Bul kezeń qazaq halqy óz tamyrynan ajyraı bastaǵan ýaqyt. Salt-dástúr, sana-bolmysyna qaýip tóngen ulttyń bolashaǵy bulyńǵyr tarta tústi. Tipti qazaq tiliniń qoldanys aıasyna qııanat jasalyp, barlyq salada jedel túrde yǵystyryla bastady. Keńestik júıe kezeńinde bir derekter boıynsha qazaq tili sabaǵy 700-den astam mektepte oqý pánderi qatarynan shyǵarylyp tastalǵan.
Alaıda ulttyń ımmýnıteti qııanatqa qarsylyq tanytyp, boı kórsetti. Alpysynshy jyldary «Jas tulpar», «Jas qazaq» uıymdary bolyp bas kóterip, osy jyldary jıyrmadan asa jasyryn jastar uıymy jumys isteı bastaǵan-dy. Jáne alpysynshy jyldardaǵy qazaq ádebıeti men ónerindegi dúmpý jeke tulǵanyń ǵana emes, tutas býynnyń ósip-jetilýine aıtarlyqtaı áser etti. Mine, sol dúmpýdiń bir ushqyny – kezinde der ýaǵynda dúnıege kelgen «Shalqar» baǵdarlamasynyń dástúrli jalǵasy «Shalqar» radıosyna bıyl 55 jyl tolyp otyr.
1966 jyldyń 1-qańtarynda kúlli qazaqqa dıktor, Qazaqstannyń halyq ártisi Ánýarbek Baıjanbaev jańa baǵdarlamanyń tusaýyn kesti. «Efırde – «Shalqar baǵdarlamasy» deý úshin de osy salada júrgen aǵa býyn ókilderi birtalaı mashaqatty bastan ótkergenin osy kúni bireý bilse, bireýi bile bermeıdi. Alpysynshy jyldar qazaq rýhanııatyna úlken dúmpý ákelgen ǵajap bir kezeń edi desek, ol dúmpý tele-radıo salasynda da aıryqsha estilip jatqan edi. Tele-radıo habarlary KSRO keńistiginde otyrsa da, qazaqtyń salt-dástúrin, bet-beınesin kóbirek nasıhattaýǵa tyrysty. Alaıda keńestik qyspaq sheńberin taryltyp, Qazaq radıosyndaǵy habarlardyń kópshiligi ústem tilde shyǵyp turǵany belgili. Qyryq paıyzdaı mólsherde ǵana qazaq tilinde habar taratqan radıo qyzmetkerleri ulttyq tildegi jańa baǵdarlama ashýdy sol ýaqytta josparlaǵan edi. Bul shalǵaıdaǵy aýyldar, shet jaılaǵan el-jurt, rýhanı qazynaǵa sýsaǵan qanshama halyq el jańalyǵyn qazaq tilinde estisin degen maqsattan týǵan oı edi. Onyń ústine basqa respýblıkada turatyn qazaqtyń qalyń shoǵyry, taǵdyr jeli aıdap ózge memleketterge údere kóshken qandastarymyzdyń da týǵan tilinde habar tyńdaǵysy kelgeni anyq. Ári Odaq kóleminde ulttyq radıobaǵdarlamalar qaýlap shyǵa bastaǵan kez. Osynyń bári sebep bolyp, Qazaq radıosynyń basy-qasynda júrgen ardagerler bastap, «Maıak», ýkraındyq «Promın» baǵdarlamalary sııaqty habar taratatyn radıostansa ashýǵa ruqsat alý máselesin Ortalyq komıtette kóteredi. Bul bastamaǵa óz basshylarymyz da qarsylyq bildirmeı, Ortalyq jaqqa, Máskeýge qujattar men usynysty jóneltedi. Biraq ol jaqtan ýaqtyly jaýap kele qoımaıdy. Arada biraz ýaqyt ozdyryp, qosymsha qujattar jasalyp, Máskeýge qos tilge birdeı júırik maman, soǵys ardageri, jýrnalıst Mıftah Jantıkındi attandyrady. Máskeýdegilerdiń syltaýy sol boldy ma, álde basqa bir sebep bar ma – «ana qujat, endi myna qujat jetpeıdi» deı bergen soń, Mıftah Jantıkın qujattardy Almatydan arnaıy aldyrtyp, eki aıdaı Máskeýden shyqpaı júrip qujattardy tolyq rettestiredi. Aqyry Qazaq radıosynyń «Sońǵy habar» redaksııasynan «Shalqar» baǵdarlamasyn ashý týraly buıryqqa qol jetkizedi.
«Sońǵy habar» redaksııasynyń qyzmetkerleri jan-jaqty daıyndalyp, 1966 jyldyń alǵashqy kúni «Shalqar» baǵdarlamasynyń tusaýyn kesedi. Birinshi qańtarda, keshki saǵat 19.00-de daýylpaz daýysty dıktor Ánýarbek Baıjanbaev «Efırde – «Shalqar» baǵdarlamasy» dep, aqparatty-sazdy «Shalqar» baǵdarlamasynyń dúnıege kelgenin kópshilikke qýana habarlaıdy. Qazaq radıosynyń «Sońǵy habarlar» redaksııasynyń janynan shyqqan aqparatty-sazdy «Shalqar» baǵdarlamasy birden jeke tolqynda efırge shyǵaryldy. Bertinge deıin Qazaq radıosy – respýblıkalyq I arna atanyp kelse, «Shalqar» – respýblıkalyq II arna atandy. «Shalqardyń» basty artyqshylyǵy – el ishindegi ǵana emes, syrtta júrgen baýyrlarymyz da qazaq únin, qazaq ánin, qazaq kúıin bizdiń baǵdarlama arqyly tyńdap, júrekterindegi saǵynyshyn basqan, ulttyń rýhyn asqaqtatýǵa úles qosqan arna boldy.
«Shalqar» arqyly atajurttyń keskin-kelbetin, turmys-tirshiligin, arman-maqsatyn tanyǵan qanshama urpaq ósip, er jetti. Ol – bizdiń maqtanyshymyz. Alystaǵy aǵaıynnyń saǵynyshynan keıin, olardyń rýhanı qajetin óteý turǵysynda «Shalqar» atty halyqaralyq gazettiń jaryq kórgeni de belgili. Demek, radıony qaǵazsyz gazet desek, «Shalqar» aty basylymǵa aınalǵan baǵdarlama. Bul da osy baǵdarlamany ashýǵa atsalysqan radıo ardagerleriniń, tutas ujymnyń jemisti eńbegi.
«Shalqar» baǵdarlamasynyń shyǵa bastaýyna Mıftah Jantıkın, Edige Ábdiǵapparov, Tańatqan Rsaev, Bek Dáýletbaev, Ýaqap Qydyrhanov, Sharıf Tarǵaqov, Mansur Saǵatov, Kenjebek Esimov, Madrıd Rysbekov jáne Sárken Ospanov syndy ardagerler atsalysty.
Alǵashynda aqparattyq-sazdy baǵdarlama bolsa da, baǵdarlama saǵatyn kóbeıtý, túrli janrlyq habarlar uıymdastyrý qajet boldy. Sóıtip, «Shalqar» «Sońǵy habarlar» redaksııasynan bólinip, óz aldyna shańyraq kóterdi. Aqparattyq habar aıasynan shyqqan soń aıdarlar ashyp, shynaıy mýzykalyq, ádebı shyǵarmalardy, qazaqtyń ádet-ǵuryptaryn nasıhattaý qolǵa alyndy.
«Shalqar» radıosy ár jyldarda - Ánýarbek Baıjanbaev, Dosan Janbotaev, Dýlat Isabekov, Jeńis Qashqynov, Serik Turǵynbekov, Nursultan Álimqulov, Jumabek Kenjalın, Qýanysh Ormanov, Sholpan Shákirova, Kenjebek Ábdimáýlenov, Rýslana Qudaıbergenova, Saýyq Jaqanova, Omarhan Qalmyrzauly, Búrkit Bekmaǵambet, Uljan Parmashqyzy, Bolat Bijibaev, Amanjan Eńsebaıuly, Sholpan Baıǵabylqyzy, Ábdiráli Bólebaı, Gúljan Muhamadıeva, Raýshan Aıtjanova, Raıhan Orazbaqova, Serǵazy Tursynbaev, Lásker Seıituly, Dúısenbek Qanatbaev, Dinásh Nurmuhammed, Sársenbek Bekmuratuly, Orynbasar Dońǵabaq, Ámına Jalalqyzy, Áshirhan Telǵozıev, Bolat Aıymbekov, Tóleý Qosanuly, Sara Latypqyzy, Jumash Aqypbekova, Aıtmuqash Sádýaqasuly, Kópen Ámirbek, Gúlsara Qablanova, Altyn Imanbaeva, Temirhan Mombekuly, Ǵalym Esensarıev, Lázzat Qapysheva, Qoshan Mustafauly t.b. sóz óneriniń maıtalmandary eńbek etken ujym, qadirli shańyraq.
Qazaq radıosynyń quramyndaǵy «Shalqar» baǵdarlamasy 1999 jyly jabylǵanǵa deıin «Shalqar» arnasy» atanyp kelse, 2002 jyly qaıta ashylǵannan keıin (2 jyl 11 aılyq ýaqytsha úzilisten soń) «Shalqar» ulttyq arnasy» degen ataý qalyptasa bastady. Jumysyn ýaqytsha toqtatyp, qaıta ashylyp, alǵashynda tek Almaty qalasyna, keıinnen efır ýaqyty ulǵaıyp, respýblıka aýmaǵyna habar taratty. «Shalqar» radıosy – respýblıkadaǵy tek qana qazaq tilinde ult rýhanııatyn ulyqtaıtyn jalǵyz arna. Radıo qazirgi kezde el turǵyndarynyń 64 paıyzyn qamtıdy. Odan bólek, zaman kóshinen qalmaı, saıtymyzda, áleýmettik jelide habarlarymyzdy shyǵaryp otyramyz. Sol arqyly syrttaǵy aǵaıyn da bizdiń baǵdarlamalardy esh qınalmaı tyńdaı alady.
«Shalqar» radıosy án men kúıdiń altyn kómbesi. Radıonyń «Altyn qorynda» qanshama jyr-jaýharlarymyz bar. Odan bólek «Shalqar» shańyraǵynda shalqyǵan qanshama án men jyr da «Altyn qordyń» qazynasyna qosyldy. «Altyn qorda» 100 myńnan astam shyǵarma bar. Sonyń qomaqty bir bóligi «Shalqar» radıosynyń ónimi. Ol shyǵarmalar burynyraqta taspada saqtalyp kelgeni belgili. Qazirgi kezde sol úntaspalardyń bári derlik sıfrly júıege kóshirildi. Osy kúni «Shalqar» radıosy keshki onnan on birge deıin «Altyn qorda» saqtalǵan shyǵarmalardy úzbeı berip keledi. Qorda saqtalǵan án men jyr, kúı ǵana emes, «Altyn qordaǵy» ulttyq óner, tálim-tárbıe, salt-dástúrge qatysty barlyq habardy «Shalqardan» tyńdaýǵa bolady.
«Shalqarda» «Altyn qordaǵy tulǵalar daýysy» degen aıdar bar. Sol aıdar áleýmettik jelilerge beıimdeldi. Iаǵnı belgili bir tulǵanyń qordaǵy daýysy beıne-sýretpen árlenip, jelige salynady. Salt-dástúrge, kónergen sózderge baılanysty arnaıy aıdar da bar. «Sóztanym» degen rolıkter serııasy radıodan da beriledi, áleýmettik jelige de salynady. Jastar úshin erekshe tanymdyq dúnıe.
«Shalqar» radıosynan dástúrli konsertter jıi beriledi. Elimizdegi birneshe án men kúı mektepteri konserttik baǵdarlamalarda tolyq qamtylady. «Halyq mýzykasy», «Retro estrada» jáne «Qazaqy mánerdegi zamanaýı estrada» degen konserttik bloktar bar. Mine, osy bloktarda óner mektepteriniń barlyǵyna beriletin ýaqyt ta birdeı bolýy nazarda bolady.
Elý bes jyl boıy «Shalqardan» habarlar, mýzyka, bes-on mınýttyq sýretteme, radıoocherk, radıospektakl, radıoáńgime, radıosaraptama úzdiksiz shyǵyp keledi. «Shalqar» ulttyq arnasy alǵash qaıta ashylǵanda «О́nerim – ómirim», «Atadan qalǵan asyl sóz», «Jeti ǵasyr jyrlaıdy», «Altyn tamyr» syndy baǵdarlamalar arqyly tyńdarman júregine jol tapty.
1966 jyly «Shalqar» baǵdarlamasy ashylǵan Qazaq radıosynyń «Sońǵy habarlar» redaksııasyna 1967 jyly jumysqa qabyldanǵan radıo ardageri Rýslana Qudaıbergenovanyń keltirgen derekterine qaraǵanda, 1966 jyly «Sońǵy habarlar» redaksııasynyń bas redaktory retinde Edige Ábdiǵaparov qyzmet etti. Sol jyldary «Sońǵy habarlar» redaksııasynda jumys istegen aǵa redaktorlar Aıdos Abylaev, Abaı О́tegenov, Bek Dáýletbaev, Sárken Ospanovtar «Shalqar» baǵdarlamasynyń alǵashqy jaýapty redaktorlary boldy.
Bıyl elý bes jyldyq beleske kóterilgen «Shalqar» radıosynyń tarıhy, keshegisi men búgingi damý barysy áli jiti zertteledi. El damýynyń erekshe kezeńderiniń jarqyn kórinisi ispetti ótkennen ǵana emes, elimizdiń Táýelsizdik tarıhynan da syr shertken ult aınasy – «Shalqardan» taraǵan shýaq oıdaǵy-qyrdaǵy alash jurtyn aldaǵy ýaqytta da ult qazynasy arqyly janyna jylý uıalata bermek.
Bolatbek TО́LEPBERGEN,
«Shalqar» radıosynyń dırektory,
Qazaqstan Prezıdentiniń BAQ salasyndaǵy syılyǵynyń laýreaty
