Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń «Halyq birligi jáne júıeli reformalar – el órkendeýiniń berik negizi» atty Joldaýyna nazar aýdarsaq, osy qujattyń «halyq birligi» dep bastalýy jáne de «júıeli reformalar – el órkendeýiniń negizi» dep atalýy tegin emestigin uǵynamyz. Ekeýi de mańyzdy uǵym. Prezıdentimiz halyq birligin aýyzǵa nege birinshi bolyp alyp otyr desek, qazirgi dúnıeniń damýynda jalǵyz qazaqqa ǵana emes, dúnıe halyqtarynyń barlyǵyna da birlik kerek ekeni túsinikti. Pandemııa kezindegi adamzat taǵdyry bir kemeniń ústindegi halge kóshkeni anyq.
«Elimiz Táýelsizdik jylnamasynyń tórtinshi onjyldyǵyna qadam basqaly tur. Bul kezeńniń ońaı bolmaıtyny qazirdiń ózinde aıqyn baıqalýda. Sondyqtan kez kelgen syn-qaterge daıyn bolýǵa tıispiz. Tynymsyz izdenip, udaıy alǵa umtylýymyz qajet», dedi Prezıdent óziniń Joldaýynda. Alǵa umtylý degenimizdi eń áýeli eńbek etý dep uǵynǵanymyz abzal. Mańdaıymyzdyń terin sorǵalata júrip eńbek etpeıinshe, ózimizge kerek-jaraqty óz qolymyzben jasamaıynsha qaǵanaǵymyz qarq, saǵanaǵymyz sarq bola qoımasy anyq. Alaıda qoǵamdy dendep bara jatqan masyldyq pıǵyldy qazir ábden ańdaýǵa bolady. Bul oraıda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń óz Joldaýynda «Qazaqstan – áleýmettik memleket. Sondyqtan qıyn jaǵdaıǵa tap bolǵan azamattarǵa jan-jaqty kómek kórsetý – basty mindetterdiń biri. Alaıda qoǵamda paternalıstik kóńil kúı jáne áleýmettik masyldyq úrdisi beleń alýda», degen janaıqaıyn ábden oryndy dep bilemiz. Paternalızm degenimiz bılik azamattardyń negizgi talaptarynyń birazyn oryndaǵan saıyn, azamattar bılikke óz degenderi men aıtqandaryn oryndatýǵa umtylady.
Jasyratyny joq, sońǵy jyldary mektep oqýshylarynan bastap, meshit qyzmetkerleri aralasyp ótkizip jatqan qaıyrymdylyq sharalaryn memlekettiń negizgi bir jumysyna aınalǵan ba dep te qalasyń. Árıne, biz buǵan qarsy da emespiz. Alaıda teledıdardan, ne áleýmettik jelilerde júk kólikterine saltanatty jaǵdaıda tıelip jatqan qaıyrymdylyq qorjyndaryn kórip, munyń ózi bizdiń endigi ómir saltymyzǵa aınalyp ketpes pe eken dep alańdaımyz.
Qaı halyqtiki ekenin dóp basyp aıta almaımyn. «Bireýge kómekteskiń kelse, balyq berme, qarmaq berge» saıady sol sóz. Birazdan beri bizde bir úrdis paıda boldy. Ol – «qaıyrymdylyq qorjynyn» úlestirý. Jón-aq! Sol «qaıyrymdylyq qorjyny» turmysy tómen, qol-aıaǵy kem, basqa da múgedektigi barlarǵa úlestirilip jatqan da bolar. Árıne, saýapty is. Degenmen qazir minberge nemese halyqtyń aldyna shyǵyp esep beretin kez kelgen deńgeıdegi ákimderden bastap, basshylardyń endigi aıtatyndary da osy «qaıyrymdylyq qorjyny» qansha adamǵa, qansha otbasyna taratylǵandyǵy boldy. Sonda biz óz kúnderin ózderi kóre almaı otyrǵan jáne de kúnkóristeri qıyn qaıyrshy elge aınalyp baramyz ba?
Endigi arada sol «qaıyrymdylyq qorjyny» neǵurlym kóbirek úlestirilip jatqan óńirde jumyssyzdyq, berekesizdik oryn alyp otyr dep baǵalanýy kerek. Biz qorjyn úlestirýdi dástúrge aınaldyrýdan, ony aıtyp, jarııalap esep berýden, bolmasa óz qyzmetimizdiń basty bir reıtıngisi esebinde kórsetýden aýlaq bolsaq etti. Qaıyrymdylyqtyń da aıtpaı, únsiz jasalǵany abzal emes pe? Qorjynnyń túbinde «masyldyq» atty kesel jatpasyna kim kepil?!
«Árıne, – dedi Qasym-Jomart Toqaev óziniń Joldaýynda, – bizdiń elimizdiń múmkindikteri zor, biraq onyń da shegi bar. Eń bastysy, áleýmettik jeńildikke ıe bolsam degen orynsyz pıǵyl adamdy óz eńbegimen tabys tabý qabiletinen aıyrady. Mundaı jaǵymsyz ómir salty urpaq tárbıesine qazirdiń ózinde keri áser ete bastady. Sondyqtan bizge túbegeıli ózgeris kerek!»
Mine, qazaq qoǵamy shaldyqqan «masyldyq» dertin biz endigi arada joq deı almasaq kerek. Prezıdent «bizge túbegeıli ózgeris kerek» dedi. Bul – talas týdyrmaıtyn másele. Eń áýeli osy túbegeıli ózgeristi jasaý úshin Úkimet halqymyzdy eńbek etýge jeteleıtindeı, yntalandyratyndaı senimdi baǵdarlama, senimdi júıe jasaýy tıis. Bul halqymyzdyń basym kópshiligin eńbekke jumyldyrýǵa áser etetin bolýy kerek. Biraz ýaqyttan beri aıtylyp kele jatqanymen, aýyl halqy asyrap ustap otyrǵan malyn, onyń ónimderin, teri-tersegine deıin, ońtústiktiń dıqandary ósirgen jemis-jıdekteri men kókónisterin kúni búginge sheıin qaıda aparyp ótkizerlerin bilmeı saldary sýǵa ketip, keı jaǵdaıda eńbekteri esh bolyp júr. Kúnkóristeri úshin maldaryn tatymsyz baǵamen qala bazarlarynyń deldaldaryna bere salatyn jaǵdaılar da az emes. Endigi arada Úkimet aýyl halqynyń óndirgen ónimderin sharýanyń basyn qatyrmaı-aq, jergilikti jerlerde satyp alý júıesin ornyqtyrýǵa mindetti bolsa deımiz. Aýyl adamy soıǵan malynyń teri-tersegin, qoıynan qyryqqan júnin búgingideı boqtyqqa aparyp tastamaıtyndaı, solardy ótkizip, odan tıyn-teben alatyndaı jaǵdaı jasalsa, ustaǵan malynan paıda bar ekendigin sezinse, sóz joq, eńbek eter edi. Ázirshe de, bolashaqta da qazaqtyń asyraýshysy mal ekenin eskereıik!
Bizge, eń bastysy, áýeli qazaq balasyn bir múdde, bir maqsatqa jumyldyratyn baǵyt-baǵdar kerek. О́ıtkeni qazirgi jaǵdaıda qoǵamdaǵy túrli pikirsaıys negizinen memlekettik til – qazaq tiliniń tóńireginde bolyp júr. Táýelsiz el bolǵan otyz jyl boıy aıta-aıta jaýyr bolǵan taqyryptardyń biri – osy qazaq tili. Bul oraıda Prezıdentimiz «Ata Zań boıynsha Qazaqstanda bir ǵana memlekettik til bar. Ol – qazaq tili!» dep máseleniń basyn ashyp berdi. Jáne de bul – Konstıtýsııamyz qabyldanǵan kúnnen bastap belgili jaıt! Endeshe, memlekettik til máselesi Qazaqstan qoǵamynda nege sheshilmeı keledi? Bizdińshe, qazaq tili eń áýeli qazaq balasynyń ózine kerek bolmaı otyr. Eger de elimizdegi qazaq halqynyń 80-90 paıyzy óz ana tilinde sóılep, sol ana tilin óz qyzmetinde qoldana bilse, qazaq tiliniń baǵy jana túspes pe edi?!
Qazir keı jaǵdaıda memlekettik til jaıly arnaıy zań qabyldap, orys tilin ultaralyq til retinde Konstıtýsııadan alyp tastaý qajet degen pikirler aıtylyp júr. Árıne, qýana qoldaımyn. Alaıda ózim ómir súrip otyrǵan Qazaqstannyń soltústik aımaǵynyń jaǵdaıyn kórip, bilip otyrǵannan keıin tilimdi tisteı beremin. Osy oraıda «Orys tili resmı til mártebesine ıe. Bizdiń zańnamaǵa sáıkes onyń qoldanylýyn shekteýge bolmaıdy. Bolashaǵyn Otanymyzben baılanystyratyn árbir azamat qazaq tilin úırenýge den qoıýǵa tıis. Bul otanshyldyqtyń basty belgisi deýge bolady. Jastarymyz ózge tilderdi, sonyń ishinde orys tilin jetik meńgerse, budan esh utylmaıdy. Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy shekara – álemdegi eń uzyn shekara. Orys tili – Birikken Ulttar Uıymyndaǵy resmı alty tildiń biri. Sondyqtan bul máselege parasattylyqpen qaraýymyz qajet», dedi Prezıdent Joldaýynda. Budan asyryp, túsinikti etip qalaı aıtýǵa bolady?
Qoryta aıtqanda, «Qazaq tilin damytý memlekettik saıasattyń basym baǵyttarynyń biri bolyp qala beredi», degen Prezıdentimizdiń Joldaýdaǵy biraýyz sózi úmit sáýlesindeı bolyp seziledi. О́z tilimizdiń baǵyn ózimiz jandyra almaı otyrǵan dál osy kezeńde Prezıdentimizdiń osy sózine toqtaımyz. Endi barshamyz bir ǵana tilde – memlekettik tilde sóıleıik, jazaıyq, til bilmesek úıreneıik, til bilmeıtinderge kiná qoımaıyq, tildi meńgerýge qolushyn bereıik. Eń áýeli qazaqtyń tili úshin ár qazaqtyń balasy ózin jaýapty sezinýge mindetti.
Jabal ERǴALIEV,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Senatorlar keńesiniń múshesi
KО́KShETAÝ
