Másele mynada. Ulybrıtanııa 2015 jyly elde referendým ótkizip, Eýropalyq odaqtan shyǵý máselesin halyqtyń talqylaýyna usynǵan edi. Daýys berý nátıjesinde qart qurlyqpen qoshtasamyz degender basym shyqty. Sóıtip, aǵylshyndar EO-dan shyǵýǵa kiristi.
«Breksıt» dep atalǵan bul prosess uzaqqa sozyldy. О́ıtkeni pálenbaı jyl etene aralasyp ketkendikten, Ulybrıtanııa men Eýropalyq odaqtyń baılanysy tereń edi. Onyń bárin retteý, mámilege kelý ońaıǵa soqpaıtyny túsinikti. Aqyry, 2021 jylǵy 1 qańtarda Ulybrıtanııa resmı túrde Eýropalyq odaqpen qoshtasty. Áıtse de, sheshilmegen másele kóp edi. Mysaly, «Breksıtte» jıi talqylanyp, ortaq mámilege kelý qıynǵa soqqan túıtkil – Soltústik Irlandııa men Irlandııa arasyndaǵy shekara.
Bul túıinniń kúrdeli bolǵany sonshalyq, áli kúnge deıin jalǵasyp keledi. Eýropany qaıta shýlatqan shujyq shýy da osy shekaraǵa baılanysty. О́ıtkeni olardyń biri – Odaq quramyndaǵy táýelsiz memleket, taǵy biri Ulybrıtanııanyń ákimshilik aımaǵy ǵana. Biraq eki eldiń arasyndaǵy shekara qujat júzinde ǵana. Áıtpese, halyqtyń aýyly aralas, qoıy qoralas bolyp ketkeli qashan!
Mysaly, dál shekarada ornalasqan eldi mekenniń brıtanııalyq jaǵy Belký, al ırlandııalyq jaǵy Bleklaıon aýyly dep atalady. Eki ortany Belký ózeni bólip jatyr. Aýyldyń turǵyndary da kóp emes. Belkýde bes júzge jýyq, Bleklaıonda úsh júzge jýyq adam bar. Eldi mekendegi jalǵyz et dúkeni ırlandııalyq tarapta ornalasqan. Al shashtaraz, sharýashylyq dúkeni Ulybrıtanııa aýmaǵynda tur. Tumandy Albıonda mundaı eldi mekender jetip artylady.
Bul túıtkildi ońtaıly sheshý úshin Eýropalyq odaq ta, Ulybrıtanııa da «Belfast kelisimin» saqtaýǵa talpyndy. Esterińizde bolsa, XX ǵasyrdyń ekinshi jartysynda Irlandııa aralynda qaqtyǵys órti órshigeni belgili. Tarazynyń bir basynda Irland respýblıkalyq armııasy (IRA) Irlandııanyń birigýi jáne brıtanııalyq basqarýdy toqtatý úshin kúresse, kelesi jaǵynda Ulybrıtanııa qarýly kúshteri men loıalıster turdy. Qaqtyǵystyń órshigeni sonshalyq, adam urlaý, partızandyq soǵys, kek qaıtarý kúndelikti jaǵdaıǵa aınalyp ketken-di. Shıelenisti retteý úshin 1998 jyly «Belfast kelisimine» qol qoıyldy. Soǵan sáıkes eki tarap ta qarýly qaqtyǵystardy toqtatyp, 30 jylǵa sozylǵan teketireske núkte qoıdy.
Taraptar osy kelisimdi saqtap qalý úshin «Breksıt» aıasynda «Soltústik Irlandııa protokolyna» qol qoıǵan-dy. Atalǵan kelisimge sáıkes, Soltústik Irlandııa men Irlandııa arasynda shekara bolmaıdy, qujat tekserý, kameralyq baqylaý ornatylmaıdy. Iаǵnı, Soltústik Irlandııa turǵyny (Ulybrıtanııa azamaty) Irlandııaǵa (Eýropalyq odaq quramynda) óte qalsa, eshqandaı kedergi kórmeýi tıis.
Sondaı-aq taýarlarǵa da salyq salynbaıdy. Biraq Ulybrıtanııadan keletin ónimder Soltústik Irlandııa aýmaǵyna ótkende tekserilýi tıis. О́ıtkeni Eýropalyq odaq erejesine sáıkes, qart qurlyqqa uıymǵa múshe emes memleketten keletin sút, jumyrtqa sekildi birneshe taýar shekaralyq tekserýden ótýi tıis.
Sonymen qatar EO erejesinde ystalǵan et ónimderin shetelden ákelýge múldem tyıym salynǵan. Protokolǵa sáıkes, Soltústik Irlandııa burynǵydaı ortaq naryq quramynda qala beredi. Alaıda Ulybrıtanııanyń terrıtorııasy bolǵanyna qaramastan, turǵyndar Anglııa, Shotlandııa men Ýelsten kelgen shujyqtardy jeı almaıdy.
Kezinde «Breksıttiń» qujattaryn rettegende mán bermedi me, kim bilsin, Borıs Djonson bastaǵan Daýnıng strıttegi sheneýnikter «Soltústik Irlandııa protokolyna» ózgeris engizýdi kózdep otyr. Biraq buǵan Eýropalyq odaq múldem qarsy.
Aǵylshyndar Soltústik Irlandııaǵa Ulybrıtanııadan engen taýarlarǵa kedendik tekserý jasaýdyń bárin joıý qajet dep esepteıdi. Sondaı-aq Eýropalyq odaqtyń Protokoldaǵy rólin azaıtpaq. Oǵan qosa, óńirde qos baqylaý rejimin qosqan jón dep sanaıdy. Osylaısha, Ulybrıtanııa men Eýropalyq odaq erejelerine saı keletin taýarlar erkin aınalymda bolýy tıis dep esepteıdi.
Degenmen Brıýsseldegi atqaminerler múldem kelispeı otyr. Taıaýda Eýropalyq komıssııanyń vıse-prezıdenti Maroch Sefovıch muny taǵy qaıtalady.
«Týrasyn aıtqanda, Protokolǵa súıený másele emes. Kerisinshe, bul – qolda bar jalǵyz sheshim ǵana. Oǵan súıenbeý máseleni ózgertpeıdi, kerisinshe ony sheshýge arnalǵan tásilderdi qurtady», dedi ol Soltústik Irlandııaǵa barǵan saparynda.
Sefovıch myrzanyń bulaı aıtýynyń syry mynada. Osydan birneshe kún buryn Soltústik Irlandııa Assambleıasynyń quramyndaǵy eń úlken partııanyń biri – Demokratııalyq ıýnıonıstik partııa (DIýP) Protokolǵa ózgeris engizilmese, óz mandattarynan bas tartatynyn málimdedi.
Qazirgi tańda DIýP Assambleıadaǵy 90 mandattyń 28-in ıemdenip otyr. Sondaı-aq eldegi mınıstrler kabınetindegi 5 oryn da osy partııaǵa tıesili. Alda-jalda ıýnıonıster Stormonttan kete qalsa, onda basqarýshy koalısııa tarqaıdy. Sóıtip, Soltústik Irlandııada jańadan Assambleıa saılaýyn ótkizýge týra keledi.
Qysqasy, «Breksıt» aıaqtalǵanyna resmı túrde bir jylǵa taıaǵanymen, onyń daýy áli biter emes. Protokolǵa sáıkes, keı taýarlar 30 qyrkúıekke deıin kedendik tekserýden ótpeıdi. Sodan keıin Ulybrıtanııadan ákelingen ónimniń bári baqylaýǵa alynbaq. Osylaısha, Soltústik Irlandııa máselesi kún tártibinen túspeı tur.
