­ligin eńbekke jumyldyrýǵa áser etetin bolýy kerek. Biraz ýaqyttan beri aıtylyp kele jatqanymen, aýyl halqy asyrap ustap otyrǵan malyn, onyń ónimderin, teri-tersegine deıin, ońtús­tiktiń dıqandary ósirgen jemis-jıdek­teri men kókónisterin kúni búginge sheıin qaıda aparyp ótkizerlerin bilmeı saldary sýǵa ketip, keı jaǵdaıda eńbekteri esh bolyp júr. Kúnkóristeri úshin maldaryn tatymsyz baǵamen qala bazarlarynyń deldaldaryna bere salatyn jaǵdaı­lar da az emes. Endigi arada Úkimet aýyl hal­qynyń óndirgen ónimderin sharýanyń basyn qatyrmaı-aq, jergilikti jerlerde satyp alý júıesin ornyqtyrýǵa min­detti bolsa deımiz. Aýyl adamy soı­ǵan malynyń teri-tersegin, qoıynan qyryqqan júnin búgingideı boqtyqqa aparyp tastamaıtyndaı, solardy ót­kizip, odan tıyn-teben alatyndaı jaǵ­daı jasalsa, ustaǵan malynan paıda bar ekendigin sezinse, sóz joq, eńbek eter edi. Ázirshe de, bolashaqta da qazaqtyń asyraýshysy mal ekenin eskereıik!

 Bizge, eń bastysy, áýeli qazaq balasyn bir múdde, bir maqsatqa jumyldyratyn baǵyt-baǵdar kerek. О́ıtkeni qazirgi jaǵ­daıda qoǵamdaǵy túrli pikirsaıys negi­zinen memlekettik til – qazaq tiliniń tóńi­reginde bolyp júr. Táýelsiz el bol­ǵan otyz jyl boıy aıta-aıta jaýyr bolǵan taqyryptardyń biri – osy qazaq tili. Bul oraıda Prezıdentimiz «Ata Zań boıynsha Qazaqstanda bir ǵana memlekettik til bar. Ol – qazaq tili!» dep máseleniń basyn ashyp berdi. Jáne de bul – Konstıtýsııamyz qabyldanǵan kúnnen bastap belgili jaıt! Endeshe, mem­le­kettik til máselesi Qazaqstan qoǵa­myn­da nege sheshilmeı keledi? Bizdiń­she, qazaq tili eń áýeli qazaq balasy­nyń ózine kerek bolmaı otyr. Eger de eli­miz­degi qazaq halqynyń 80-90 paıyzy óz ana tilinde sóılep, sol ana tilin óz qyz­metinde qoldana bilse, qazaq tiliniń baǵy jana túspes pe edi?!

 Qazir keı jaǵdaıda memlekettik til jaıly arnaıy zań qabyldap, orys tilin ultaralyq til retinde Konstı­tý­sııa­dan alyp tastaý qajet degen pikir­­ler aıtylyp júr. Árıne, qýana qoldaı­myn. Alaıda ózim ómir súrip otyrǵan Qazaqstannyń soltústik aımaǵynyń jaǵdaıyn kórip, bilip otyrǵannan keıin tilim­di tisteı beremin. Osy oraı­da «Orys tili resmı til márte­besine ıe. Biz­diń zań­namaǵa sáıkes onyń qolda­nylýyn shek­teýge bolmaıdy. Bolashaǵyn Otany­myzben baılanystyratyn árbir azamat qazaq tilin úırenýge den qoıýǵa tıis. Bul otanshyldyqtyń bas­ty belgisi deý­ge bolady. Jastarymyz ózge tilderdi, sonyń ishinde orys tilin jetik meńgerse, budan esh utylmaıdy. Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy shekara – álemdegi eń uzyn shekara. Orys tili – Birikken Ulttar Uıymyndaǵy resmı alty til­diń biri. Sondyqtan bul máselege para­sattylyqpen qaraýymyz qajet», dedi Prezıdent Joldaýynda. Budan asyryp, túsinikti etip qalaı aıtýǵa bolady?

Qoryta aıtqanda, «Qazaq tilin damytý memlekettik saıasattyń basym baǵyt­tarynyń biri bolyp qala beredi», degen Prezıdentimizdiń Joldaýdaǵy biraýyz sózi úmit sáýlesindeı bolyp sezi­ledi. О́z tilimizdiń baǵyn ózi­miz jandyra al­maı otyrǵan dál osy kezeń­de Pre­zı­denti­mizdiń osy sózine toqtaı­myz. Endi barshamyz bir ǵana tilde – memlekettik tilde sóıleıik, jazaıyq, til bilmesek úıre­neıik, til bilmeıtinderge kiná qoı­ma­ıyq, tildi meńgerýge qolushyn bereıik. Eń áýeli qazaqtyń tili úshin ár qazaq­tyń balasy ózin jaýapty sezinýge mindetti.

 

Jabal ERǴALIEV,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Senatorlar keńesiniń múshesi

 

KО́KShETAÝ

 

Sońǵy jańalyqtar

Búgin birqatar óńirde úsik júredi

Aýa raıy • Búgin, 09:06

Uqsas jańalyqtar