Ekologııa • 16 Qyrkúıek, 2021

Kishi Taldykóldiń Manhettennen nesi kem?

140 ret kórsetildi

Birneshe jyl buryn Qazaqstannyń BUU Qaýipsizdik Keńesine tóraǵalyǵy kezinde oqyrmanǵa aqparat jetkizý úshin Nıý-Iork qalasyna barǵan edik. Osy saparymyzda amerıkalyqtardyń beton ǵımarattar men ásem tabıǵatty úılestire bilgenine kýá boldyq.

BUU-nyń Bas keńsesi shahardaǵy Manhetten dep atalatyn bóliginde ornalasqan. Bul sonaý XX ǵasyrdyń basynda órkendeý jolyna túsken, 1930-shy jyldardyń ózinde aspanmen talasqan bıik-bıik ǵımarattar salyna bastaǵan óńir. Aýmaǵy da úlken emes. Elordadaǵy Saryarqa aýdanymen shamalas. Qazirgi tańda qala bıznes pen tirshiliktiń qaınaǵan ortasy sanalady. Brodveıdi bilmeıtin adam kemde-kem. «Empaır Steıt bıldıng», «Taıms skver» ǵımarattary oqyrmanǵa jaqsy tanys. «Medıson skver gardende» talaı márte Gennadıı Golovkın óner kórsetip, muqym qazaqty jeńisimen tánti etkeni málim. Búkil qarjylyq aksııalardyń otany sanalatyn Wall Street-ke jer jahannyń búkil buryshynan qarjygerler aǵylady. Mundaǵy Kolýmbııa ýnıversıteti álemdegi eń ozyq joǵary oqý oryndarynyń biri.

«Álemdik saýda ortalyǵynyń» ózi nege turady?! Búginde shahardaǵy eń bıik ǵımarat shartaraptan aǵylǵan týrısterdiń kóz qýa­nyshyna aınalǵan. Bul keshenniń tarıhy qasiretten habar beredi. Esterińizde bolsa, 2001 jyly 11 qyrkúıekte «Egizder» dep atalatyn álemdik saýda ortalyǵy ǵımarattaryna terrorıstik shabýyl jasalǵan edi.

Qazir onyń orynan Ground Zero dep atalatyn memorıal ornalasqan. Onda terrorıstik shabýyldan qaza tapqandardyń esimi jazylǵan. Memorıal tuńǵıyqqa batyp jatqan sý ispetti beınelengen. Bul da amerıkalyqtardyń qaza tapqandardy esten shyǵarmaýǵa talpynǵanyn kórsetedi. Áıtpese, synyq súıem jeri mıl­lıondaǵan dollar turatyn Manhettende memorıal jasaý arzanǵa túspeıdi.

Manhettendi basqa qalalardan erek­sheleıtin nysannyń biri – Ortalyq park. Atalǵan saıabaq AQSh-qa ǵana emes, búkil álemge tanymal. Ortalyq park 341 gektar aýmaqty alyp jatyr. Búginde ol – týrısterdiń súıikti oryndarynyń biri. Jyl saıyn osy jerdi kórýge 50 mıllıondaı adam keledi eken. Tańǵalarlyǵy, buryn bul mańda eshteńe bolmaǵan. Saıabaqty tolyq qoldan jasap shyqqan. О́ıtkeni temir men betonnan salynǵan bıik-bıik ǵımarattardyń arasynda jasyl jelek aýadaı qajet. Muny qala arhıtektorlary jaqsy túsindi. Sondyqtan Ortalyq parkke arnaıy jer bólip, jasandy kólder men toǵandar saldy. Osylaısha, Manhettenniń jasyl jelekti «ókpesi» paıda boldy.

Keıingi ýaqytta Nıý-Iork qalasynyń ákimdigi saıabaqty jańartýǵa úlken kóńil bólip otyr. Máselen, bir ǵana «Delakorte» teatryn jóndeýge 110 mıllıon dollar jumsaldy. «Lasker-rınk» alańqaıyn jańǵyrtýǵa 150 mıllıon dollar qarjy bólingen. Sonyń nátıjesinde, Ortalyq park serýendeıtin aımaq qana emes, qalaǵa mol qarajat túsirip otyr. Saıabaq shahar qazynasyna jyl saıyn shamamen mıllıard dollar paıda ákeledi eken. Alda-jalda Central park-ti osy kúıinde sata qalsa, quny 39 trıllıon dollardy quraıdy.

...Elordanyń mańynda Kishi Taldykól kóli bar. Esil ózeniniń mańynda tabıǵı jolmen qalyptasqan kóldiń óńirmen baılanysy tereń. Asharshylyq jyldarynda turǵyndar Taldykólden balyq aýlap, qustardyń jumyrtqasyn talǵajaý etip kúneltken eken.

Keńes úkimeti tusynda kólge qalanyń qaldyq sýy tógilip, ol bertinge deıin jal­ǵas­ty. Sonyń kesirinen kól mańynan sasyq ıis shyǵatyn edi. О́kinishke qaraı, Nur-Sultan qalasynyń ákimshiligi osy máseleni syltaýratyp, kóldi keptirip, ornyna beton úıler salýǵa sheshim qabyldaǵan kórinedi. Soǵan baılanysty keıingi kezde keptirý jáne qurylys jumystary qyzý júrip jatyr. Turǵyndar men ǵylymı orta buǵan narazy. Alaıda olardyń nazyna qulaq asatyn ákimdik joq. Bir qyzyǵy, muhıttyń arǵy betinde quny trıllıondaǵan dollardy quraıtyn parkti qoldan jasap, paıdasyn kórip otyr. Bizde tabıǵı kóldi qoldan qurǵatyp, ornyna ǵımarat salmaqpyz. Manhettendegideı synyq súıem jer tappaı otyrǵanymyz joq. Qudaıǵa shúkir, Uly dalanyń myna basy men ana basy jetedi. Endeshe, tabıǵı kóldi qurǵatýǵa negiz joq. Sasyq ıis shyqsa, kóldi tazartyp, tabıǵı qoryq jasaý qajet. Aıtpaqshy, taıaý­­­­da Manhettendegi «Egizder» ǵımaratyna ter­ro­rıstik shabýyl jasalǵanyna jıyrma jyl toldy. Al Kishi Taldykólge buryn-sońdy kel­me­gen qyzyl qoqıqazdar qondy. Bul tabıǵat ananyń ózine adamdardyń nazaryn aýdarǵysy kelgen ısharasy bolar.

Sońǵy jańalyqtar

QHL: «Barys» «Vıtıazge» jol berdi

Hokkeı • Búgin, 19:35

«Egemenge» jazylyńyz – syılyq utyp alyńyz!

Egemen Qazaqstan • Búgin, 19:08

Kýrchatovta AES salynýy múmkin

Qazaqstan • Búgin, 18:02

Qyrǵyzstanda tynyshtyq kúni ornady

Álem • Búgin, 12:30

Koronavırýstyń jańa shtammyna ataý berildi

Koronavırýs • Búgin, 11:37

Vaksına saldyrǵandar sany artty

Koronavırýs • Búgin, 09:35

Pavlodar oblylysy «qyzyl» aımaqtan shyqty

Koronavırýs • Búgin, 09:16

905 adamnan koronavırýs anyqtaldy

Koronavırýs • Búgin, 09:08

Uqsas jańalyqtar