Tarıh • 28 Qyrkúıek, 2021

Qajymuqannyń talantty shákirti

393 ret kórsetildi

Arqanyń qos ózeni Esil men Nuranyń boıynda kóptegen has batyr, sondaı-aq jaýryny jerge tımegen aıtýly balýandar dúnıege kelgen. Solardyń arasynan biz Qanjyǵaly qart Bógenbaı bahadúrdi, Imanjúsipti, Qajymuqan men Balýan Sholaqty bárinen de erekshe atar edik.

Uly Otan soǵysynda eki márte batyr ataǵyn alǵan Talǵat Bıgeldınov, Reıhstagqa tý tikken Halyq Qaharmany Raqymjan Qoshqarbaev, Keńes Odaǵynyń batyry Saǵadat Nurmaǵambetov Esil-Nura boıynyń ardaqtylary.

Qaıdar Ospanov Aqmolaǵa irgeles jat­qan Astrahan aýdanynyń týmasy. Bul kisi­niń taǵdyry aýmaly-tókpeli zamanmen tustas kelgesin kópshiliktiń oıynda bolǵanymen, tarıhta tańbalanbaı qaldy.

О́lketanýshy-jazýshy, marqum Seıit­jan Sadaýov óziniń «Qaıdar balýan» týraly jazǵan kitabynda «... Átteń zamany ony tanymady, qurmettemedi. Bul ómirden ol qasiretpen ótti» deýi bizdiń pikirimizdiń aıqyn dáleli ispetti.

Qajymuqannyń talantty shákirti ­Qaı­dar balýandy Aqmola óńiriniń týmalary jaqsy biledi. Kúni búginge deıin jyr ǵyp aıtqan kisilerdi kózimiz kórdi. Onyń arǵy tegi Orta júzdiń beldi rýy Qyp­shaq, onyń ishinde Altybas eli. Ataqty Bul­ǵaq batyrdyń urpaqtary.

Qaıdar Ospanov týraly qazaqtyń belgili eltanýshy qalamgerleri Jaıyq Bekturov, Baıanǵalı Álimjanov tyń máli­metter qaldyrǵany belgili. Qajy­muq­an­men ol 24 jasynda kezdesipti. 1919 jy­ly Qyzyljardan Aqmolaǵa kele jatqan betinde Qajymuqan Esenbaı qajy­nyń aýylyna tústenip, qol-aıaǵy balǵadaı som deneli Qaıdarǵa kózi túsedi. Sol ta­­nys­­tyqtyń arqasynda ol ataqty ba­­lýa­­nǵa erip, soltústik óńirdiń, son­daı-aq oǵan shekaralas jatqan Reseı­diń Si­bir qalalarynda óner kórsetedi.

Mysaly, 1934 jyldyń kúz aıynda Qa­jy­muqannyń qasyna ergen 11 balýannyń biri retinde Qyzyljar qalasynda edáýir ýaqyt oıyn kórsetipti. Sonda dúıim jurt­qa aty belgili Mıshoborov, Iаn-Sy­gan, Lavrentev, Avgýst sekildi alyp ba­lýan­dar sırk ónerin, sondaı-aq fransýz kúresinen jekpe-jekter jasap, oǵan kúreske ebi bar áldi qazaq jastaryn tartyp otyrǵan.

Aqmolalyq Qaıdar Ospanov Qajy­mu­qan atamyzdyń meılinshe talantty iz­basary bolǵanyn sonda qazaq jurty baı­qaǵanǵa uqsaıdy. Onkúndik aıqasta Qaıdar Ospanovqa birde-bir balýan teń kelmegen. Olardyń ishinde grýzın, polıak, qyrǵyz taǵy basqa ulttardyń ulandary bolǵan.

Bozkilemge shyqqan 8 balýandy ba­sym­dyqpen jeńgeni úshin Qaıdarǵa I dáreje­li júlde beriledi. Biraq aqsha salynǵan konvertti sol kezde qazaqtyń márt jigiti Qyzyljar qalasyndaǵy jetim balalar úıine bergizipti.

Budan keıin Qajymuqan ony 1926-1927 jyldary Tashkentte ótken oıyn-saýyqqa alyp barady. Qaıdar – sheteldik balýan­dar tárizdi kórermenderin qyzyqtyryp, beti­ne túrli maska tartqan sırek qazaqtar­dyń biri. Ol sırk ónerin qysqa ýaqyt ishin­d­e jetik meńgere bilgen.

Týra Qajymuqandaı ústinen kólik júr­gizip, keýdesine temir tós qoıǵyzyp, som balǵamen tas jarǵyzǵan.

Júgen kórmegen arqandaýly eki asaý at eki jaqqa tartqanda onyń tastú­ıin judyryǵyn jaza almaı qarǵyp bulqyn­ǵandaryna jurt ań-tań bolatyn-dy.

Taǵy bir óneri: jýan beltemirdi moınyna op-ońaı orap, sondaı shapshańdyqpen jazyp jiberetini – onyń erekshe qara kúsh ıesi bolǵanyn aıǵaqtap turǵandaı. Bul Qajymuqan úıretken sırktiń jurt qyzyǵarlyq oıyny kim kóringenniń qo­lynan kelmegeni anyq. Týra osy asyl aǵasy sııaqty ol bir kisini ıyǵyna otyr­ǵyzyp, erler toly arbany júgire súıregeni talaı ret Qaıdardyń baǵyn aspandatyp edi. Aıta berse, Aqmola óńirinen shyqqan atpal azamattyń el kóńilin kótergen qy­zyqty oıyn tásilderi az bolmaǵan.

20 mm uzyn shegelerdi qalyńdyǵy 5 sm taqtaıǵa jalańash alaqanymen bir ur­ǵannan ar jaǵynan bir-aq shyǵarǵan kisi.

Qaıdar jýandyǵy saýsaqtaı uzyn temir shegelerdi jas qyzdyń shashyndaı jyldam óretinin kórgen kózder az tańdanysta bol­maǵanyn biz de estigenbiz. Sol buralǵan shegelerdi bizdiń aǵaıyndarymyz qalap surap alyp, bertinge deıin sandyq túbinde saqtady.

Keıbirin balýan atamyz jańa bosanǵan kelinshekterdiń er balalaryna syıǵa tart­qan desedi.

Qaıdar Ospanov ǵumyrynda qıyn­shylyqty kóp kórgen. Mysaly, áıeli Qa­dısha masaq terip kináli bolyp, Keńes júıe­siniń kárine aıaýsyz ushyraıdy. Sot­tan qut­qarmaq bolǵan Qaıdardyń so­ńyna sham alyp túskender az bolmady.

Qajymuqannyń mektebinen ótken kisi qazaq dalasynyń astan-kesteńin shyǵarǵan qýǵyn-súrginniń quryǵyn da kórgen.

Birde Kókshe jaǵynda, endi birde Aq­mola óńirinde ómir súrse de qý kedeıshilik onyń sońynan qalmady.

Qaıdar tek qana qýaty boıynan asqan qara kúshtiń ıesi ǵana emes, ol jany názik aqyn bolǵan.

Surasań ákem – Ospan,

atym – Qaıdar,

Dushpanǵa eregesken kózim jaınar.

Aqyryp arystandaı aıǵa shaptym,

Eshnárse bóget bolmaı, ózen-saılar.

Altybas – rýym,

naǵashym – Qarameńdi,

Saırandap araladym talaı jerdi.

Qaıdary Aqmolanyń munda

kel dep,

Shaqyryp ıspolkomy nagrad berdi.

Naǵashylary Arǵyn atanyń Jeti Mo­mynyna jatatyn Atyǵaı eli. Bul týraly Jaıyq Bekturov ta óziniń zertteýlerinde kelistirip jazǵan.

Qaıdardyń úlken aǵasynyń aty Mur­taza. Kópti kórgen kóregen kózderdiń aıtýynsha, ol ustalyqpen kún keshken kisi eken. Temirden túıin túıgen ónerpazdyń el arasynda qurmeti zor bolǵan.

Al Qaıdardyń kishi inisi Kenjetaı Uly Otan soǵysynan oralmapty.

Balýannyń ózinen týǵan urpaqtary Aqmola óńiriniń ár jerinde, sondaı-aq Nur-Sultan qalasynda turyp jatyr. Onyń úlken balasyna Qajymuqan óziniń atyn bergen. Ekinshi ulyn qazaqtyń daraboz oqymystysy Shoqannyń esimimen ataǵan.

Osy maqalany ázirleýde bizge ataqty balýannyń nemeresi Jasqaırat Qaıdarov biraz kómek berdi. Ásirese batyrdyń sý­retin tapqany úshin ol azamatqa sheksiz rıza­lyǵymyzdy aıtamyz.

Urpaqtaryna uly adamdardyń atyn qoıǵan Qaıdar balýan 1950 jyly dú­nıe­­den ótken. Onyń zıraty Aqmola oblysynyń búgingi Aqkól aýdanynyń enshisindegi Mereke aýylynyń janynda tur.

Jasynan serilik jolyn ustanǵan Ar­qanyń abzal azamaty ańshylyq pen qus­begilikti de jetik meńgergen. Onyń qarý­lyǵyna qazaqpen qatar basqa ult­tar ókilderi de tańdaı qaǵysqan. Batyp qal­ǵan kólikti, saz-batpaqqa belshesinen batyp ketken túıe men jylqyny óziniń qa­ra kúshimen alyp shyqqanyn, bilekti qazaq­tyń osy bir alyp azamaty jaıly áńgimeni jurt jıi ańyz qylyp aıtatyn-dy.

Soǵystyń qyzǵan shaǵy 1943 jyly ol Aqmola qalasynda birneshe ret sırk oıynynan óner kórsetip, odan túsken qarjy­ny maıdanǵa jóneltip otyrǵan. Biraq Otan aldyndaǵy mindetin adal orynda­ǵan osy bir daraboz azamattyń ómirinde qýanyshtan góri qaıǵy-qasiret kóp bolǵan. Biraq ol jasymady. Sondyqtan Aqmola óńiriniń ulandary, batyrdyń aǵaıyndary men urpaqtary onyń esimin erekshe qaster tutady.

 

Janat TÚGELBAEV,

Qazaqstannyń Qurmetti jýrnalısi

Sońǵy jańalyqtar

Uqsas jańalyqtar