Aımaqtar • 15 Qyrkúıek, 2021

Taý-tasy ańyz Baıanaýyl baýraıy

558 ret kórsetildi

Bizdiń óńirde tarıhı oryndary men dara tulǵalary óte kóp tanylǵan aýdan Baıanaýyl deýge bolar. Qasıetti jerdiń aınalasy tunyp turǵan tarıh. Kýrortty-demalys aımaǵynyń týrıstik áleýet joǵary. Kóp aıtylyp, jıi jazylatyny da sondyqtan. Ekspedısııany uıymdastyrýshy «Egemen Qazaqstan» jáne «Kazahstanskaıa pravda» gazetteriniń menshikti tilshileri de Baıanaýyl aýdanyna saparǵa shyǵýdy jón sanady.

Árıne, oblystaǵy ár aýdannyń ózin­dik shejireli kóne tarıhy, sol jerden ósip-óngen tulǵalary da, áserli tabıǵaty, ózen-sýy, orman-toǵaıy da jeterlik. Biraq bir-birinen shalǵaıda, oblystyń ár shetinde ornalasqanyn eskerip, Baıanaýylǵa qaraı bir baǵytty tańdaǵanymyz da osy.

Sonymen quramynda osy maqala­nyń avtory jáne «Kazahstanskaıa prav­da» gazeti­niń menshikti tilshisi Eka­te­rına Beskorsaıa, oblystyq ishki saıasat bas­qarmasynyń ­bas mamany Dıas Oraz, oblystyq «Sary­arqa samaly» ga­zetiniń redaktory Nur­bol Jaıyqbaev, «Zvezda Prı­ırtyshıa» gazetiniń til­shisi Natalıa Zınchenko, ob­lys­taǵy «Irbıs» telearnasy, «Qa­ǵan­dyq» qoǵamdyq qo­ry­nyń tóraǵasy Erkeǵalı Janǵazy, «Pav­lo­dar­nıýs» aqparat agenttiginiń tilshisi, foto­tilshi Konstantın Shelkov, beınesıýjet túsirýshi Meıram О́tegenov bar ekspedısııa tańǵy saǵat altyda Baıan­aýylǵa qaraı jolǵa shyqtyq.

Qolymyzdaǵy baratyn baǵyttarymyz jazylǵan paraqqa qarap-qarap qoıamyz. Biz baratyn Eskeldidegi Máshhúr Júsip kesenesi 100 shaqyrym, Musa Shorman kesenesi 85 shaqyrym, Qońyr áýlıe shatqaly, Toraıǵyr aýyldarynyń da baǵyt­tary jasalyp, kórsetilipti. Buryn­ǵydaı qıyndyqtar bolmas, kesenelerge baratyn joldardyń jóndelgenin de estip qýanyp kelemiz. Buryndary Es­keldi alqabynyń alys jol ústinde orna­lasqanyn, jer shalǵaılyǵyn eskerip, zıra­tyna jolaýshyǵa arnalǵan pesh, sham, kerosın, otyn, ydys-aıaq, at-arbaǵa qa­jetti quraldar saqtalǵan kórinedi.

Biraq bizdiń halyqtyń kesene, áýlıe, baqsy-balgerlerge degen eski nanym-senimderi áli jalǵasyp keledi. Kesene basyna túneý, jalbaryný basqa da ja­salatyn birtúrli rásimderine toq­taý bolar túri de joq-aý. Bul jaıdy eli­mizdiń ár óńirinde, aýdan, aýyldarynda qaı­ta jańartylǵan kesene, zırattardyń kóp­tiginen-aq ańǵarasyz.

El aýzynda aıtylyp júrgendeı, áýlıe Máshhúr Júsip kózi tirisinde zıratyn saldyrǵan eken. Alaıda Keńes ókimeti 50-shi jyldary múrdesin kómdirip, zıratyn buzdyryp tastaıdy. 1970 jyldary týystary, nemereleri, kelini bar, sol kezdegi sovhoz dırektory bári birge zıratty qaıta kóteredi. Máshhúrdiń nemeresi, soǵys ardageri Tóleýbaı Shárá­pı­uly, Naǵı Ahmetov aqsaqaldar sol kezdegi oblystyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy, Keńes Odaǵynyń Batyry Mahmet Qaıyrbaevtyń qabyldaýynda bolyp, ótinish bildirgenderi de sebep bolsa kerek. Keıin 2000 jyldary Tóleýbaı aqsaqal, Súıindik aǵa, kelini Núrılá apa bastap, áýlıeniń basyna kesene turǵyzý jaıly saýapty is bastaıdy.

– Áne, qarańyzdar, Eskeldi alqa­byn­da atamyzdyń kesenesi kórinip tur, – dedi Ramazan aǵamyz bizge daýystap.

Baıanaýylǵa jetken soń tobymyzǵa aýdandyq «Baıan­taý» gazetiniń redaktory Elaman Qabdyl­áshim, jergilikti jer­diń tanymal ólketanýshylary Ramazan Nurǵalıev, Ulttyq parktiń ınspektory, Qońyr áýlıe úńgiriniń shyraqshysy Altynbek Qur­manov qosyldy. Aýdan ortalyǵynan shyqqan soń jóndeýden ótken asfalt jolmen zýlap júrip otyryp, Jańajol aýylyna, odan ári Eskeldidegi Máshhúr Júsip kesenesine de kelip jettik.

 

 Eskeldi baýyrynda – Máshhúr murasy

Rasynda da, bulttanyp, kúnde jań­byrǵa aınalyp, sýytyp ketken aýa raıy bir-aq sátte jylynyp, jarqyrap shy­ǵa kelgeni. Áýlıe atamyzdyń rýhy jol saparymyzdy qup kórgendeı-aý dep jaq­syǵa jorydyq. Kesenege kire­beris 73 bas­paldaqtaǵy ǵulamanyń ǵıb­ratty sóz­derine toqtaı qalyp úńilesiz. Jazý­lar­dy Baıanaýyldyń granıtti tas­taryna tas qashaýshy maman О́zken Jámin­uly­nyń uldary Qaıyrgeldi men Balta qa­shap jazǵan eken. Baspaldaqtyń sany ǵu­la­manyń ómir súrgen jasymen sáıkes eke­nin de aıta ketken jón.

Eskeldidegi bul kesene 2006 jyly boı kóterdi. Kóne túrki stılindegi ke­se­­neniń jobasyn sol kezdegi rektor Erlan Aryn bastaǵan S.Toraıǵyrov atyn­daǵy memlekettik ýnıversıtet ma­man­dary jasaǵan. Joba ejelgi túrki taıpalarynyń sáýlet ereksheligi, ıslam dininiń ózindik órnekterimen erek­shelenedi. Kesene zırathana jáne kórhana atty eki bólikten turady. Sondaı-aq san­­dyqtasy, qulpytasy qoıylyp, sham­shy­raǵy ornatylǵan. Árbir bóliktiń kó­lemi – 8/8 sharshy metr, al keseneniń bıiktigi 14 metr. Salmaǵy 9,5 tonna bolatyn qulpytasy men sandyqtasy mármár tastan jasalǵan. Aıshyq temirleri ár­le­nip, altynmen jalatylǵan. Keseneniń kire­berisinde Qurannan aıattar jazylǵan.

Al «Eskeldi» mádenı-qonaqúı keshe­ni kitaphana, mýzeı, zııarat etýshilerge qyz­met kórsetedi. Kádimgi bir kishigirim qa­lashyq sııaqty.

Árıne, kesene tynyshtyqta bolý úshin qonaqúı keshenin basqa jerden de salýǵa bolar ma edi dep oılap qal­dyq. Al mýzeı meńgerýshisi Áset Pazy­lovtyń aıtýynsha, (Máshhúr Júsiptiń shóberesi) mýzeıdiń maqsaty – Máshhúr Júsiptiń tarıhı-mádenı jáne ǵylymı murasyn saqtaý, nasıhattaý, urpaqtaryna jetkizý. Kelýshilerge rýhanı-mádenı tanymdyq ekskýrsııalar júrgizedi. Ǵula­manyń ómiri men ǵylymı eńbekteri týraly jınaqtalǵan beınebaıandar kór­setiledi. Ákimshilik bólmelerinde mýzeı qujattary, jańa zamanǵa saı kom­pıýterlik tehnıkalar qoıylyp, ınternet jelisi tartylǵan.

О́tken jyly «Ulttyq mádenı ıgilik nysandarynyń» memlekettik tizimine mýzeıde turǵan ǵulamanyń «Kálám Shárip» quran kitaby, úlken atalarynan qalǵan kóne «Kók quran» kitaby, tumary, múıizden jasalǵan mústek tis tazalaǵyshy qorabymen engizilgen. Bizge ekskýrsııa júrgizgen jas maman – Máshhúr Júsiptiń shópshegi Madına Pazylova.

2018 jyly Jańajoldyń ataýy Máshhúr Júsip aýyly bolyp ózgertildi. Kesenege keletin úlken joldyń boıyn­daǵy aýyldyń kóri­nisi kóńilsiz, jına­qylyǵy joq, kózge qorash kórinetin aýyl. Dál janynda jar­qyraǵan áýlıeli kesenesi bar, týrıster, qonaqtar arly-berli ótetin aýyldyń da jarqyrap, uqyp­ty, jınaqy bolǵany qajet-aq.

 

 Kelesi baǵytymyz – Musa Shormanuly kesenesi

 Máshhúr Júsip pen Musa Shorman­ulynyń kesenesiniń arasy 60 shaqy­rymdyq jol. Musa Shormanulynyń ke­se­nesi alystan appaq bolyp kórinedi. Aýyldyń ishi arqyly ótetin jol, tegi kesenege baratyn bolǵandyqtan ba, endi ǵana jóndelip jatyr eken.

Al 2018 jyly aýylda 1854-1868 jyldary Baıanaýyl syrtqy okrýginiń aǵa sultany bolǵan etnograf, folklortanýshy, ólketanýshy, aǵartýshy Musa Shormanulynyń 200 jyldyǵy atalyp ótti. Kesenesi demeýshilerdiń qoldaýymen Teńdik aýyly (qazirgi Musa Shorman aýyly) mańyndaǵy Shorman áýletiniń qorymynan boı kóterdi. Eski zırat bolǵandyqtan bul jerde basqa da jerlengen adamdar bolýy múmkin-aý degen de oı keledi. Zırat ishine kádimgideı tas tóselip, kesenege deıin jol, alańsha salynypty.

Musa Shormanuly – qazaqtyń jas shákirtteriniń Reseıde bilim alyp, saýat ashýyna jaǵdaı jasaǵan adam. Abaı men Máshhúr Júsiptiń zamandasy bolǵany aıtylady. Keńestik kezeńde Musa Shor­manulynyń aty atalmady. Qazir Baıan­aýyl eli Musa myrza esimin osylaı qaıta jańǵyrtyp otyr.

Kesene salýǵa bastamashy bolǵan senator Altynbek Nuhulynyń aıtýyn­sha, bir ǵasyrdan astam ýaqyt Musa jáne Sádýaqas Shormanovtar jatqan zırattar topyraq astynda qalǵan. Qurylys bastalar aldynda kóptegen arheolog ju­mys istepti. Baıanaýyl aqsaqaldary Musa myrza beıitine qoıylǵan kóne tas­ty saqtap búginge jetkizgen eken. Bul da bir baıanaýyldyq erekshelik deýge bolar. Musa Shormanulynyń turǵan aǵash úıiniń ornyna, 1903 jyly ashylǵan alǵashqy qazaq-orys mektebiniń ornyna tas qoıylypty. Bul úıde Shoqan Ýálıhanov birneshe ret bolǵan. 1890 jyly sýretke túsirilgen bul aǵash úılerdiń sýretterin Lenıngradtaǵy Kýntskameradan arheolog Tımýr Smaǵulov alyp kelipti.

Keseneden keıin paıdalanýǵa beril­gen aýyldaǵy mádenıet úıinde Buqar jyraýdan bastap, Shorman bı, Zeınep Shormanova, Musa Shormanuly, Sádýaqas Shormanov, Ábikeı Sátbaev, Qanysh Sátbaev, Kemel Aqyshevqa arnalǵan buryshtar tarıhı tulǵalardyń rýhyn jańǵyrtyp, eske salady.

Baıanaýyl jazbalarynda Shorman bı, onyń qyzy, Shoqan Ýálıhanovtyń anasy – Zeınep Shormanova, ákeli-balaly Musa, Sádýaqas Shormanovtar týraly derek kóp. Sádýaqas Shormanov – aǵa sultan Musa Shormanovtyń úlken uly. Musa Shormanov qazaqtyń uly ǵalymy Shoqan Ýálıhanovtyń naǵashysy ekeni jazylǵan.

Al Zeınep Shormanqyzy 17 jasynda Aqkelin elinen zor saltanatpen attanyp, Ýálıdiń qara shańyraǵyna tú­sip, Shyńǵysqa asyl jar bolǵan. Musa Shormanov Baıanaýyl syrtqy okrýgin aǵa sultan bolyp, 15 jyl basqarady. Polkovnık shenin alǵan. Orys, fransýz tilderin bilgen. Abaıdyń ákesi Qu­nanbaımen qadirmendi dostar bolǵan. О́z qarjysyna Baıanaýylda meshit sal­dyrǵan. Al uly Sádýaqas Shormanov aqyn, búkil Arqaǵa bedeldi, qadirli bolypty. Mádıdi túrmeden bosatyp alǵan degen derekter de bar.

Musa Shormanuly Baıanaýylda meshit, medrese ashqan, tipti, 1847 – 1849 jyldary Sibirden 60 myńdaı qazaqty kóshirip ákelgeni de tańqalarlyq, ıaǵnı búgingi zertteýdi qajet etedi. Sibirde shyǵyp turatyn gazetterge materıaldar usynyp, Geografııalyq qoǵam uıymdastyrǵan kórmeler men onyń G.Potanın, N.Iаdrın­sev, N.Kostyleskıı sııaqty múshelerine qazaqtar jóninde materıaldar daıyndap turǵan. Orystyń kópesteri kele bastaǵanda olarǵa jol kórsetýshi qazaq­tarǵa jer-sý attaryn orysshalamaý jaǵyn qatań tapsyrǵany jaıly jazylady. Baıanaýyl orystary ony «Bolshoı gospodın», aýyl qazaqtary «Musa myrza» dep ataǵan.

Al Q.Sátbaev atyndaǵy aýyldyq aýmaq­qa Musa Shorman aýyly, Kókdom­baq aýyly qaraıdy. Halyq sany úsh aýyldy qosqanda 1227 adam. Shormannyń aýylynda 616 adam qalypty. 2018 jyly Qaraashy aýylynyń ataýy Qanysh Sát­baev aýyly, Teńdik – Musa Shorman ­aýyly bolyp ózgertilgen.

 

 Qońyr áýlıe úńgiri

 Ekspedısııa ári qaraı Qońyr áýlıe úńgirine saparmen jalǵasty. Úńgir de týrızm baǵyttarynyń biri. Elimizdiń kıeli oryndar tizbesine engen óńirdegi 5 nysannyń biri. Jalpy bul úńgir – jergilikti eldiń kıe sanaıtyn jeri. Úńgir bıiginen Baıanaýyl ulttyq tabıǵı parki qorynyń keremet jerleri kórinedi. Teńiz deńgeıinen 800 metr bıiktikte ornalasqan. Úńgirge baratyn baspaldaqtyń bıiktigi 110 metr, boılaı júrseńiz, árbir 10-15 metr saıyn demalýǵa arnalǵan alań bar. Úń­girdiń jalpy uzyndyǵy 30 metr. Shy­raqshy, ólketanýshy Altynbek Qur­ma­novtyń aıtýynsha, úńgir kúmbez bóligi men qa­zandyq bóliginen turady. Kúmbez bóli­gine sálem berip, bas ıip kirgen kelý­shi­ler qazandyq bóligindegi sýdan dám tatady.

Negizi, úńgir ornalasqan Qońyr áýlıe shatqaly erekshe qorǵalatyn aımaq. О́simdiktiń alýan túri, ańdar men qustar mekendeıdi. Eger eskeretin bolsaq, park maman­darynyń aıtýynsha, tabıǵı tir­shilikti saqtaý úshin aımaqta jol, qurylys salýǵa jáne elektr jelisin tartýǵa bolmaıdy. Týrısterge de kóliktermen kelýge ruqsat etilmeıdi.

Bizben birge joǵary qaraı úńgirge aýyl­dardyń kári-jasy aralas turǵyn­da­ry da kóterildi. Shyraqshynyń aıtýyn­sha, úń­girde Buqar jyraý, Abylaı han, Másh­húr Júsip bolǵan desedi. HVIII ǵasyr­daǵy eýropalyq jáne reseı­lik pat­sha sheneýnikteriniń jazbala­rynda kez­de­sedi. Mysaly, 1790 jyldary «Oren­býrgskaıa topografııa» kita­bynyń avtory Petr Rychkov, Shoqan Ýálı­hanov, Grıgorıı Potanınder úńgirde bol­ǵandaryn jazǵan eken.

Mysaly, 1826 jyly Qarqaraly otrıa­dynyń komandıri bolǵan Karbyshevpen birge polıak Adolf Iаnýshkevıch hatta­ma­shy bolyp Baıanaýylǵa kelgen kóri­nedi. Keıin ol 1846 jyly Parıjden shyqqan «Kúndelikter men hattar» degen kitabynda osy Qońyr áýlıe úńgirine sapary jaıynda: «Men osy kıeli mekende 18 kún, 18 tún boldym. Jaratqannan Polshaǵa aman-esen jetýimdi tiledim. Bar tilegim qabyl boldy. Búgingi kúni saǵy­nam. Túsime kiredi. Barǵym keledi. Biraq men alys Eýropadamyn. Kimde-kim altyndaı Saryarqada bolsa, Baıanaýylǵa barsyn. Osy kıeli mekenge táý etsin. Ala­qany bos qaıtpaıdy» dep jazypty.

 

Toraıǵyr aýyly, Áýlıe bulaq

Bir jaqsysy, Toraıǵyr aýyly jol boıynda. Munda kele jatyp, «Qusa­ıynnyń Naızatasy» men «Kempirtas» dep atalǵan tabıǵı músin tastyń qasynan óttik. Osy eki tasqa búkil týrıst keledi.

Al Toraıǵyr aýyly tabıǵaty kóz sú­rindirer jerde, taý ishinde, kól jaǵa­synda ornalasqan. Sondyqtan ba, ákim­diktegiler tilshiler kelse de, alys-ja­qynnan týrıster, qonaqtar kele qalsa da osy aýyl jaqqa qaraı ala jóneletini bar. Aınala bıik shyńdy, quzdy taýlarǵa kóz jetkize almaı, tolqyǵan Toraıǵyr kóline oısha shomylyp, tańdana qarap kelemiz. Kól jaǵalaı júrip otyryp, aqyn Sultanmahmuttyń aq kesenesine baryp, taǵzym ettik. Bir qýanyshtysy – kesenege barar jol jóndelipti.

Aýyl tarıhy Sultanmahmuttyń ata­synyń esimimen tyǵyz baılanysty. Ma­ńyndaǵy jarqyraǵan kól de Toraıǵyr dep atalady. Kól bıik quzdy shyńdardyń eteginde ornalasqan. Shyńnyń ataýy «Sáken jar» eken. Sáken Seıfýllınniń atymen atalý sebebi, «Tar jol taıǵaq keshý» romanynda jazýshy azap vagonynan qashyp, naǵashy jurtyn panalap, osy jartasta tyǵylǵandyǵy aıtylady.

Jergilikti zertteýshiler, tarıhshylar bolsa, ertedegi temir dáýiriniń kóne eskertkishteri, qorymdary kóldiń shyǵys jaǵalaýyndaǵy demalys aımaǵynda qal­ǵanyn aıtýda. Ertedegi úńgirler men taý tasyndaǵy sýretter, qorǵandar men balbal tastar – ejelgi adamdardyń qolymen jasalǵan qundy derekter. Jalpy Baıanaýylda tabylǵan barlyq eskertkish túpnusqa deýge bolady.

Aıtpaqshy, qysy-jazy taýdan aǵyp ­jatatyn sýy tastaı, móldir Áýlıe­bu­laqtyń emdik qasıeti bar. Týrızm sa­la­synyń ardageri, Jumageldi Dúı­se­keev aǵamyz bulaq jaǵasynda «Aqjan» tý­rıstik aqparattyq ortalyǵyn ashqan eken. Aýylǵa Anglııa, Fransııa, Qytaı, Ońtústik Koreıa, Kanada, Brazılııa elde­rinen de týrıster kelgen.

 

О́zgeshe erekshelik

Iá, Baıanaýyl ólkesiniń tarıhy, ta­bı­ǵaty, osy ólkede týyp-ós­ken ǵula­ma­lary – bunyń bári qazir Baıanaýyldyń ereksheligin, fenomenin qalyptastyryp, álemdik deńgeıde tanylýyna jol ashýda.

Bul jerde jońǵar shapqynshyly­ǵy kezindegi Qabanbaı, Bógenbaı, Olja­­baı, Malaısary, Jasybaı batyrlar­dyń­ bas­taýymen shaıqastar ótti. Batyr­lar­dyń erligine baılanysty túrli ańyz saq­tal­ǵan. Muryntal aýyly aýmaǵyn­da Qazy­bek bıdiń denesin salǵan sóre taq­taı da osyn­da saqtaýly tur. Ataqty án­shi ba­ba­­myz Jaıaý Musanyń kesenesi de osy jerde.

О́lketanýshy Ramazan Dinisulynyń aıtýynsha, Baıanaýyldyń aınalasy tunyp turǵan tarıh, shejire. Tóbedegi «Qońyr Áýlıe» úńgiri, Jasybaı batyr, áýlıeli Máshhúr Júsip, Úkibaı bı, Sultanmahmut keseneleri, áli kópke belgisiz Ábjalap áýlıeniń, Leker, Máýke qajylardyń zırat­tary bar. Kókdombaq aýyly jaǵyn­daǵy tóbe ústindegi Úkibaı bı kesenesi kúńirenedi. Úkibaı bı Baıanaýyl syrtqy okrýginiń negizin qalaýshylardyń biri. Shoń men Shorman bılerdiń zamandasy, olar bıdi qatty qadirlegen deıdi úl­ken­der. Jańatilek aýyly aýmaǵynda «Qazy­bek bıdiń sóre tasy», Máshhúr Jú­sip ashqan medrese orny, «Edige bıdiń bılik tasy», «Totııa ana», Mustafa, Qur­manbaı, Mástek abyzdardyń zıraty jatyr.

Al ekspedısııanyń sońǵy kúni Baıan­aýyl aýylyndaǵy Qanysh Sátbaev mýze­ıinde bolyp, ǵalymnyń ómirimen, eńbek jolymen tanystyq. Jýyrda ǵana shyǵa bastaǵanyna 90 jyl tolǵan «Baıantaý» aýdandyq gazetiniń redaksııasynda bolyp, áriptesterimizdi quttyqtadyq.

Álııa Ermekova aýdandyq ishki saıasat bóliminiń basshysyna, aýdan ákimi Qanat Kárimovke ekspedısııaǵa qoldaý kórsetkeni úshin alǵys bildirdi.

 

Pavlodar oblysy,

Baıanaýyl aýdany

Sońǵy jańalyqtar

Ana tilinde oqýdan nege qashady?

Bilim • Búgin, 00:05

Abaı murasy asqaqtady

Abaı • Búgin, 00:04

Ulttyq mereke

Abaı • Búgin, 00:02

Et máselesine ep kerek

Ekonomıka • Búgin, 00:01

Jedel járdem nege keshigedi?

Medısına • Keshe

Ult ustazy jáne Batpaqty mektebi

Ahmet Baıtursynuly • Keshe

Jaýynger jyr

Tanym • Keshe

Talant pen taǵdyr

О́ner • Keshe

Shıpaly sýlar shejiresi

Aımaqtar • Keshe

Tańbaly tanymy

Tanym • Keshe

Sırk

О́ner • Keshe

Uqsas jańalyqtar