“ALA QOIDY BО́LE QYRYQQAN” QYLMYSTYQ IS BOIYNShA KASSIR SOTTALDY. AL BASQALAR ShE?

“Ámirqulov Fırdaýsı Ońtús­tik Qazaqstan oblysy, Qazyǵurt aýdany, Qazyǵurt aýylyndaǵy “Qazy­ǵurt aýdandyq mamandan­dyrylǵan “Daryn” mektep-ınter­naty” memlekettik mekemesinde 2003 jyldan bastap esepshi qyz­metin atqarady. Ol óziniń qyzmet babyn paıdalanyp, Qazaqstan Respýblı­kasy Úkimetiniń 2000 jylǵy 17 mamyrdaǵy №738 qaý­ly­synyń talabyna saı mektep-ınter­naty oqýshylarynyń ata-analary­nan tamaq úshin qosymsha jınalǵan 5 079 257 teńgeniń 1 848 220 teń­gesin shyǵys etip, 1 138 558 teńge­sin Qazyǵurt aý­dan­dyq “Halyq bankiniń” arna­ı­y esep-shotyna tapsyryp, ózine senip tapsyrylǵan jalpy 5 079 257 teńgeniń qalǵan 2 092 479 teńgesin óziniń bas paıdasyna jaratyp, ysyrap etý arqyly bótenniń múlkin iri mólsherde urlaǵan...” Bul 1982 jyly Qazyǵurt aýda­nynda dúnıege kelgen, joǵary bilimdi Ámirqulov Fırdaýsıge qatysty Qazyǵurt aýdandyq soty­nyń úkiminiń kóshirmesi. Sot oty­­rysynda suralǵan sottalýshy F.Ámirqulov ózine taǵylǵan aıyp­ty ishinara moıyndaıdy. О́ziniń mindetine mektep-ınternat oqýshy­laryna tamaq úshin ata-analardan qosymsha qarjy jınaı­tyndyǵyn, oǵan 2007 jyldan bastap arnaıy esep-shot kitabyn arnaǵandyǵyn, qaı ata-ana qansha aqsha bergendigin osy kitapqa jazyp júrgendigin aıtady. Jalpy jınalǵan 5 079 257 teńgeniń 1 848 220 teńgesin shyǵys qujat­tarymen shyǵys etip, 1 138 558 teńgesin “Halyq banki” esep-shotyna tapsyrǵandyǵyn, qalǵan 2 092 479 teńgeni óziniń seıfinde ustaǵandyǵyn moıyndaı­dy. Biraq bir túsiniksizdigi – bul seıftiń eki qojaıyny bolǵandyǵy. Bir kilt esepshi-kassır Fırdaýsıde bolsa, ekinshi kilt bas esepshi B.Myrzashta bolǵan. F.Ámirqulov sotta sóılegen sózinde mektep dırek­tory T.Maqsutovtyń “komıs­sııa kelgende kútemiz”, “qyzmettik máshıneni jóndetemiz” degen eki syltaý, bir jeleýmen aqsha alyp otyrǵandyǵyn da aıtady. Biraq qolma-qol bergen aqshalary úshin ­eshkimge qol qoıdyryp, qolhat almaǵan. Álde jastyǵy, álde tájirıbesizdiginen bolar, aqsha alǵandarǵa senip qana kelgen. Sol sengen adamynyń biri mektep dırektory T.Maqsutov sotqa kýá retinde qatysyp, F.Ámirqulovtan eshqandaı aqsha almaǵanyn aıtady. Al taǵy bir kýá B.Myrzash seıftiń ekinshi kilti ózinde bolǵanyn moıyndamaıdy da. Osy oraıda sot otyrysynda suralǵan kýálerdiń biri E.Yrys­baevtyń “Eki jyldaı “Daryn” mektep-ınternaty dırektorynyń kólik júrgizýshisi bolyp qyzmet atqardym. Eki ret esepshi F.Ámir­qulovtan naqty aqsha alyp, mek­tep dırektoryna aparyp berdim” degen sózi sottalýshynyń, ıaǵnı F.Ámir­qulovtyń aıtqanyn naq­ty­lap tur. Bul sáıkestikke sot nazar aýdardy ma, joq pa, ol ja­ǵyn bilmedik. Biraq tergeý kezinde bul máselege kóńil aýdarylýy kerek sııaqty kórinedi. E.Yrys­baev­tyń bergen túsiniginiń tusyna úlken suraq belgisin qoıa turyp, negizgi máselege qaıta oralaıyq. Sonymen, sot úkim shyǵardy. F.Ámirqulovty Qazaq­stan Res­pýb­lıkasy Qylmystyq kodeksi­niń 176-shy baby, 3-bólimi­niń “b” tarmaǵymen aıypty dep tanyp, ony 6 jylǵa bas bostan­dyǵynan aıyrdy. Álbette, biz bul jaza aýyr ma, jeńil me, ádiletti me, ádi­letsiz be degen suraqtarǵa jaýap izdep otyrǵan joqpyz. Taǵaıyn­dalǵan jazaǵa baǵa berýden de aýlaqpyz. Oǵan quziretimiz de joq. Bizdiń aıtpaǵymyz basqa másele. Fırdaýsı Ámirqulovtyń ákesi ári senimdi ókili Orynbasar Ámirqulovtyń redaksııaǵa jolda­ǵan hatynda balasyn sútten aq, sýdan taza dep otyrǵan joq. Belgili bir mólsherde Fırdaýsıdiń qylmysy baryn, biraq bul iske mektep dırektory T.Maqsutovtyń da qatystylyǵyn aıtady jáne onyń osy qylmystyq iske nege tartylmaǵandyǵyn túsinbeıtinin jazǵan. “...Ońtústik Qazaqstan oblysy­nyń zań oryndaryna jáne basqa uıymdarǵa aryzdanyp, shyryl­dap, shyndyqty aıtqanym­men ádilettilik taba almaı otyr­myn. Sebebi, olar qazaqtyń maqalyndaǵydaı “aıran ishken qutylar, shelek jalaǵan tutylar” degendeı, meniń balamdy ǵana aıypker retinde tanyp, sotqa jalǵyz óziniń isin ótkizdi. Al negizinen mekteptiń qarjysyn talan-tarajǵa salǵan mekteptiń burynǵy dırektory Maqsutov Talǵat jáne basqalar shette qaldy. Balam F.Ámirqulov osy ádiletsizdikke tóze almaı júıke aýrýyna jáne qant dıabetine ushyrady...” (O.Ámirqulovtyń aryzynan). Ashyný men ashýǵa toly bul hattyń mátinin tolyq beretin bolsaq, onda mektep dırektory­nyń “ala qoıdy bóle qyryqqan” qylmystyq iske qatysy bary, qylmystyq jaýapkershilikke tek F.Ámirqulov emes, T.Maqsutov­tyń da tartylýy tıis ekenin baı­qaısyń. Tolyp jatqan qujat­tar bul oıymyzdy naqtylaı túsedi. Biraq... Biraq sonsha adam qol qoıǵan, sonsha tekserýler dálel­degen qujattardy O.Ámir­qulov­tyń aryzyna súıenip jarııa­lap jiberýge bolmas ta edi. Sebebi, belgili. Degenmen, Saryaǵash aımaǵy boıynsha aýdanaralyq qarjy polısııasy basqarmasynyń aǵa ınspektory, qarjy polısııasy kapıtany B.Shalabaev, “Senim aýdıt” jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginiń mamany E.Ahmetov, “Daryn” mektep-ınternatynyń bas esepshisi B.Myrzash qol qoıǵan aktige nazar aýdarmaı ketýge taǵy da bolmas edi. 2009 jyly Ońtústik Qazaqstan oblysy qurylys bas­qar­masy “Daryn” mektep-ınter­natyna aǵymdaǵy jóndeý jumys­taryn júrgizý úshin konkýrs jarııa­laǵan. Bul jumys­tardy oryndaýǵa 25 mıllıon teńge qaralǵan. Merdiger bolyp “Radıı” jaýapker­shiligi shekteýli seriktestigi tanyl­ǵan. 2009 jyly 2 maýsymda “Daryn” mektep-ınternaty memle­kettik mekemesi­niń dırektory T.Maq­sutov pen “Radıı” JShS dırek­tory N.Qara­qojaev kelisim-shartqa turǵan. Osy kelisim-shartqa baı­la­nysty kórsetilgen 25 mıl­lıon teńge tıisti seriktestikke toly­­ǵymen aýdarylǵan. 2009 jyl­ǵy 24 tamyzda dırektor Maqsutov qabyldaý aktisin bekitken. Biraq, Qazaqstan Respýblıkasy Ádilet mınıstrligi sot-saraptama orta­lyǵy Ońtústik Qazaqstan aımaqtyq ǵylymı-óndiristik zerthanasynyń №4502 sandy qorytyndysynda 25 mıllıon teńgeniń emes, 23 711 918 teńge­niń jumysy oryndalǵanyn, ıaǵnı “Daryn” mektep-ınternaty meke­mesiniń dırektory T.Maqsutov pen “Radıı” JShS dırektory N.Qaraqojaevtyń is-áreket­terinde memleketke 1 288 081 teńge zııan keltirilgeni anyqta­lady. Oryn­basar Ámirqulovtyń redaksııaǵa joldaǵan aryzynda kórsetilgen kóp faktileriniń bul bireýi ǵana. Joǵaryda Qazyǵurt aýdandyq sotynyń úkimimen F.Ámirqulov 6 jylǵa bas bostandyǵynan aıy­ryl­ǵany týraly jazdyq. Bul jaza týraly pikir bildirmeıtinimizdi, pikir bildire almaıtyndyǵymyzdy aıtqanbyz. Degenmen, “jas jigit úshin bul jaza asa qatal emes pe eken” degen bir túıitkildiń kóńil túkpirinde bolǵany da ras. Issapar barysynda aryz ıesi Orynbasar Ámirqulovpen kezdesken kezde sol túıtkil sál de bolsa tarqa­tyl­ǵandaı boldy. Orekeń balasyna qatysty qylmystyq isti Ońtústik Qazaqstan oblystyq sotynyń qylmystyq ister jónindegi alqa­sy apellıasııalyq tártippen qarap, Qazyǵurt aýdandyq soty­nyń 2010 jylǵy 16 aqpandaǵy úkimin ózgertipti. Qylmystyq kodekstiń 63-baby qoldanylyp, taǵaıyndal­ǵan jazany shartty dep sanap, sottalǵan F.Ámir­qulovqa eki jyl synaq merzimi belgilenipti. – Balam túrmeden bosatyldy. Búgingi kúni aýrýhanada jatyr, – dedi O.Ámirqulov. – Men ary­zymda jazǵanymdy taǵy da qaıtalaımyn, balamnyń belgili bir dárejede kinási bar ekeni ras, degenmen, onyń bir ózi ǵana emes, mektep dırektory da birge jazalanýy kerek edi. Álbette, osy bir aýyr áńgime ústinde Orekeńniń kóńilin juba­tar­lyqtaı eshteńe aıta almadyq. Biraq onyń qoshtasar kezde “meniń jáne balamnyń basyndaǵy osy bir qıyn jaǵdaı­dy gazetińizge jazyńyzshy, meniń zaryma qulaq aspaǵan zań oryn­darynyń basshylary da, basqa jurt ta habardar bolyp otyrsyn” degen ótinishin oryndaýǵa tyrystyq. Maqala osylaı jazyldy. Sharafaddın ÁMIR. Ońtústik Qazaqstan oblysy.