Sábıdiń bári baqytty bolý úshin jaralǵan

Bes jylda 45 balalar úıi jabyldy

Biraq jaýtańkózderimizdi shetel asyryp, jatjurtqa jetek­tetip jibergenimiz qansha ýaqyt betimizge salyq, súıegimizge tań­ba bolyp qalar eken? Opasyz dúnıe otbasynan aıyryp, aıamaı synaǵany azdaı, oń-solyn tanı qoımaǵan, jete túsinip sheshim qa­byldaı almaıtyn balany en­di Otanynan, tilinen, dili­nen aıyryp shetel asyryp ji­be­­rýge haqymyz joq edi. Adam qu­qy­ǵyn aldyńǵy orynǵa qoıa­tyn elimizde jasalǵan bul sor­aqy jaǵdaı aınalyp kelgende bala quqyǵyna qol suǵý emes pe?!

Búgingi tańda elimizde je­tim nemese ata-anasynyń qam­qor­lyǵyn­syz qalǵan bala­lar­­ǵa arnalǵan 95 uıym bar. Onyń 57-si – bilim berý, 20-sy – den­saý­lyq saqtaý, 18-i – halyqty áleýmettik qorǵaý uıymynyń júıesinde. Bul – balalar úıiniń sońǵy 5 jylda 32%-dan artyq qys­qarǵandaǵy kórsetkishi. Naq­tyraq aıtsaq, 2016 jyly balalar úıiniń sany 140 bolsa, qazir mundaı uıymdar sany – 95.

Bilim jáne ǵylym mınıstr­ligi Balalardyń quqyq­taryn qorǵaý komıtetiniń basqar­­ma basshysy Mahabbat Bega­lı­na balalar úıiniń sany bıyl da qysqaryp jatqanyn alǵa tartty.

Onyń aıtýynsha, 2021 jyldyń birin­shi jartyjyldyǵynda jetim ba­la­­lar men ata-anasynyń qamqor­ly­ǵyn­­syz qalǵan balalarǵa arnalǵan 4 uıym jabyldy.

«Búginde elimizde balalar úıle­ri­­niń sanyn qysqartý úshin jetim ba­la­lar men ata-anasynyń qam­qor­­lyǵynsyz qalǵan balalardy tárbıe­leý­diń otbasylyq balama nysanda­ry engizildi. Bul – asyrap alý, qor­ǵan­shy­lyq (qamqorshylyq), patronat jáne balany qabyldaıtyn otbasy. Memleket jetim balalardy tárbıelep otyrǵan qazaqstandyq otbasylarǵa zańnamalyq deńgeıde materıaldyq qoldaý kórsetedi. Jalpy, respýblıkada ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan 22 814 bala bar. Onyń ishinde qazaqstandyq azamattardyń qam­qor­ly­ǵymen, patronattyq tárbıemen, qa­byldaýshy otbasylarda, otbasy úlgi­sin­degi balalar úılerinde 18 603 bala tárbıelenýde», dedi M.Begalına.

Balalar úıimen qatar, jetim balalar men ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalardyń da sany azaıyp jatqanyn aıta ketken jón. Eger 5 jyl buryn, ıaǵnı 2016 jyly olardyń sany 7 236 bolsa, qazir 95 uıymda 4 211 bala tárbıelenip jatyr. Al 15 jyl burynǵy derekti keltirsek, 2006 jyly balalar úıindegi bala sany 19 800 bolǵan eken. Sodan beri mundaı balalardyń sany bes esege deıin qysqarǵanyn baıqaýǵa bolady. Árıne, osynaý jyldar ishinde jaýtańkóz ba­lalardyń otbasyn taýyp, ata-ana­nyń qamqorlyǵynda tárbıelenip jat­qa­ny qýantady. Biraq bala asyrap al­ǵysy kelgenimen, bıýrokratııalyq ke­dergilerge tap bolyp, armanyna jete almaı júrgen otbasylar áli de barshylyq. Mysaly, qazirgi ýaqytta bala asyrap alǵysy kelip talaptanyp júrgen 8 myń otbasy kezekte tur eken. Jáne mundaı otbasylardyń sany jyldan jylǵa artyp keledi. Buǵan ata-ana ataný baqyty buıyrmaı, qansha jyldan beri sábı ańsap júrgen otbasylardyń kóbeıip jatqany da sebep bolyp jatyr.

Qazaqstan Respýblıkasynyń «Neke jáne otbasy týraly» Kodeksine sáıkes bala asyrap alýdyń jeńildetilgen rásimi kózdelgen. Buryn bala asyrap alýǵa tilek bildirgen azamattar tıisti organdarǵa 14-ten 19-ǵa deıin qujat ti­zimin tapsyrýy tıis bolatyn. Al qazir 8 qujat jınasa jetkilikti. Bul – negizinen otbasynyń ortaq tabysy, otbasy músheleriniń densaýlyǵy du­rys ekenin, qylmysqa qatysy jo­ǵyn rastaıtyn, baspanasy baryn dáleldeıtin qujattardyń jıyntyǵy. Bala asyrap alýǵa tilek bildirgen adamdar Respýblıkalyq derekter bankinde (RDB) esepke turýǵa mindetti. Bul rette bala asyrap alýǵa úmitker dep taný memlekettik qyzmet retinde kórsetiledi jáne bul «Elektrondy úkimet» portaly arqyly júzege asyrylady. Esepte turǵan azamattar balany jeke ózi tańdaıdy, onymen eki apta ishinde sóılesedi. Osy merzim ótkennen keıin bala asyrap alýǵa ke­lisken jaǵdaıda azamattar sotqa tıisti ótinishpen júginedi. Bala asyrap alý isinde túpkilikti sheshimdi sot qa­byldaıdy.

Sábıdi satý – qylmys

Bylaı qaraǵanda, bala asyrap alý rásimi jeńildetildi degenimen, munyń da ájeptáýir mashaqaty kóp-aq. Sondyqtan bul máselede de barmaq basty, kóz qysty áreketter kezdesip jatatyny belgili. О́ıtkeni armandaǵan balasyna qandaı jolmen bolsyn qol jetkizýge daıyn ata-analar tabylady. Al «izdegenge – suraǵan» degendeı, jeńil jolyn nusqaıtyn jáne ony júzege asyryp beretin «qyz­met­shi­ler» de joq emes. Mysaly, jaqynda ǵana, osy qyrkúıek aıynyń basynda jetim sábıdi satpaqshy bolǵan tal­dy­qorǵandyq sheneýniktiń oqıǵasy áshkere boldy.

Balasy joq erli-zaıyptylar kóbine jańa týǵan sábıdi asyrap alǵysy kele­tini túsinikti. Osy jaǵdaıdan jaq­sy habardar Taldyqorǵan qalalyq bilim berý bólimi balalar quqyqtaryn qorǵaý sektorynyń meńgerýshisi bolyp isteıtin azamat tórt aılyq sábıdi bala asyraýǵa nıetti otbasyǵa satýdy oılaǵan. Ol ata-anasy jol apatynan qaıtys bolyp, aman qalǵan náresteni oblystyq mamandandyrylǵan balalar úıine ornalastyrǵanymen, Res­pýb­lı­ka­lyq derekter bankinde tir­kemegen. Jymysqy oıy bar sheneý­nik sábıdi asyrap alǵysy keletin otbasyny ta­bý­ǵa sybaılasyn kómekke shaqyrǵan. Ondaı otbasy tabyla ketip, olardan 400 myń teńge aqsha suraǵan. Erli-zaıyptylar olardyń degenine qýana keliskenimen, bul istiń zańdylyǵyna kúmándanyp, Almatynyń sybaılas jemqorlyqqa qarsy qyzmetine júgingen. Sodan keıin antıkor dereý áreket etip, ádeıi «satýshylar» men «satyp alýshylardy» kezdestiredi. Sheneýnik erli-zaıyptylardy RDB-ǵa asyrap alýshy kandıdat retinde tirkep, náresteni kórýge joldama bergen. Sóıtip osy «qyzmetiniń» aqysyn alyp jatqan kezinde ustalǵan.

Bul qylmystyq isti qaraǵan Tal­dy­­qorǵan qalalyq soty aıypta­lý­shy­nyń áreketine ókinip, kinásin moıyndaǵanyn jáne buǵan deıin qyl­mys­tyq jaýapkershilikke tar­tyl­­maǵanyn eskere kele 12 mln teńge aıyppul saldy. Sondaı-aq mem­lekettik qyzmette isteýden ómir boıy shettetildi. Al onyń sybaılasyna 4 mln teńge aıyppul salyndy.

Jaǵa ustatarlyq bul jaǵdaı – bel­gili bolǵany ǵana. Al biz bile ber­meı­tin basqa da osyndaı qyl­mys­tar bolýy múmkin. Bul rette Bala quqyqtary jónindegi ýákil Arýjan Saın atalǵan máseleni sheshý úshin naqty is-áreketter qolǵa alynýy kerek dep sanaıtynyn jetkizdi.

«Bala satý – aýyr qylmys. Ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalardyń taǵdyrynan paıda tabýdy toqtatý kerek. Áriden soń zańdy aınalyp ótetin mundaı jymysqy áreketter týra jolmen bala asyrap alǵysy keletin azamattardyń quqyǵyn buzý bolyp sanalady. Bala quqyqtary jónindegi ýákil retinde quqyq qorǵaý organymen, sybaılas jemqorlyqqa qarsy komıtetpen, prokýratýramen birge jumys júrgizip, qorǵanshylyq organdary tarapynan jasalatyn zańsyz is-áreketterdi, qyzmetin asyra paıdalaný jaǵdaılaryn anyqtaımyz», dedi A.Saın.

Osy oraıda A.Saın Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevqa júginip, bulaı bala satý jaǵdaıyn toqtatýǵa pármen berýdi surady jáne birqatar sheshimdi usyndy.

«Birinshiden, Respýblıkalyq derekter bankiniń 5 jyldyq jumysyna (júıe 2016 jyly qurylǵan) aýdıt jáne taldaý júrgizý kerek. Qurylǵanyna kóp ýaqyt bola qoımasa da bul RDB-ǵa shaǵymdar kóp. Aıtalyq, ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balanyń anyqtalǵan kúnin jáne ony RDB-ǵa esepke qoıý men engizýdiń naqty kúnin salystyrǵan jón. Alshaqtyq bolǵan jáne negizsiz esepke qoıylmaǵan kezde (mysaly, eger bala aýrýhanada jatpasa, biraq mekemede bolsa) sebepterine naqty tekserý júrgizilý kerek. Osy aýdıt aıasynda balanyń óte qysqa ýaqyt ishinde júıege engizilip, asyrap alýǵa úmitkerdiń ESQ kilti arqyly «jabylǵan» jaǵdaılardy anyqtaý kerek. Bul jaǵdaılardy IP-adresterdiń nemese osy rásimderdiń júrgizilgen jerleriniń sáıkestigi turǵysynan taldaý kerek. Eger rásimder bir jerden jasalǵan bolsa, onda bul qylmysty rastaıdy. О́ıtkeni bala balalar úıinde bolsa, asyrap alýshy sol jerde bola almaıdy. Tekserý nátıjeleri boıynsha jaýapkershilikke tartý týraly sheshim qabyldaný kerek. RDB-nyń jumysyna, onyń ishinde balalar týraly derektermen aıla-sharǵy jasaý, aqparatty engizý-ózgertý múmkindikteriniń bolmaýyna kóz jetkizgen durys. Sondaı-aq zań buzýshylyqtardyń aldyn alý sharalary qarastyrylýy kerek. Mysaly, eger sol nemese ózge mem­lekettik organ tıisti aqparatty ýaq­ty­ly engizbese, onda júıede bul jol «qy­zaryp janady» jáne ýákiletti organ bul buzýshylyqqa qarap, dereý áre­ket etedi», dedi Bala quqyqtary jó­nindegi ýákil.

Sonymen qatar A.Saın bıýro­kra­tııalyq tetikterdiń osylaı zań­syz maqsattarda qoldanylýynyń sebep­te­rin túsindire ketti.

«Qazirgi kezde bala kóterýge qabi­let­siz juptardyń qatary artyp jatqany málim. Naqtyraq aıtsaq, búginde erli-zaıyptylardyń 15%-y bala kótere almaıdy. Al aralarynda bala bolmaýyna baılanysty jalpy nekeniń 20%-y buzylady. Sondyqtan jyl saıyn bala asyrap alǵysy keletin otbasylardyń sany kóbeıip jatyr. Shyn máninde, mundaı jaǵdaı – tek bizdiń elge ǵana emes, barlyq damyǵan elderge tán qubylys. Bala asyrap alǵysy keletinderge qujat jınaý barysynda bul rásimderdiń kúrdeli ekeni, balalardyń jetpeıtini jáne birneshe jyldan beri kezekte turǵan adamdar bar ekeni týraly aıtylýy múmkin. Qandaı qadamǵa bolsyn daıyn juptar bolsa, olarǵa «máseleni sheshý» joly usynylady. Shamasy, mundaı áreketke baratyn erli-zaıyptylar kezdesedi. Olar munyń qylmys ekenin túsinýi nemese tolyq túsinbeýi múmkin, biraq joǵaryda atalǵan shemalarǵa kelisedi», dedi Bala quqyqtary jónin­degi ýákil.

Bul rette A.Saın qamqorshylyq organdarynda azamattarǵa sýrrogat ana bolýdyń zańnamalyq bekitilgen tetikteri bar ekeni ádeıi aıtylmaýy múmkin dep oılaıdy. Mysaly, balany óz betinshe kótere almaıtyn otbasy medısınalyq problemaǵa baılanys­­ty ózderiniń nemese donor bankindegi donorlardyń bıomaterıaldaryn qol­da­na otyryp, sýrrogatııaǵa júgine alady jáne balany zańdy jolmen tabady.

Sondaı-aq ol Prezıdenttiń tapsyrmasymen jasandy uryqtandyrý – EKU-ǵa kvotalar bólinip jatqanyn, bul kvotalardyń kóbeıýi bala súıe almaı otyrǵan kóptegen otbasynyń máselesin sheship beretinin atap ótti.

«Ana úıi» baldyrǵandardy jetimsiretpeıdi

Jalpy, bala satý dese, shetel asyp, jat jurttyń qamqorlyǵyna ótken qarakózderimiz eske túsedi. Bul bizdiń qazaq qoǵamynyń jetimin jylatpaǵan el ekenine úlken syn bolǵany belgili. Elimizdiń aýmaǵynda halyqaralyq bala asyrap alý boıynsha agenttikter akkredıttelgen sátten bastap, ıaǵnı 2013 jyldan bastap 2019 jylǵa deıin sheteldik azamattar 157 qazaqstandyq balany asyrap aldy. Bir jaqsysy, eki jyl kóleminde – 2020 jyly jáne 2021 jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda sheteldikterge birde-bir bala asyrap alýǵa berilmepti.

О́zimizdiń azamattar úshin bala asy­rap alý rásimi qıynǵa soqsa, she­tel­­­dik­ter úshin bul másele álde­qaı­da jeńil kórinedi. О́ıtkeni bala asy­­rap alýǵa kómektesetin, osy rá­sim­­di júzege asyra­tyn sheteldik agenttikterdiń ju­mysy jolǵa qo­ıyl­ǵan. Qazaqstanda 20-ǵa jýyq sheteldik agenttik jumys isteıdi eken. Al bala asyrap alǵysy kelgenimen, túrli kedergilerge tap kelip, taýy shaǵylǵan otandastarymyzǵa jol kórsetip, jár­de­mdesetin óz agent­tik­te­rimiz joqtyń qasy. Búginde osy ol­qy­lyq­tyń ornyn toltyryp, eki agent­tik qurylǵan.

Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bala asyrap alý jónindegi memlekettik emes agenttikterdi qurý týraly tapsyrmasyn oryndaý maqsatynda 2019 jyly jetim balalardy qazaqstandyq azamattardyń otbasylaryna ornalas­ty­rýǵa járdemdesý jónindegi uıym­dar­dyń qyzmeti zańnamalyq túrde bekitildi. Bul rette elimizde «Ana úıi» qoǵamdyq qory men «Kovcheg» mekemesi akkredıtteldi. Olar áleýetti asyrap alýshy ata-analardyń psıhologııalyq daıarlyǵyn júzege asyrady. Ata-analarǵa tegin negizde quqyqtyq kómek, psıhologııalyq jáne psıhologııalyq-pedagogıkalyq keńes beredi.

«Ana úıi» – áleýmettik jetimdiktiń aldyn alý jáne jyl saıyn balalar úıine túsetin balalardyń sanyn azaıtý maqsatynda 8 jyldan asa ýaqyt boıy jumys istep kele jatqan qaıy­rym­dylyq qory. Bul qor ómirdiń teperishin kórip, qıyn jaǵdaıǵa tap bolǵan, tyǵyryqqa tirelgen, qolynda jańa týǵan nárestesi bar analarǵa qorǵan bolyp keledi. Búginde elimizdiń 18 qalasynda osy qordyń 21 analar úıi jumys istep otyr. Osy ýaqytqa deıin «Ana úıi» turmystyq qıyndyqtyń saldarynan óz balasynan bas tartýǵa májbúr bolyp turǵan 5 122 jas anaǵa qoldaý kórsetip, náresteleriniń balalar úıine ótpeı, otbasynda qalýyna septigin tıgizdi.

Atalǵan qor jumysynyń ekinshi baǵyty – Bala asyrap alý jónindegi ulttyq agenttikti qurý boldy. Osy agenttiktiń basshysy Lázzat Júsipova basty maqsat jetim balalar men ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalardy Qazaqstan azamattarynyń otbasyna tárbıeleýge berýge járdemdesý ekenin aıtty.

«Búgingi tańda Qazaqstannyń 16 qalasynda keńes berý kabınetteri men asyrap alýshy ata-analar mektepteri jumys isteıdi. Agenttik mamandary balalar úıleri men sábıler úılerinen balalardy óz otbasyna qabyldaýǵa tilek bildirgen azamattar men otbasylarǵa keshendi konsýltasııalyq kómek kórsetedi. Sondaı-aq asyrap alýshy ata-analar mektepterinde áleýetti asyrap alýshylardy psıhologııalyq daıar­laý júrgiziledi. Osy ýaqyt ishinde agenttik qyzmetkerleri bala asyrap alýdyń túrli máseleleri boıynsha 12 888 adamǵa keńes berdi, 3 065 azamat asyrap alýshy ata-analar mektebinde daıarlandy. Agenttik kómegimen 1 009 otbasy 1 483 balany qabyldady», dedi L.Júsipova.

Bala asyrap alý jónindegi ulttyq agent­tik balalar úıindegi tárbıe­lený­shilerdi barynsha qazaqstandyq otba­sy­lardyń tárbıesine berýge septesý ar­qyly balalar úıin 60%-ǵa deıin ja­býǵa yqpal etýdi maqsat tutyp otyr eken.

Taǵdyr taýqymetin týmaı jatyp ta­typ, balalar úıine tap bolǵan ár sábıdiń ata-ananyń aıaly alaqanyn sezinip, meıir-shapaǵatyna bólenip ósýine haqy bar. Sondyqtan kóńili jarym jaýtańkózderdiń otbasyn taýyp ornalasýyna barynsha kedergi keltirmeı, jaǵdaı jasaý mańyzdy. Qulaǵymyzǵa ábden sińisti bolyp ketken ánniń sózimen aıtsaq, sábıdiń bári baqytty bolý úshin jaralǵanyn umytpasaq eken.