Keń baıtaq Qazaqstannyń tarıhı-mádenı jáne týrıstik áleýetin keńinen kórsetip, nasıhattaý maqsatynda jolǵa shyqqan «Egemen Qazaqstan» jáne «Kazahstanskaıa pravda» gazetteri qyzmetkerleri, Batys Qazaqstan oblysy ákimdigi ókilderi, «Rýhanı jańǵyrý» jobalyq keńsesi mamandary aldymen Aqjaıyq aýdanynyń ortalyǵyna at basyn tiredik.
Juban elindegi júzdesý
Aqjaıyq aýdany turǵyndary ózderin beıresmı túrde «Juban elinenbiz» dep maqtan tutady. Tipti Báıterek aýdany men Aqjaıyq aýdandarynyń shekarasynda turǵan aýdan gerbiniń ústinde «Juban eli» dep jazylyp tur. Mundaǵy Juban – qazaqtyń belgili aqyny, Memlekettik syılyqtyń ıegeri, áıgili «Men qazaqpyn!» poemasynyń avtory Juban Moldaǵalıev.
О́zge jurt bile bermeıtin shyǵar, aqyn Jubannyń týǵan jerine degen súıispenshiligi, qadir-qurmeti erekshe bolǵan. Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty bolyp júrgen ýaqytynda Oral oblysynyń, Taıpaq óńiriniń talaı máselesin joǵary minberde kóterip, oń sheshilýine yqpal etken. Týǵan aýyly Saıqudyqqa syılaǵan jeke kitaphanasy áli kúnge halyq ıgiligine jarap tur.
О́tken jyly pandemııaǵa qaramastan Juban aqynnyń ǵasyrlyq mereıtoıyn aqjaıyqtyqtar keń kólemde atap ótti. Aýdan kásipkerleri, qarapaıym halyq jıylyp, bıýdjettiń bir tıynyn da shyǵarmaı, 30 mln teńge qarjyǵa aýdan ortalyǵynan «Juban ortalyǵy» ǵımaratyn turǵyzdy. Qazir munda shaǵyn mýzeı, jas aqyndar úıirmesi jumys isteıdi.
– Bizdiń úıirmede 200-ge tarta shákirt bar. Búginge deıin 12 aıtysker aqyn shyqty. Sanat Muhambetjanov, Bekbolat Qalenov, Áset pen Aınabek Bısenǵalıev syndy aqyndar qazir oblystyq, respýblıkalyq dodalarǵa qatysyp júr. Árıne, bul úıirmege jazylǵan shákirttiń bári aqyn bolmas, biraq sóz qudiretin, óleń ólkesiniń qadir-qasıetin biletin, túsinetin tulǵa bolyp qalyptasary anyq, – deıdi úıirme jetekshisi, aqyn Saǵyntaı Bısenǵalıev.
Ekspedısııa músheleri aldymen Aqjaıyq aýdandyq tarıhı-ólketaný mýzeıin aralap kórdi. Sonaý 1949 jyly Azamat soǵysynyń batyry Vasılıı Chapaevtyń memorıaldyq mýzeıi retinde ashylǵan murajaıda ólkeniń arǵy-bergi tarıhy barynsha qamtylǵan. Aıta keteıik, burynǵy Taıpaq jáne Chapaev aýdandarynyń birigýinen paıda bolǵan Aqjaıyq – Batys Qazaqstan oblysynda jer kólemi jaǵynan eń úlken aýdan. 18 aýyldyq okrýgi bar. Elýdiń ústinde eldi meken Jaıyq ózeniniń qos jaǵalaýyn qaýsyryp, Atyraý oblysynyń shekarasyna deıin sozylady. Munda Syrym Datuly bastaǵan halyq qozǵalysynyń izderi saırap jatyr, Kishi júz hany Esim Nuralyulynyń zıraty Bazarsholan aýyldyq okrýginde. Áıgili Mahambet batyr ómiriniń sońǵy kezeńin osynda ótkergen, 1868 jylǵy «El aýa» kóterilisi, 1916 jylǵy ult-azattyq qozǵalys, Kúnbatys Alashordanyń talaı-talaı tulǵasy týyp-ósken óńir. Keńes ókimeti jyldary baıyrǵy tarıh aıtylmaı, basty keıipker Vasılıı Chapaev bolǵany da ras. 80 myńnan asa jádiger jınaqtalǵan aýdan mýzeıinde burynǵy olqylyqtyń orny tolyp, ótken tarıhqa barynsha baıypty baǵa berilgen. Erekshe jádigerler qatarynda Mahambet О́temisuly ýaqytsha qamalǵan jertóleniń temir shilterli esigi, Chapaevtyń pýlemet ornatylǵan «tachanka» arbasy, Juban Moldaǵalıev pen Saǵynǵalı Seıitovtiń jumys kabınetteri nazar aýdardy.
– Bizdiń óńirdiń «Egemen Qazaqstan» gazetine yqylasy erekshe. Aýdanda basylymnyń myńnan asa turaqty oqyrmany bar. Gazet betinde óńirdiń jaqsy jetistikteri de, túıindi máseleleri de der kezinde jazylyp keledi. «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy boıynsha óńirde jylyna 70-80 joba júzege asady. Bıyl Býdarın aýylynda jergilikti kásipkerler 70 mln teńge qarjy jumsap, balabaqsha salyp jatyr. Táýelsizdiktiń 30 jyldyǵy qarsańynda paıdalanýǵa berilmek. Aýdandaǵy eldi mekender tolyq gazdandyrylǵan, bıyl halyqty taza sýmen qamtý 98 paıyzǵa jetpek, – deıdi bizdiń ekspedısııa múshelerin qarsy alǵan Aqjaıyq aýdany ákiminiń orynbasary Tilek Ǵabdýshev.
Ras, aýdan el Táýelsizdiginiń 30 jyldyq toıyn laıyqty qarsy alǵaly otyr eken. Sapar barysynda jergilikti zııaly qaýym ókilderimen de kezdestik. Ardager jýrnalıst Tiles Jazyqbaı, aýdandyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy Jigerbaı Qajyǵalıev, ardager jıhankez Qýanysh Aqqalıev, «Radýga» slavıan ortalyǵynyń jetekshisi Valentına Borıchevskaıa syndy tulǵalar ózderin tolǵandyrǵan máselelerdi de ortaǵa saldy. Aqjaıyq aýdanyndaǵy aqjarqyn kezdesýden keıin qaıtadan atqa qondyq.
Jaqsy isi kóp Jalpaqtal
«Atameken» ekspedısııasynyń kelesi at basyn tiregen jeri – Qaztalov aýdanyndaǵy Jalpaqtal aýyly boldy. 5 myńdaı turǵyny bar bul eldi meken 1997 jylǵa deıin Jalpaqtal (burynǵy Fýrmanov) aýdanynyń ortalyǵy bolǵan. Aýdan mártebesinen aırylyp, mártebesi tómendegen jyldary aýyl turǵyndary qalaǵa kóship, el irgesi sógile bastaǵandaı bolǵan. Biraq túzelipti. Túzegen – Jalpaqtaldyń óz jurty, namysty jastary.
– «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynyń «Týǵan jer» qozǵalysy, ıaǵnı azamattardyń óz aýylyna, týǵan jerine kómegi bizdiń Jalpaqtalda 2000 jyldary-aq qolǵa alynǵan, – deıdi maqtanyshpen aýyl turǵyny, áriptesimiz Qydyr Haresuly.
Jalpaqtaldyq mektep túlekteriniń jyl saıyn mamyr aıynda týǵan aýylyna qomaqty tartý jasaýy 2013 jyldan beri júıeli jolǵa túsipti. Keıbir esepke qaraǵanda sońǵy segiz jyl ishinde munda 150 mln teńgeniń jumysy atqarylypty.
Shynynda da aýylda mesenattardyń kúshimen salynǵan nysandardyń sanyna jetý qıyn. Jol boıyndaǵy aýyl ataýy jazylǵan belgiden bastap, birneshe saıabaq, tynymbaqtar, sýburqaq, 4-5 fýtbol alańy, strıt-vorkaýt alańy, balalardyń birneshe oıyn alańy, ardagerler alleıasy, aspaly kópir, kóshe saǵaty... – osylardyń bári de aýyldyń sánine sán qosyp ári jergilikti halyqtyń ıgiligine jarap tur.
Máselen, 1969 jyly týǵan túlekter 3,6 mln teńge qarjyǵa Keńes Odaǵynyń Batyry Ahmedııar Qusaıynov atyndaǵy kóshe boıyna órnektas tósep, sýburqaq ornatqan. Al 1977 jylǵylar ortalyq saıabaqqa 8 mln teńge jumsap, fýtbol alańyn salypty. 2014 jyly jeke kásipker Aıdos Sársenǵalıev Jalpaqtal aýylyndaǵy meshit ǵımaratyna qos munara ornatyp, 25 mln teńgege kúrdeli jóndeý ótkizse, keler jyly 5 mln teńgege Uly Otan soǵysy ardagerlerine arnalǵan eskertkishti jóndepti. 1978 jylǵylar balalar oıyn alańyn salsa, 1980 jylǵylar 7 mln teńgege «Jalpaqtal» silteme belgisin ornatyp, jol jıegine elektr baǵanalaryn tartqan. Osy aýyldan shyqqan 2 Keńes Odaǵynyń Batyry men 13 Sosıalıstik Eńbek Eriniń músini ornatylǵan «Batyrlar alleıasyn» 1966 jyly týǵan túlekter 10 mln teńgege ornatqan. Aıta berse, mundaı mysal tipti kóp.
– Bıyl bizdiń mektep bitirgenimizge 30 jyl boldy. Týǵan aýlymyzǵa estelik syılyq úshin synyptastar birigip, osy «Jalpaqtal jaǵalaýy» alańyn jasadyq. «Shańyraq» kompozısııasyn ornatyp, jaǵalaýdy abattandyrdyq, alańdy qorshap, qaraǵaı, úıeńki kóshetterin ektik. Demalyp otyratyn oryndyqtar, kóshe shamdary, órnektas – bárin óz kúshimizben saldyq. Men qazir osy saıabaqtaǵy kóshetterdi kúndelikti sýǵaryp, qadaǵalap júremin, – deıdi bizge alańnan kezdesken Arystan Teljanuly. Qaraózenge ornatylǵan aspaly kópirdiń aldynan ashylǵan ádemi múıisti abattandyrýǵa 7,5 mln teńge qarajat ketipti.
– Jalpaqtal aýylynda tarıhı ǵımarattar da kóp. Munda kópes Ovchınnıkovtyń úıi, jazǵy saıabaq, burynǵy saz mektebiniń ǵımaraty sekildi oryndar bar. Erekshe sáýlet ǵımaraty, aǵashtan qıyp salynǵan myna saıajaıdy kúrdeli jóndeýden ótkizip, mýzeıge aınaldyrý týraly sheshim qabyldandy, – deıdi bizge Qaztalov aýdandyq ishki saıasat bóliminiń basshysy Aısha Ýálıqyzy.
Qaztalov aýdanynyń «Egemen Qazaqstan» gazeti tarıhynda da eleýli orny bar: baıyrǵy basylymnyń tuńǵysh redaktorlary Halel Esenbaev pen Tamımdar Safıev osy óńirde týyp-ósken bolatyn. Tarıhy tereń topyraqpen qımaı qoshtasyp, saparymyzdyń basty nysanasy – Bókeı ordasyna jol tarttyq.
Bókeı ordasynyń ekinshi tynysy
Bókeı ordasy aýdanynyń ortalyǵy Saıqyn aýyly Oral qalasynan 600 shaqyrym jerde ornalasqan. Ol joldyń jartysynan astamy asfaltsyz, qara jol. Eki-úsh kún buryn jaýǵan nóserden laısańǵa aınalǵan joldyń keı tusynan qınalyp ótip, Saıqynǵa qas qaraıǵanda jettik. «Jol azaby – kór azaby» degen taýqymetti talaı jyldan beri tartyp kele jatqan ordalyqtardyń tóziminde shek joq eken...
2018 jyly Batys Qazaqstan oblysyna jumys saparymen kelgen Elbasy Nursultan Nazarbaev Jánibek pen Bókeı ordasy aýdandaryna asfalt jol salý qajettigin aıtyp, Úkimetke tapsyrma bergen bolatyn. Alǵashqy joba boıynsha bul jol 2021 jyldyń sońynda paıdalanýǵa berilýi tıis edi. Búginde jol qurylysy bastalǵanymen, túrli sebeppen sozylyp barady.
– Elbasy tapsyrmasymen qolǵa alynǵan jol qurylysynyń 103 shaqyrymy bizdiń Bókeı ordasy aýmaǵymen ótedi. Qazir qurylys qarqyndy júrýde. Jyl sońyna deıin 40-45 shaqyrym jol salynady dep otyrmyz. Jalpy, Bókeı ordasyn oblys ortalyǵymen jalǵaıtyn jol qurylysy 2024 jyly tolyq paıdalanýǵa berilýi tıis. Onyń syrtynda Han ordasy aýylyna deıin tartylatyn 21 shaqyrymdyq respýblıkalyq mańyzy bar jol da eki jyl ishinde salynbaq, – deıdi Bókeı ordasy aýdanynyń ákimi Nurlybek Daýmov.
Oblys ortalyǵynan shalǵaıda ornalasqanyna qaramastan Bókeı ordasy aýdany aýyl sharýashylyǵy damyǵan, baqýatty óńir sanalady. Aýdanda 16 myńǵa jýyq halyq turady, 542 sharýa qojalyǵy bar. Mundaǵy maldy bókeıliktiń eńbektegen balasynan eńkeıgen kárisine teń bólse, ár adamǵa 5 sıyr, 2 jylqy, 6 qoı-eshkiden keledi eken.
Aýdan basshysy óńirdegi eldi mekender tolyǵymen tabıǵı gaz ıgiligin kórip otyrǵanyn, aýyldar aýyz sý qubyrymen 85 paıyzǵa qamtylǵanyn aıtyp ótti. Jer shalǵaılyǵy jáne jol joqtyǵy azyq-túlik, qurylys taýarlarynyń qymbattyǵyn týdyrǵany baıqalady. Máselen, sońǵy kúnderi nan baǵasy – 210 teńgege, AI 92 markaly benzınniń 1 lıtri – 210 teńgege jetken. Turǵyndardyń aıtýynsha, bıyl jeke qurylys ta jyldaǵydan baıaý. О́ıtkeni qurylys zattarynyń baǵasy aspandap ketti, olardy alystan jetkizý de ońaı emes.
Biz sapar barysynda aýdannyń zııaly qaýym ókilderimen, aýdandyq máslıhat depýtattarymen júzdesip, óńir turǵyndaryn mazalaǵan máselelerge de qulaq qoıdyq. Alaıda ol bólek maqalanyń enshisinde.
Basqa aýdandarmen salystyrǵanda Bókeı ordasynyń týrıstik áleýeti erekshe ekeni sózsiz. Mundaǵy Han Ordasy tarıhı-mádenı, arhıtektýralyq-etnografııalyq mýzeı-qoryǵy Qazaqstannyń Jalpyulttyq kıeli nysandary tizimine engen biregeı keshen. Jyl saıyn alys-jaqyn shetelden jáne óz otandastastarymyzdan myńdaǵan týrıst arnaıy keletin. Máselen, 2019 jyly 21 myń týrıst kelgen eken. Pandemııa bul úrdisti buzdy. 2020 jyly kelýshiler sany 4 myńnan sál ǵana asypty. Bıyl jyl basynan beri 7,5 myńdaı adam kelgen.
– Joldyń shalǵaılyǵyna qaramastan mýzeıge kelýshi týrıster az emes. Erteń asfalt jol salynǵan kezde kelýshiler nópiri kúrt ósetinin boljap otyrmyz. Sondyqtan mýzeı-qoryqty damytý, qyzmet aıasyn keńeıtý maqsatynda joba jasap, oblys basshylyǵyna usyndyq, – deıdi mýzeı-qoryqtyń dırektory Ǵaısa Temirbolatuly.
Rasynda «Batys Qazaqstan oblystyq Han Ordasy tarıhı-mádenı, arhıtektýralyq-etnografııalyq mýzeı-qoryǵy» – Qazaqstannyń batys óńirindegi biregeı jáne jalǵyz mýzeı-qoryq. Onyń negizi 1962 jyly Orda tarıhı-revolıýsııalyq murajaıy bolyp qalanǵan. 1997 jyly Bókeı Ordasynyń tarıhı mýzeıi bolyp ózgertildi. 2002 jyly Bókeı ordasy tarıhı mýzeıi jáne onyń balansynda qalpyna keltirilgen birneshe ǵımarat negizinde Bókeı ordasy tarıhı-mýzeı kesheni quryldy. 2003 jyly keshen ICOM-ǵa (halyqaralyq mýzeıler qaýymdastyǵyna) múshe bolyp, Parıjde tirkeldi. Qazir keshen quramynda respýblıkalyq mańyzy bar 13 ǵımarat, Han zıratyndaǵy Jáńgir han, kúıshi Dáýletkereı Shyǵaıuly jáne etnograf ǵalym Muhamed-Salyq Babajanov keseneleri kiredi.
Búginde mýzeı-keshen quramynda Bókeı Ordasynyń tarıhı murajaıy, Bókeı ordasyndaǵy halyqtyq bilim berý murajaıy, Han saraıynyń qarý-jaraq palatasy jáne Han meshiti, tuńǵysh qazaq baspahanasy, Sháńgereı Bókeev mýzeıleri ashylyp, kórermen nazaryna usynylǵan. Ǵaısa Temirbolatulynyń aıtýynsha, jaqynda bókeılik alǵashqy aýrýhananyń 1852 jyly salynǵan ǵımaratyna restavrasııa bastalmaq. Aldaǵy jyly Seıitqalı Meńdeshov pen Alma Orazbaevanyń turǵan úıleri de jańǵyrtýdan ótýi tıis.
– Han ordasy aýylynyń tabıǵaty da, tarıhy da erekshe. Aldaǵy jyldary óńirdiń týrıstik áleýeti eselep artatyny túsinikti. Biz sol kezeńge qazirden daıyn bolýymyz kerek. Alystan kelgen týrıster bul jerge kelgende tek mýzeıdi kórip qana qoımaı, tolyqqandy demalýy tıis. Ordanyń qaraǵaıly ormany, taza aýasy, shaǵyldy qumdary, emdik balshyǵy, ıaǵnı tabıǵı múmkindigi óte kóp. Sony tolyǵymen paıdalaný kerek. Jergilikti halyq ta týrıster nópirine daıyn bolýy, týrıstik servıs: qonaq úı, ashana qyzmetin, syıkáde buıymdaryn usynýǵa ázir turýy kerek. Biz osy usynystardyń bárin júıelep, naqty joba jasap, oblys ákimine usyndyq. Eger ol joba bekitilse, iske kirisemiz, – degen edi aýdan basshysy Nurlybek Jasqaıratuly.
Mýzeı dırektory Ǵaısa Temirbolatuly Bókeı ordasyna jol salynyp, ekinshi tynysy ashylatyn kúndi asyǵa kútýde. Mýzeı-keshendi damytý boıynsha joba júzege assa, keshen aýmaǵynda etnoaýyl, oıyn alańdary, velosıped joly, jasandy kól, jylqy jáne túıe fermasy, sanatorıı-emdeý jáne sport saýyqtyrý keshenderi ashylyp, aýyl halqyna da jańa jumys orny kóbeımek. Qazaqstannyń eń qıyr batysynda jatqan «aınalasy aıshylyq, kóldeneńi kúnshilik, kórgen jan qıyp kete almas» Jáńgir han ordasynyń eki ǵasyrdan keıingi ekinshi ómiri qazirdiń ózinde estigen jannyń esin alyp, qyzyqtyryp tur...
Batys Qazaqstan oblysy
P.S. Bizdiń saparymyz Bókeı ordasynyń qurylǵanyna 220 jyl, Jáńgir han mektebiniń ashylǵanyna 180 jyl tolǵan mereıli datalarmen tuspa-tus keldi. Alaıda pandemııa bul merekelerdi keń kólemde atap ótýge mursat bermeı otyr. Eki kúnge, 1200 shaqyrymǵa sozylǵan saparymyzda Batys Qazaqstan oblysynyń bir pushpaǵyn ǵana sholyp ótippiz. Shejireli Shyńǵyrlaý, qazynaly Qaratóbe, Kúnbatys Alashordanyń uıasy Jympıty sekildi tarıhı topyraq, kıeli mekender kezegin kútip qalǵany ras. «Egemen Qazaqstan» respýblıkalyq gazeti» aksıonerlik qoǵamy uıymdastyrǵan «Atameken» ekspedısııasy – gazet qyzmetkerleri úshin de, oqyrman qaýym úshin de qajetti shara bolǵanyna kózimiz jetti.
