«Atameken» ekspedısııasy táýelsizdikke táý etýmen támamdaldy

Mazmundy jobanyń Alma­tyda márege jetýiniń máni erek. Sebebi dál osy mekende Táýel­sizdik týraly dek­larasııaǵa alǵash qol qoıyldy. Mem­leket ómirindegi mańyzy zor qundy qujat búginde Almaty mýzeıinde saqtaýly tur. Quramyna atalǵan qos basylymnyń qyzmetkerleri men ózge de BAQ-basshylary, atap aıtqanda «Ana tili», «Aq jelken», «Ulan», «Argýmenty ı fakty» basylymdary, «Qa­zaq­stan», Habar», «Almaty» telear­nalarynyń jýrnalısteri, ǵa­lymdar men ákimdik ókilderi engen ekspedısııa músheleri, eń al­dymen, Respýblıka alańyndaǵy Táýel­sizdik monýmentine gúl shoq­­taryn qoıyp, bozdaqtar rýhyna táý etti. Osy­naý atshap­ty­rym alańda bir kez­deri bos­tan­dyq dep bulqynǵan qazaq jas­­tary­nyń arman-ańsary arnasy­nan asyp, babalar úmitin jal­ǵaǵan edi. Ult rýhanııatynyń uıasy­na balanatyn shejire sha­har­dyń esimi azattyq deıtin asqar uǵym­men qatar atalýy da son­dyq­tan.

Táýelsizdiktiń 5 jyldyǵynda orna­tyl­ǵan eńseli monýment Altyn-Adam músini arqyly tarıh pen ulttyq máde­nıettiń máıegin asqaqtatyp tur. Uzyn­dyǵy 28 metrlik stellada Jer-Ana, Kók-Dana jáne atqa mingen eki bala­nyń músinderi ortaq kom­pozısııaǵa ula­syp, qazaqy tanymnan syr ańdatady. Eskert­kish búıi­rine el tarıhyn baıandaıtyn qun­dy máli­metter bederlense, monýment mańyn­daǵy sý­burqaqtar jaz aılarynda qala­nyń tynys-tirshiligin tanytatyn demalys ornyna aınalady.

Kenesary keńes qurǵan Kóktóbe

Almaty tarıhı eskertkish­terimen qatar tumsa tabıǵatymen tanymal. Kún sanap aýmaǵy artqan megapolıs eli­miz­diń áýe qaqpasy ekenin eskersek, Alma­tyǵa kelgen jannyń ańsary eń aldymen shyń basyndaǵy Shym­bulaq pen Kóktóbege, muzart bıiktegi merýert Medeýge aýa­tyny anyq. Almatynyń týrıs­tik áleýetin tanytatyn bul úsh nysan aımaqtyń pasporty dersiz. Ásirese toqsan aqyn tolǵasa til jetpeıtin Kóktóbeniń kórkem keıpi kór­gen jannyń kóńilin baý­raıdy. Bıik tóbe basynan ásem sha­har­ǵa mań­ǵazdana qarap muń shaq­qan sha­ıyr­lardyń arzý-armany, ǵashyq­tardyń appaq tilegi, aı­ny­masqa sert bergen adal dos­tar­dyń al­ǵaý­syz kóńili jatyr munda...

Biz mingen shaǵyn avtobýs qalanyń Dostyq dańǵylymen órge tartyp, ekspedısııa ókil­derin Kóktóbege alyp bardy. Aıtpaqshy, Kóktóbege qala ishi­nen aspaly arqan jol arqyly da jetýge bolady. Almaty aspanymen qalyqtatyp 10-15 mınýtta zańǵar tóbemen qaýyshtyratyn jóneltý stansasynyń uzyn­dyǵy 1727 metr. Ásirese qas qaraı­ǵanda qala shamdary jarq-jurq etip, boıyńyzǵa shabyt pen qýat syılaıdy. Qalanyń oń­tústik-shyǵysyna qaraı, Ile Alataýy bókterinde oryn tepken tóbe­niń absolıýt bıiktigi 1070 metr, salys­tyrmaly bıiktigi 370 metrdi qu­raı­dy. Aımaqtyń qaı núktesinen qara­sańyz da anyq kórinetin Kóktóbe telemunarasy – kez kelgen joıqyn jer silkinisi­ne tótep bere alatyn álem­­degi bire­geı kópqabatty munara. Te­le­­­vızııalyq munaranyń ishin­de joǵary jyldamdyqpen júıt­kıtin jedelsaty da bar. Munara mańynda budan bólek shaǵyn haıýanattar baǵy, túrli attraksıondar, tamaqtaný oryndary men alma baǵy ornalasqan.

«Almatynyń mańaıy tunǵan tarıh. Sol tarıh kóp aıtyl­ma­ǵannan da kómeski tartyp, túrli dúdámal pikirler boı kórsetip júr. Uly Jibek Joly bo­ıyn­da ornalasqan jeti kenttiń biri Almaty. Zamanynda bul ólkede Báıseıit deıtin bı bolǵan. Báıseıittiń toǵyz uly Almatyny aqtar men qyzyldardan qorǵaǵan. Vernyı bekinisin salǵan. Sol Báıseıit Kóktóbe basyna shatyr tigip, Kenesaryny kútip alǵan degen de derek bar. Bul týraly tarıhshy Mámbet Qoıgeldi tereńirek biledi», deıdi «Ana tili» gazetiniń bas redaktory, pýblısıst Qalı Sársenbaı.

Bizdi Kóktóbe tarıhymen ta­nys­tyrǵan maman da zamanynda Kóktóbede Jolbarys han keńes qurǵanyn aıtyp qaldy. Bul taqy­ryp jóninde aldaǵy ýaqytta jeke maqala jazyla jatar.

Kóktóbe demalys alańyn­daǵy «Qo­ly­na kádesyı ustaǵan qyz» dep atal­ǵan kompozısııalyq beıneleý óner týyn­dysy kózi­mizge ottaı basyldy. Keıin tanyp bilgenimizdeı, bul qazaq sýret óneriniń sardary Moldah­met Ken­baevtyń qoltańbasynan shyqqan shyǵar­ma eken. Bir zamandarda «Qazaq­stan» qo­naqúıiniń alańynda tur­ǵan týyndy kezekti bir jóndeý ju­mystarynda jo­ıy­lyp kete jazdapty. Qudaı ońdap, muny uly sýretker Kenbaevtyń balasy kórip ákesiniń shy­ǵar­ma­syn saqtap qalsa kerek. Ke­ıin­­nen belgili kásipker Erkin Qalıev satyp alyp, Kóktóbege tartý etken.

 Shymbulaq pa, Shyńbulaq pa?

«Atameken» ekspedısııa­sy­nyń kelesi at ba­syn tiregen jeri – «Shym­bu­laq» taý shań­ǵysy kýrorty. Shym­­bulaq – Ile Ala­taýy shat­qa­lynda 2510 metr bıik­­tikte orna­lasqan. Jaı­ly klımat, tóbe­den tógilgen kún shýa­­ǵy, turaqty qar ja­myl­­ǵysy ta­bı­­ǵat ananyń tań­ǵa­jaıyp syıy. Qys habary bili­ne bastaǵannan-aq el óńir­lerimen qatar alys-jaqyn shetelderden kelgen shańǵyshylar munda aǵylady. Qysqy sport túrleriniń jankúıerleri ǵana emes, tabıǵat aıasynda demalyp, taý juparyn tamsana jutqysy kel­genderdi de osy jer­den kez­destiresiz. Tabıǵat aıasyn­da ty­nystaýǵa taptyrmas oryn kelý­­­shilerin úlken shańǵy trassasymen tánti etedi. Bir ǵaja­by, Shymbulaqtaǵy qalyń qar qabaty jeltoqsannan sáýir aıyna deıin erimeı saqtalady.

Tarıhshy Asqar Seleýbaı muz qursan­ǵan alyp shyńnyń ataýy Shym­bulaq emes Shyń­bu­laq ekenin, sońǵy júz jyl­dyń kó­leminde orys tiliniń yqpa­ly­men sózjasamdyq turqy buzy­lyp, dybys ún­destigine qaraı Shym­bulaq atalyp ket­kenin alǵa tart­qan edi. Tipti bul tý­raly Qazy­bek Bektiń «Túp-tuqııa­n­nan ózime sheıin» eńbeginde de aı­tyl­sa kerek. Rasynda, shym qalyń ósken jer­den bulaq shy­ǵýy múmkin. Al biz bile­tin Shym­bulaq taý tóbesinen aǵyp turǵan­dyq­tan, muzdaq shyńda shym qalaı ósedi degen zańdy saýal týyndaıdy.

Álemdegi eń taıǵanaq muz aıdyny

Tabıǵı muz aıdyny retinde 1951 jyl­dan beri paıdalanyla bastaǵanymen, «Medeý» sport keshe­niniń negizgi nysany 1972 jyly tur­ǵyzyldy. Sáý­let­ti ǵı­ma­ratty erek­she stıl­de salyp shyq­­qany úshin qury­lysqa qatysqan V.Z.Kasev, A.S.Qaı­narbaev, S.B.Matveev qatar­­ly on adamǵa 1975 jyly KSRO Mem­­lekettik syılyǵy tabys­tal­ǵan edi. Mundaǵy konkı­shilerge arnalǵan jasandy muz aıdynynyń aýdany 10,5 myń metr, jarys jolynyń eni 5, aı­nalymy 400 metrdi quraıdy. Aıdynnyń ortańǵy bóligi – hok­keı oıynyna jáne mánerlep syrǵanaýǵa yńǵaılastyrylǵan. 12,5 myń oryndyq keshende 2 júzý basseıni, sport zaly, meımanhana, ashana, kınozal, ki­tap­hana jáne baspasóz ortalyǵy or­na­lasqan. Jasandy muz aıdy­nynyń astyńǵy jaǵyndaǵy bıik­tigi 2,3 m 20 túrli materıal qa­ba­ty orasan zor temir beton taq­ta­nyń ústine orna­las­ty­ryl­­ǵan. Mun­da uzyndyǵy 170 metr­­lik sal­qyn­datqysh temir qubyr­lar tar­tyl­ǵan. Aıdynnyń jaryq­tanýyn 8 tuǵyrǵa ornatyl­ǵan 1600 qýatty sham qamtamasyz etedi. Ortadaǵy fotofınıshpen baı­lanystyrylǵan jyldam jaza­tyn elektrondy tablonyń 30 myń­nan astam shamy 1 mınýt ishin­de 6 myń túrli beıneni kór­­sete alady. Jasandy muz­dyń qa­lyń­dyǵy jazda 3-4 sm, qysta 10-15 sm-ge deıin jete­di. Alyp muz aıdyny senbi-jek­senbi kúnderi 9 myńǵa jýyq áýes­qoı konkıshini qabyldaýǵa qaý­qarly. Taǵy bir aıta keter jaıt, aýa ylǵaldyǵy men kún ra­dıýsynyń tikeleı túsýine baı­lanysty «Medeý» álemdegi eń taı­ǵanaq muz aıdyny sanalady. Aıdyn – kásibı sportshy­lar úshin jahandyq rekordtar jańar­týdyń alańy. Munda sprınterlik jáne klassıkalyq kóp­saıys­tan, t.b. sport túrleri­nen ártúrli ha­lyq­aralyq jarystar ótip, dú­nıe­­júzilik rekordtar jańardy.

Muzaıdynnyń ataýy erterekte Almatyda ómir súrip, alma baǵyn ósirip, jurtshylyqtyń alǵysyna bólengen Medeý Pu­syr­manovtyń esimimen tyǵyz baılanysty.

– «Atameken» ekspedısııa­synyń maqsaty – eldiń ótkenin taný. Almatyda qansha ómir súrsek ­te, aınalamyzdaǵy kere­met­­terge asa mán bere bermeı­miz. Búgin kóp nársege kózimiz ashyl­ǵandaı boldy. Osy sapardy uıymdastyrǵan «Egemen Qazaqstan», «Kazahstanskaıa Pravda» basylymdary búginge deıin arqaýy úzilmegen qazaq gazetteriniń úlken dástúrin jalǵastyrdy deýge bolady. Týǵan ólke tarıhyn sóıletý árbir úlken basy­lymnyń mindeti desek, Táýel­sizdik merekesine oraı uıym­dastyrylǵan joba óz mindetin tolyq oryndady. Keıin­gi jyldary baspasóz­diń quny túse bastady. Osy turǵydan alǵanda «Egemen Qazaqstannyń»mundaı ekspe­dı­­sııa uıymdastyrýy óte jaqsy dep oılaı­myn. Tarıh­qa úńilmeı, keleshekke kerýen tarta almasymyz anyq. Jal­py, osy ekspedısııaǵa qatysqany­ma qýanysh­tymyn, – deıdi «Aqjelken» jýrnalynyń bas redaktory Eseı Jeńisuly.

 Kóne tarıh kómbesi – Saq qorǵandary

Tasyn túrtseń tarıh sóıleı­tin shejire mekende ejelgi adamzat órke­nıetiniń jaýharyna balanatyn kóshpe­liler mádenıetiniń máıegi jatyr. Baba tarıhy­nan syr shertetin aımaqtyń biri – Boraldaı saq qorǵany tarı­hı-mádenı aýmaǵy. «Atameken» ekspedısııasynyń múshelerin munda Almaty qalasy Má­denıet basqarmasynyń basshysy Danııar Álıev bastap bardy.

430 ga aýmaqty alyp jatqan qas­terli oryn qala qaramaǵy­na beril­geli tutastaı qorsh­a­lyp, erekshe qor­ǵaýǵa alynǵan. Almaty qalasynyń soltústik batys aımaǵynda, Úlken Almaty ózeniniń sol jaq jaǵalaýynda ornalasqan qasterli orynda 47 saq qorǵany men 200 den astam úısin obasy bar. Asa úlken qor­ǵandardyń bıiktigi 10-14 metr­ge deıin jetedi. Al dıametri 80-150 metrdi alyp jatyr. Bir ǵajaby, qanshama ǵasyr ótse de tarıhı eskertkishterdiń tabıǵı landshafty barynsha saqtalǵan.

Ǵalymdar eleń-alań tustarda bul jer turǵyn úıler salynyp taban astyn­da qala jazdaǵanyn, Keńes óki­meti tusynda san ret egin egilip, aýyl sharýashylyǵy maqsatynda paı­da­lanylǵanyn aıtady. Mundaǵy qorymdar tarıhy 2,5 jarym myń jyldy quraıdy degen boljam bar.

– Boraldaı saq qorǵany arheo­­logııalyq parki – Almaty qala­synyń nazar aýdararlyq tarıhı aýmaqtarynyń biri. Qazirgi tańda bul parkti arnaıy kórý­ge kelgen týrıster sany artyp kele­di. Elbasynyń «Bola­shaqqa baǵdar: rýha­nı jań­ǵyrý» baǵdarlama­lyq maqa­lasy negizinde Almaty qalasy ákimdiginiń qol­daýy­men saqtardyń ómiri men dás­túrin tanytý maqsatynda turǵyn úı­ler men qorymdardyń ma­keti jasal­ǵan. Sonymen qatar Boral­daı qorymdardyń ólshem­deri­ne baılanysty j­erleý alań­darynyń ınteraktıv­ti 3D kartasy ázirlendi. Bul týrıster úshin aýmaqty sholýǵa zor múmkin­dik jasaıdy, – deıdi Almaty qalasy Mýzeıler birlestiginiń dırektory Ánýar Úmbetálıev.

Boraldaı Saq qorǵandary birer jyl buryn «Qazaqstannyń qasıetti geo­grafııasy» jobasy­nyń tizimine ilikti. Sonymen qatar qorǵandardy IýNESKO-nyń dúnıejúzilik muralary qatary­na qosý usynysy da josparlanyp jatyr. Bul aýmaq­qa jerlengen adamdar negizinen taıpalyq jáne dinı kósemder, dańqty qolbasshylar hám saq taı­palarynyń betkeustar tul­ǵalary degen boljam bar.

«Atameken» ekspedısııa­sy­n qorytyndylaýǵa arnal­ǵan bas­pasóz máslıhaty Ult­tyq ki­tap­­­hanada ótti. Is-sharany qory­tyn­­dylaǵan «Egemen Qazaqstan» AQ Basqarma tóraǵasy­nyń orynbasary Aıbyn Shaǵalaq ekspedısııa saparynyń Almatyda meje­lenýiniń sımvoldyq máni baryn ataı otyryp, osy bastamaǵa qol­­­daý kórsetken Aqparat jáne qo­ǵam­­­dyq damý mınıstrligine, ob­lys­­tar men Nur-Sultan, Shym­kent, Al­maty ákimdikterine qos ga­zet­­tiń atynan rızashylyq bildirdi.