Ekonomıkasy qaryshtap alǵa ozǵan iri memleketter men alpaýyt elder nanotehnologııany myqtap qolǵa alǵany ámbege aıan. Atap aıtar bolsaq, AQSh, Eýropa elderi, Qytaı, Reseı nanotehnologııaǵa aıryqsha mán berip otyr.
Nanotehnologııa degen sózdi qazaqtyń jalpaq tilinde túsindiretin bolsaq, «kishkentaı ólshemdi tehnologııa» degendi bildiredi. Bul jerde «nano» sózi «mıllıardtyń bir bólshegi» degen maǵynany beredi. Qysqasy, kez kelgen zattyń mıllıardtan bir bólshegi bastapqy teginen erekshelenedi de, basqa fızıkalyq qasıetterge ıe bolady. Mine, osy zańdylyq arqyly, ıaǵnı materııanyń belgili bir kúıden ekinshisine ótý kezindegi ózgerister arqyly ómirge, buryn eshkimge belgisiz jańa tehnologııalar enip jatyr. Qazirgi zamanaýı sıfrly tehnologııalarmen úılesimdi jumys isteıtin elektrondy qurylǵylar – osy nanotehnologııanyń jemisi.
Bir sózben aıtqanda, nanotehnologııa – ártúrli zattardyń (zattekterdiń) qasıetterin atom jáne molekýla deńgeıinde zertteıtin qoldanbaly ǵylym. Sondyqtan qazirgi zamanǵy mıkrodan nanoǵa kóshý – bul endi sanmen kórsetiletin emes, sapalyq kóshý, ıaǵnı zattekterdiń ártúrli áreketinen jekelegen atomdarmen áreketter jasaýǵa ótý.
Jalpy alǵanda Qazaqstandaǵy nanotehnologııa deńgeıi de qýanarlyq jaǵdaıda dep aıtýǵa bolady. Qazaqstan jol ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń prezıdenti, professor Baǵdat Teltaev osy turǵydaǵy oı-pikirin bildirip, jaǵymdy jańalyqpen bólisti:
– Iri ǵalymdar ekonomıkanyń damý deńgeıin, bolashaqtaǵy ósý qarqynyn osy nanotehnologııamen memleket qaı deńgeıde aınalysady, memleket qansha qarajat quıýda, ekonomıkanyń salalarynda qanshalyqty paıdalanýda, mine, osyǵan qarap jalpy qaı eldiń bolsa da ındýstrııalyq, tehnologııalyq damýyn kórsetedi degen pikirler aıtyp júr. 2017 jyldan bastap resmı túrde Qazaqstan jol ǵylymı-zertteý ınstıtýty jol salasyna baǵyttalǵan nanotehnologııamen aınalysyp keledi. 2019 jyly biz jańa nanotehnologııa jasap, otandyq nanobıtým negizinde ǵylymı jańalyq ashtyq. Ol ǵylymı jańalyq týraly jarııalandy. Máskeýdegi Halyqaralyq ǵylymı jańalyqtar jáne ónertabys avtorlary qoǵamdyq akademııasy bizdiń ǵylymı jańalyǵymyzdy baǵalap, eki satydaǵy jabyq saraptamadan ótkizdi. Qazjol ǴZI ǵalymdary nanobıtýmdy zertteý baǵytynda ǵylymı jańa qubylys ashty dep, arnaıy dıplom berdi.
Sóz oraıy kelgende ǵalymnan otandyq jańa tehnologııanyń jasalý joldary týraly suradyq.
– Kádimgi jolda qoldanylatyn bıtýmǵa Qazaqstannyń kómirinen alynǵan nanokómirtek untaǵyn qosqan bolatynbyz. Salmaǵy boıynsha 0,5 paıyz qosqannyń ózinde kádimgi bıtýmnyń fızıkalyq qasıeti ózgergenin baıqadyq. Al endi biz ony 2 paıyz qosyp, myqty bıtým jáne qasıetteri joǵarylatylǵan asfaltbeton aldyq. Bul bıtýmdy otandyq nanobıtým, al asfaltbetondy qazaqstandyq nanoasfaltbeton dep atap júrmiz. Bul taza, ári túbegeıli Qazaqstannyń nanotehnologııasy. Sebebi, birinshiden muny qazaqstandyq ǵalymdar iske asyrýda, ekinshiden tek qana otandyq materıaldar qoldanylýda.
Buǵan deıin jol salasynda álem boıynsha 3 ǵylymı jańalyqtyń avtory, tanymal ǵalym Baǵdat Burhanbaıuly otandyq nanotehnologııaǵa arnalǵan quryl-
ǵy qolǵa alynǵandyǵyn qýana jetkizdi:
– Bul Qazjol ǴZI shańyraǵynda jasalǵan alǵashqy qadamdar bolatyn, bıyldan bastap nanobıtým jáne nanoasfaltbetondar boıynsha ǵylymı jobany qolǵa aldyq. Endi biz Qazaqstannyń kómirinen nanountaq alatyn jańa mehanıkalyq aspap jasap jatyrmyz. Ol aspapqa jańa ónertabys retinde patent alýǵa ótinish berdik. Sonymen qatar bul aspapty jasap shyǵý úshin konstrýktorlarmen birlese jumys istep, syzbalaryn bekitip, osy aspapty zaýyttan jasap shyǵarýǵa qadam jasap otyrmyz. Sonymen buıyrsa, osy jyldyń aıaǵyna deıin Qazaqstanda kómirden nanountaq alatyn jańa aspap paıda bolady.
Jaqsy jańalyǵymen bólisken ǵalymnan Prezıdenttiń jol salasyna qatysty synyna toqtalýyn suraǵan edik.
– Bıyl Prezıdent jol salasyna syn aıtty. Ol oryndy da, oryndy syn jol salasyndaǵy sapany arttyrýǵa serpilis beredi. Ol joldyń bári jaman eshkim jumys istemeıdi degen sóz emes. Máselen, 60 jyl tarıhy bar Qazjol ǴZI jasap jatqan jańa aspap álemdegi elderdikinen eshbir kem emes, eń bastysy bul – otandyq ónim. Barlyq materıaldar jergilikti, bıtým da, nanountaq ta, nanoasfalt ta. Osy aspapty paıdalana otyryp, aldaǵy ýaqytta Qazaqstannyń birneshe ken oryndarynan alynǵan kómirdi nanoólshemderge deıin untaqtap, bıtýmǵa qosyp, osy alynǵan nanobıtýmdardy qosyp jańa asfaltbeton alyp, Qazaqstan joldaryna paıdalanatyn bolamyz. Eń bastysy, Qazjol ǴZI ǵalymdary qolǵa alǵan jańa asfaltbetonnyń sapasy kádimgi asfalbetonnan joǵary bolady. Qysta tómengi temperatýralyq syzattanýlar men jaryqtar mólsheri men jazda bolatyn soraptar da azaıady. Qoryta aıtqanda, otandyq nanotehnologııa jetistikterin halyq ıgiligine paıdalanyp, joldyń qyzmet kórsetý merzimin uzartyp, iri ekonomıkalyq tıimdilikke jetetin kún de alys emes. Ári qaraı ǵylymdy joldardyń qyzmet kórsetý merzimin uzartýǵa paıdalanyp, arnaıy standarttar arqyly bekitetin bolamyz, – deıdi ǵalym.
ALMATY
