El qyzyqqan eski qala
Elimizdiń eń kóne qalalarynyń biri sanalatyn shyraıly shahardyń 2200 jyldyq tarıhy bar. Quramyna tarıhshy-ǵalym, ustaz О́mir Shynybekuly, etnograf-ǵalym Myrzabaı Omar, Shymkent qalasy boıynsha «Rýhanı jańǵyrý» jobalyq keńsesiniń meńgerýshisi Záýre Oralbaeva, jýrnalıst, «Serpilis» qoǵamdyq birlestiginiń tóraıymy Beısenkúl Narymbetova, «Ontustik» telearnasynyń basshysy Ýálı Qydyr, sondaı-aq birqatar tarıhshy men aqparat quraldarynyń ókilderi kirgen ekspedısııa toby Shymqalanyń «Sıtadeline» at basyn tiredi. Shyny kerek, sońǵy jyldarda osy nysanǵa degen alabóten qyzyǵýshylyq baıqalady. Ol túsinikti de. Tarıhtan tereń syr shertetin shejireli oryn ortaǵasyrlyq qalalardyń stılindegi bekinis bolyp qaıta qalpyna keltirildi. Shymkent sıtadeli tek úshinshi megopolıstiń ǵana emes, búkil elimizdiń tarıhı nysany bolyp tabylady. Qalanyń eski shaharynda aýmaǵy 5,03 gektar bolatyn sıtadel qurylysynyń birinshi kezeńi aıaqtalǵanda, ıaǵnı ótken jyly Elbasy N.Nazarbaev kelip kórip, tarıhtan tereń syr shertetin shejireli «Sıtadel» qalashyǵy týrıster men qala turǵyndaryn qyzyqtyratyn, jastar rýhanı qundylyqtaryn arttyratyn orynǵa aınalatynyn jáne ol kúnder de alys emestigin aıtqan bolatyn. Jerasty arheologııalyq qazba jumystary nátıjesinde tabylǵan árbir zat sıtadel mýzeıiniń negizgi eksponattary retinde saqtalyp, qala tarıhynan shynaıy syr shertedi. Sıtadel qalashyǵynda ashyq aspan astyndaǵy murajaı, amfıteatr, galereıalar, jádigerler, qolóner buıymdary, ejelgi jáne ortaǵasyrlyq qalanyń damý dınamıkasyn sıpattaıtyn ózge de qyzyqty nysandar kóp. Sondaı-aq eski qalashyq «QR týrıstik salany damytýdyń 2019-2025 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy» aıasyndaǵy týrıstendirý kartasynyń TOP-50 nysanynyń tizimine engizilgen. Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi Baýyrjan Baıtanaevtyń aıtýynsha, XIX ǵasyrdyń basynda qonystyń ejelgi turǵyndary bul jerdi «Eski Shymkent» (eski qala) dep ataǵan jáne onyń aýmaǵy birneshe ese úlken bolǵan. Shahrıstan men kóptegen rabady bar qalashyq birneshe shaqyrymǵa sozylady. Ýaqyt óte kele qala ózgerip, ejelgi qonystyń aýmaǵy bolǵan jerde qurylys júrgizilgen, ıaǵnı arheologter qorǵan turǵan jerde qazba jumystaryn júrgizýge májbúr boldy. Dál osy jerde bekinis qabyrǵalarynyń izderi tabyldy.
Bıyl mamyrda shahardaǵy eski qala-
shyq aýmaǵynda «Shymqala» etnoaýyly ashylyp, jumysyn bastady. «Rýhanı jańǵyrý» jobasy baǵytynda qolǵa alynǵan etnoaýylda ulttyq aspaptar, qolóner, kilem-toqyma buıymdary sheberlerine bólingen kıiz úıler ornatylǵan. Onda buǵan qosa alyp taıqazan, kıiz úı úlgisindegi konsert zaly, qolónershiler aýyly ornalasqan. «Atameken» aqparattyq-tanymdyq ekspedısııasy kelerden bir kún buryn etnoaýylda týrızm kúnine oraı mádenı is-sharalar, qolóner sheberleriniń kórmesi, sheberlik saǵattary, qoıylymdar uıymdastyrylypty. Ekspedısııa múshesi, tarıhshy-ustaz О́mir Shynybekuly «Shymkent eski qalashyǵy» tarıhı-mádenı mura eskertkishi Shymkentten ózge elimizdiń eshbir qalasynda joq ekenin aıtady. «Birinshiden, eskertkish 1864 jyldyń qyrkúıeginde Reseı otarlaýshy áskeri zeńbirekpen atqylap basyp alǵan qamaldyń dál ústinde salynǵan. Ekinshiden, eskertkishti salýshylar tarıhı derekterge súıene otyryp, qamaldyń HIH ǵasyrdaǵy keıpin barynsha saqtaýǵa tyrysqan. Qamal qaqpasynan kirip kele jatqan túıeli kerýen, hakim saraıyn kúzetken saýyt kıgen dýlyǵaly sarbazdar músinderi qııalyńdy tarıh tylsymyna eriksiz jeteleıdi. Tipti qamaldyń bıik qabyrǵalarynyń ústine sol zamandaǵy zeńbirekterge deıin qoıylǵan. Odan ózge aldyna astyq saqtaıtyn úlken qumyralar qoıylǵan qujyralar, onyń ishindegi oshaq, nan jabatyn tandyr sizdi HIH ǵasyrǵa aparyp tastaıdy. Qamaldyń shyǵys jaq syrtynda ornalasqan jármeńke sizdi búginde ańyz bolǵan shyǵys bazaryna engizedi. Bolashaqta bıik munara salynyp ústine teleskop ornatylsa, kelýshiler kúndiz qalanyń ústinen tamashalap, túnde aspan álemin baqylar edi. Sondaı-aq dál osy jerden astronomııa úıirmesin ashýǵa bolady. Qalamyz týrızm ortalyǵy bolsyn desek, aldymen ózimiz týrıst bolýymyz kerek. Álemniń kóptegen qalasy túgili, memleketterin týrızm asyrap otyr. Mynaý eskertkishti aldymen qala turǵyndary ózderi kórip, nasıhattamasa kimge ókpeleımiz? – deıdi О́mir Shynybekuly. Sondaı-aq ustaz qala turǵyndaryn eski qalashyqty baryp kórýge shaqyryp, birqatar usynysyn da bildirdi. – Mektepterdiń dene shynyqtyrý pánderiniń muǵalimderi onlaın oqýdyń kesirinen balalardyń múldem álsirep qalǵanyn aıtýda. «Buryn 6-7 aınalym júgiretin balalardy qazir 2 aınalymnan artyq júgirtýge qorqasyń. Tez entigip qalady», deıdi.
Balalardy taza aýaǵa jıi shyǵarý kerek. Shymkent qalasynyń bilim basqarmasy qala mektepteri tarıh páni muǵalimderiniń kúntizbelik josparyna ár synypqa jylyna bir ret osy eskertkishte sabaq ótýdi qosýdy usynsa, óz basym qos-qoldap qoldar edim».
Sansyz babtar mekeni
«Saıramda bar sansyz bab, Otyrarda otyz bab, Túrkistanda túmen bab, baptardyń baby – Arystan bab» degen támsil el arasynda keńinen taralyp ketken. XI ǵasyrda Saıram ıslam dinin qazaq dalasyna taratýdyń ortalyǵy bolyp qalyptasqany tarıhı derekterden belgili. Munda kóptegen dinı ustaz ben ǵalym turdy. Osy sebepti de «Atameken» aqparattyq-tanymdyq ekspedısııasy kıeli Saıramnyń kesenelerine zııarat etýdi jón sanady.
Sansyz babtar mekenine kelýshiler ádette eń áýeli Ibrahım ata kesenesine at basyn tireıdi. Ibrahım ata – rýhanı tálimger, dinı kósem ári osy óńirge tanymal ýaǵyzshy, ataqty sopy Qoja Ahmet Iаsaýıdiń ákesi. Tarıhshylardyń paıymdaýynsha, kesene XVI-XVII ǵasyrlarda salynǵan, qatty jer silkinisi kezinde kesene kúmbezi qulaǵannan keıin basqa qalypta XIX ǵasyrda qaıta turǵyzyldy. Ibrahım ata kesenesi – áıgili ýaǵyzshy mazaryna qoıylǵan sáýlet eskertkishi. Shymkent qalasy Saıram turǵyn alabynda bıik tóbede ornalasqan. Ibrahım ata tekti otbasynan shyqqan, tabysty jer óńdeýshi bolypty. Halyq arasynda onyń áýlıeligi men ýaǵyz aıtý qabileti jaıly ańyzdar kóp taraǵan. Muqtaj jandarǵa kómektesip, taqýalyq ómir súrdi jáne myńdaǵan izbasarǵa ıslam dinin ýaǵyzdady. Kúmbez qulap qaıta qalpyna keltirilgen kezde kesene tóbesi aq japyraqty qańyltyrmen qaptalyp, ortasyna súıir ushty munara ornatyldy. Halyq arasynda rýhanı azyq beretin, arman-tilekterdi qabyl etetin, adasqanǵa jol kórsetetin, pana bolatyn, aýrýdy emdeıtin, tynysty keńeıtetin qasıetti, kıeli, áýlıeli jer bolyp sanalady.
Qazaqstannyń kıeli jerleriniń kartasyna engen jáne bir nysan – Qarashash Ana kesenesi. Shymkent qalasy, Qarataý aýdany Saıram turǵyn alabynda ornalasqan tarıhı kesene uly ýaǵyzshy, sopy Qoja Ahmet Iаsaýıdiń anasyna arnalyp salynǵan. Túrkistandaǵy Iаsaýı kesenesin kórýge nıettengen adamdar, aldymen Ibrahım ata, Qarashash ananyń kesenesine baryp, zııarat jasaıdy. Qarashash ana týraly derekter kóp saqtalmaǵan. Degenmen túrki halyqtary arasynda danalyǵymen, bilimimen, dinı saýatymen, kóregendiligimen este qalǵan jandardyń biri bolǵany ańyz-áńgimelerde kóp aıtylady. Ony analyq qasıettiń belgisi retinde qurmet tutady. Tolqyn shashy qap-qara uzyn bolǵandyqtan, el arasynda Qarashash atanyp ketken eken. О́z dáýiriniń kózi ashyq, ádepti áıeli bolǵan desedi, bala súıe almaı júrgen áıelderdi emdep, qasıet qonǵan alaqanymen ýqalap shıpasyn berýden jalyqpaǵan eken. Syrqat emdeýmen qatar, tús jorı alǵan. Keseneniń ózi portaldy-kúmbezdi qurylys. Qurylystyń mundaı tıpi bul óńirde kóp kezdesedi. Ortaǵasyr dáýirine jatatyn kúmbezdiń alǵashqy qurylysy HIII ǵasyrda Ámir Temirdiń buıryǵymen salynyp, ýaqyt óte kele tabıǵı jaǵdaıdyń yqpalymen birneshe ret qırap, qaıtadan turǵyzyldy. Qazirgi kesene HIH ǵasyrdyń ortasynda salynyp, jan-jaǵy kúıdirilgen tórtburysh kirpishten qalanǵan. Sondaı-aq qurylys barysynda aǵash pen saz qoldanylǵan. Kesene sapaly materıaldan jáne erekshe uqyptylyqpen turǵyzylǵan. Eki ǵasyr shıreginde negizi buzylmaǵan deýge bolady. Qurylysta qoldanylǵan aǵash bólshekter jáne aǵashtan oıylǵan oıý-órnek te shirimedi. Keseneniń ortalyq bóliginde mármár taqtaıshalarymen qaptalǵan Qarashash ananyń beıiti ornalasqan. Qarashash ana mazarynyń janynda onyń jaqyndary – Ibrahım qoja, Súleımen qoja, Sálim qoja men Dáýit qojanyń beıitteri ornalasqan.
Ekspedısııa músheleri ıslam mádenıetinen syr shertetin biregeı nysan – «Qyzyr» munarasyna bardy. Saıram óńiri ıslam dinin qabyldaǵan soń, eldi mekenniń ortalyǵynda úlken munara men meshit turǵyzylyp, el-jurt ony «Qyzyr» munarasy dep atap ketken. Kózi ashyq, kóńili oıaý dindarlar Qyzyrdy kózi tiri paıǵambarlardyń biri dep eseptegen. Onyń Qyzyr ataný sebebi, ol otyrǵan jerdiń túsi áp-sátte jasylǵa aınalady eken. Jasyl tús pen jer dúnıeniń kóktep, gúldeýin arab tilinde «hezra» degen. «Visit Shymkent» týrıstik aqparattyq ortalyǵynyń menedjer-keńesshisi Gúlnar Bekmuratova munaranyń bıiktigi jer silkinisi saldarynan 10,5 metrden qazirgi 5,7 metrge deıin shókkenin aıtady. Shymshahardy týrıstik ortalyqqa aınaldyrý maqsatynda atalǵan nysandardy kútip-baptaýǵa úlken mán berilýde. Osy oraıda «Qyzyr» munarasyn zerdelep, restavrasııa júrgizý baǵytynda tarıhshy-arheologtermen birlesip jumys atqarylýda. Mysaly, Shymkent qalalyq týrızm jáne syrtqy baılanystar basqarmasynyń jáne «Rýhanı jańǵyrý» óńirlik jobalyq keńsesiniń bastamasymen bıylǵy jyldyń aqpan aıynda mesenat Baýyrjan Myrzataevtyń demeýshiligimen munaranyń aýmaǵyn abattandyrý jumystary júrgizilipti. Ol tarıhı jádigerimizdi jóndep, qalpyna keltirý jumystaryna 15 mln teńge qarjysyn salǵan. Aıta keteıik, Shymkent qalasynan «Qazaqstannyń kıeli jerleri» jobasy boıynsha respýblıkalyq mańyzy bar 7 nysan engen. Sonyń biri – «Qyzyr» munarasy. Ekspedısııa músheleri úshinshi megapolıste týrızmdi damytý baǵytynda atqarylyp jatqan taǵy bir isten habardar boldy. Týrızm jáne syrtqy baılanystar basqarmasynyń uıymdastyrýymen «Shymkent 2200: Týrıstik kreatıvti qala beınesi» konkýrsy ótkizilip, medıa, IT-joba, kreatıvti arhıtektýra, týrızmdegi kreatıvti qyzmetter, qalanyń qolóner brendi jáne gastronomııa salalary boıynsha 70-ten asa ótinim túsken. О́tinimderdiń basym bóligi IT-joba men kreatıvti sáýlet salalarynyń úlesinde. Ár jobada Shymkent qalasyn kreatıvti qalaǵa aınaldyrý maqsatynda shaharda buryn-sońdy bolmaǵan dúnıeler de bar. Konkýrs jeńimpazdary týrızm kúnine oraı ótkizilgen forým-kórmede marapattaldy. Forým-kórmede qalanyń týrızm ındýstrııasyn damytý múmkindikteri qarastyrylǵan.
Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, qala aýmaǵynda ejelgi Saıram turǵyn alabynda sopylyq ilimniń negizin qalaýshy Qoja Ahmet Iаsaýıdiń ata-anasynyń keseneleri ornalasqandyqtan da mamandar ońtústik óńiriniń sakraldy týrızmine saıahat Shymkent qalasynan bastaý alatynyn aıtady. Báıdibek bı eskertkishi, «Qazyna» etno-kesheni, Jaılaýkól saıabaǵy, A.Asqarov atyndaǵy dendrosaıabaqta bolyp, Arbat alańyndaǵy «Visit Shymkent» týrıstik aqparattyq ortalyǵynyń aqparattyq dúńgirshegi jumysymen tanysqan ekspedısııa músheleri týrızm salasyna qatysty maǵlumattar aldy. Mysaly, maýsym aıyndaǵy málimet boıynsha Shymkentte týrısterdi qabyldaıtyn 125 bıznes-nysan tirkelgen. Onyń ishinde bes juldyzdy 2 qonaqúı bar.
Sondaı-aq qalada 1 904 qoǵamdyq tamaqtaný orny tirkelgen. Basqarmanyń málimetine qaraǵanda, bıyl birinshi jartyjyldyqta Shymkent qalasyna 158 224 týrıst kelgen. Onyń ishinde 152 801 rezıdent, al 5 423 rezıdent emes saıahatshylar. Týrısterdiń basym kópshiligi – Reseı, О́zbekstan, Túrkııa jáne Qyrǵyzstannyń azamattary. Bilikti mamandardy daıarlaý – búginde ózekti máseleniń biri. Olaı deıtinimiz, Shymkenttegi 11 memlekettik kolledjdiń tek bireýinde ǵana týrızm salasyna qatysty mamandar daıarlanady eken. Indýstrııa jáne tamaqtandyrý servısi kolledjin ótken oqý jylynda daıashy, aspazshy, kondıter, gıd-ekskýrsovod mamandyqtary boıynsha 379 túlek oqý bitirgen. Týrızm salasynyń mamandary týrızm ındýstrııasyn qalyptastyrý úshin porter men daıashydan bastap, qonaqúıdiń basshysy men menedjerine deıin qalada daıarlanýy tıis ekenin aıtady. Sondaı-aq Shymkent qalasynda týrızmdi damytý baǵdarlamasyn ázirleý – ózekti másele. Sala mamandarynyń pikirinshe, baǵdarlama qalanyń týrıstik resýrstaryn ashýy jáne olardyń tıimdiligine baǵa berýge tıis. Eń tabysty ekskýrsııalardyń sıpattamasyn usynýy, sondaı-aq qazirgi kezeńdegi qalanyń týrıstik áleýetin damytý perspektıvalaryn anyqtaýy qajet.
Shymkent
