EKSPO shejiresi: Brıýssel, 1897 jyl
Kezekti Búkilálemdik jetistikter kórmesi Belgııanyń astanasy Brıýssel qalasynda 1897 jyldyń 10 mamyry men 8 qarashasy aralyǵynda ótti. Oǵan álemniń 27 memleketi qatysty. Alty aıǵa sozylǵan halyqaralyq kórmeni 7,8 mıllıon adam tamashalady.
EKSPO shejiresi: Brıýssel, 1897 jyl
Kezekti Búkilálemdik jetistikter kórmesi Belgııanyń astanasy Brıýssel qalasynda 1897 jyldyń 10 mamyry men 8 qarashasy aralyǵynda ótti. Oǵan álemniń 27 memleketi qatysty. Alty aıǵa sozylǵan halyqaralyq kórmeni 7,8 mıllıon adam tamashalady.
1884 jyly Berlın konferensııasy Belgııanyń otary bolyp kelgen afrıkalyq Kongo elin Azat Kongo memleketi dep jarııalady. Belgııa Koroli II Leopold osy oqıǵaǵa baılanysty eliniń áleýetin dúnıejúzine pash etý maqsatynda Búkilálemdik kórme ótkizý týraly sheshim shyǵardy. Negizgi kórme Brıýssel qalasynda ótkiziletin bolsa, astanaǵa jaqyn ornalasqan Tervıýren qalasynda «otarshyldyq kórmesin» ótkizý sharasy qolǵa alyndy. Osy maqsatpen «Otar elder saraıy» salyndy (Belgııanyń bir ǵana otar eli bolatyn). Tervıýren qalasynda sáýletshi A. Aldoftyń jobasy boıynsha salynǵan «Otar elder saraıyna» bir ǵana Kongo eliniń jádigerleri qoıyldy. Halyqaralyq kórmeni ótkizý orny retinde Elýjyldyq atyndaǵy saıabaq pen Tervıýren aýdany bólindi.
Kórmege Kongo eliniń etnografııalyq jádigerleri, Afrıka qurlyǵynda mekendeıtin ańdardyń tulyby, Kongo memleketi halyqtarynyń taıpalyq turmysyn kórsetetin buıymdar, dástúrlik zattary, Kongo ornalasqan ekvatorlyq Afrıkanyń negizgi eksporttyq ónimderi: kofe, kakao jáne temekiniń san túri qoıyldy. Sol kezeńde eýropalyqtardyń erekshe qyzyǵýshylyǵyn týǵyzatyn «tiri jádigerlerdi» kórsetý maqsatynda saıabaqqa Kongodan tutas bir derevnıa kóshirilip ákelindi. Búkilálemdik kórme ótken alty aı merzimde osy derevnıada 60 kongolyq otbasylary turaqty ómir súrdi. Belgııa úshin «otarshyldyq kórmesiniń» tabysty ótkendigi sonshalyq, 1898 jyly bul kórme jádigerleri Ortalyq Afrıkanyń Koroldik murajaıy bolyp qaıta quryldy.
Kórmege arnap salynǵan «Otar elder saraıy» Kongo murajaıyna aınaldy. Sóıtip, bul kórme turaqty murajaı dárejesin ıelendi. Sol jyldardan bastap kórmege qoıylǵan jádigerlerdi ǵylymı turǵydan zertteý jumystary beleń aldy. Búkilálemdik kórme sheńberinde, «otarshyldyq kórmesine» jádiger jınaýǵa belgııalyqtardyń belsene kiriskeni sonshalyq, jınalǵan jádigerler arnaıy salynǵan «Otar elder saraıyna» syımaı ketti. Sóıtip, murajaıdy keńeıtý máselesi kún tártibine qoıyldy. Jańa murajaı ǵımaratynyń qurylysy fransýzdyń ataqty arhıtektory Sharl Jıronyń jobasy boıynsha, 1904 jyly bastaldy. 1910 jyly Belgııa Koroli I Albert jańa murajaı ǵımaratyn saltanatty jaǵdaıda ashty. Dúnıejúzinde balamasy joq bul murajaı belgııalyq Kongo murajaıy degen atqa ıe boldy. 1960 jyly murajaıdyń ataýy Ortalyq Afrıkanyń Koroldik murajaıy degen ataýǵa ıe bolyp, kúni búginge deıin jumys istep tur.
1897 jylǵy Brıýsselde ótken Búkilálemdik kórme sheńberinde ashylǵan belgııalyq Kongo murajaıyna jınalǵan jádigerler shyndyǵynda da adamzatty tańǵaldyrady. Munda Afrıka qurlyǵynda mekendeıtin 10 mıllıon jan-janýarlardyń úlgisi qoıylǵan. 250 myńnan astam taý úlgileri, 180 myń etnografııalyq nysandardyń, 56 myń derevnıalardyń úlgileri ornalastyrylǵan. Murajaıdyń mýzykalyq aspaptar bólimshesinde 8 myńnan astam ártúrli mýzykalyq aspaptar jınaqtalǵan. Mine, osy mıllıondaǵan jádigerler 4 bólimshege toptastyrylǵan. Mádenı antropologııa bólimshesinde etnografııa, arheologııa jádigerleri toptastyrylsa, geologııa jáne mıneralogııa bólimshesinde geologııalyq, mıneralogııalyq, kartografııalyq úlgiler jınaqtalǵan. Zoologııa bólimshesinde omyrtqaly jáne omyrtqasyz janýarlardyń jáne jándikterdiń nebir úlgileri oryn alǵan. Tarıh jáne jalpy ǵylymı qyzmet bólimshesine otarshyldyq kezeńiniń tarıhy, óńirdiń aýyl sharýashylyǵy jáne orman sharýashylyǵy ekonomıkasynyń negizgi sıpattamalary jan-jaqty kórsetilgen.
Kórme sheńberinde ashylǵan murajaıǵa qoıylǵan jádigerler shyndyǵynda da kelýshilerdi keremet áserge bóledi. Bul murajaıdyń jádigerleri kúni búginge deıin mıllıondaǵan týrısterdiń qyzyǵýshylyǵyn týǵyzýda. Belgııalyq Kongo murajaıynda Afrıka qurlyǵyn mekendeıtin halyqtardyń salt-dástúrlerin kórsetetin kóptegen jádigerler bar. Kelýshilerdi erekshe tásilmen saqtalǵan adamnyń bas súıegi erekshe áserge bóleıdi. Keptirilgen bas súıekte adamnyń túr-álpeti tolyq saqtalǵan. Murajaıdyń astyńǵy qabatyndaǵy arnaıy bólmede saqtalǵan jıraf tulyby da kelýshilerdi tańdandyrmaı qoımaıdy. Joǵarydaǵy Afrıka qurlyǵyn mekendeıtin janýarlar tulyby jınaqtalǵan bólimshedegi múıiztumsyq tulybynda onyń múıizi joq. Onyń ózindik sebebi bar eken. Jyldar boıy Afrıka qurlyǵyna kelgen eýropalyqtar múıiztumsyqtyń múıizi erkekterdiń jynystyq qabiletin kúsheıtedi degen qaýesetpen bul janýarlardy jappaı qyryp-joıǵan. Keıinnen murajaıǵa qoıylǵan múıiztumsyqtyń múıizin urlap áketý oqıǵalary da oryn alǵan. Osyǵan baılanysty murajaıǵa qoıylǵan múıiztumsyq tulybynyń múıizi arnaıy kúzet qoıylǵan jeke oryndarda saqtalady eken. Murajaıǵa qoıylǵan Afrıka qurlyǵynda ǵana kezdesetin sansyz jándik túrleri de kelýshilerdi erekshe áserge bóleıdi.
Afrıka qurlyǵy qazba baılyqtaryna da baı ekendigin otarlaýshylar esten shyǵarmaǵan. Sonyń dáleli retinde osy murajaıǵa Afrıkada tabylǵan qazba baılyqtarynyń neshe túri qoıylǵan. Ásirese, murajaıǵa kelýshilerdi salmaǵy birneshe kılogramnan asatyn malahıt mıneraly qyzyqtyrady. Tabıǵat qoınaýynda tutas kúıinde saqtalǵan bul qymbat mıneraldyń kún nuryna shaǵylysqan sáýlesi murajaı bólmesin san túske bóleıdi.
1897 jylǵy Búkilálemdik kórmeniń nátıjesinde Tervıýren qalasynyń aty álemge málim boldy. Negizinde Tervıýren qalasy Brıýsseldiń batys aımaǵynda ornalasqan 20 myń turǵyny bar shaǵyn eldi meken bolatyn. HIH ǵasyrdyń sońynda Tervıýren qalasyn dúnıejúzine tanytqan eki eleýli oqıǵa boldy. Birinshisi 1891 jyly osy eldi mekende belgııalyq ovcharka ıtiniń tuqymy alyndy. Búginde bul ıt tuqymy «belgııalyq tervıýren» degen atpen álemge málim. Ekinshiden, 1897 jyly ótken Búkilálemdik jetistikter kórmesi sheńberinde Ortalyq Afrıkanyń Koroldik murajaıy ashyldy. Alty aıǵa sozylǵan Búkilálemdik kórmeni 8 mıllıonǵa jýyq adam tamashalap, Belgııanyń bedelin álemge pash etti.
Jylqybaı JAǴYPARULY,
«Egemen Qazaqstan».
