Ár tasy tunǵan tarıh, syrly shejire Áýlıeata

Estelik tunǵan eskertkish

Jambyl jerindegi alǵashqy kúni ekspedısııa músheleri Jambyl aýdany, Aısha bıbi aýylynda ornalasqan Aısha bıbi kesenesi men Babadja hatýn (Baba áje) kesenesine bardy.

Áýlıeata óńiri degende, áýeli kópshi­liktiń esine Qarahan men Aısha bıbi ańyzy túsedi. Qos keseneniń arasy al­shaq bolǵanymen, bir núktede túıisip tur. Jal­py, Aısha bıbi ańyzy, Qarahan eke­ýiniń máńgilik mahabbaty jóninde jurt­shylyq jaqsy biledi. Bul rette Aısha bıbi kesenesi elimizdegi teńdessiz sáýlet óneriniń kórinisi, ortaǵasyrlyq máde­nıettiń aıǵaǵy, ultymyzdyń uly­lyǵyn beıneleıtin tarıhı negizi retinde bel­gili.

Ekspedısııa múshelerin Jambyl aýdan­dyq kásipkerlik jáne ónerkásip bóli­miniń basshysy Baýyrjan Tólendıev pen aýdan­dyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń dı­rek­tory Asqar Syrlybaev qarsy alyp, jer­gilikti tarıhı oryn­darǵa baılanysty maǵ­lumattarymen bólisti.

Al oblystyq mádenıet, arhıvter jáne qujattama basqarmasyna qarasty «Tarıhı-mádenı eskertkishterdi qorǵaý jáne qalpyna keltirý dıreksııasynyń» qyzmetkeri Aqjan Orozbakova Aısha bıbi tarıhy jóninde áńgimeledi. Ol Qarahan men Aısha bıbi týraly ańyz-áńgimelerdiń 28 nusqasy bar ekenin, Aısha bıbi Qara­ha­nıd­ter memleketiniń bıleýshisi Qara­han­nyń qalyńdyǵy retinde belgili eke­nin aıtty. Ańyz boıynsha, Aısha bıbi Qara­han­men Túrkistanda kezdes­ken desedi. Bir kórgennen birin-biri unat­qan eki jas ómir­lik serik bolýǵa ýá­de­le­sedi. Alaıda jaýgershilik zamanda jaýmen arpalysyp júrgen Qarahan ýádeli kúni Aısha bıbige bara almaıdy. Aqyry Aısha bıbi janyna Baba ájeni ertip Tarazǵa Qarahandy izdep shyǵady deıdi. Shaharǵa jete bergende, Aısha arý tynyǵý úshin ózen jaǵasyna toqtaıdy. Sol kezde Aısha bıbini dalanyń ýly jylany shaǵyp alyp, munyń sońy ólimmen aıaqtalady. Osy kezde Aıshanyń habaryn alǵan Qarahan da jetip, ekeýiniń nekesin qıdyrǵan desedi. Sóıtip, máńgilik mahabbatyn «Aısha bıbi» dep ataǵan deıdi. Taǵy bir ańyzda, Qarahan men Aısha bıbiniń Samarqanda kezdeskeni aıtylady. Alaıda barlyq ańyzdyń toǵysar arnasy – bir-birine qosyla almaı armanda ketken eki jastyń mahabbat hıkaıasy. Bul Shyǵys halyqtarynyń rýhanı álemindegi shoqtyǵy bıik ańyzdardyń biri. Keıinnen Aısha bıbi kesenesin Qara­han saldyrǵan eken. Biraq ony salǵan sáýletshiniń kim ekeni belgisiz. О́n boıy órnekpen órilgen, aıshyqpen kómkerilgen kesene ortaǵasyrlyq sáýlet óneriniń teńdessiz týyndysy. Kesene 60-tan astam túrli oıýlarmen bezendirilgen. Al janynda Baba áje kesenesi tur. Ol da tarıhtan Aısha bıbiniń kútýshisi retinde belgili.

 Alyptar týǵan aýylda

«Atameken» ekspedısııasynyń múshe­leri Jýaly aýdanynda da boldy. Dele­gasııany aýdan ákiminiń apparat basshy­sy Serik Qoıbaqov, Nur Otan partııasy aýdandyq fılıaly tóraǵasynyń bi­rinshi orynbasary Marat Narymbekov, aýdandyq ishki saıasat bólimi basshysynyń mindetin atqarýshy Aıgúl Jarqymbaeva, aýdandyq mádenıet jáne tilderdi damytý bólimi basshysynyń mindetin atqarýshy Farıza Orazymbetova kútip alyp, aýdan ortalyǵy Baýyrjan Momyshuly aýylynda ornalasqan batyrdyń memorıaldy mýzeıine bastady.

Atalǵan mýzeı 1995 jyly mamyr aıyn­da ashylǵan. Mýzeı meńgerýshisi Saǵadat Shildebaıulynyń aıtýynsha, munda 2 382 eksponat bar. Sondaı-aq dańqty batyrǵa qatysty jádigerler de jeterlik. Máselen, Baýyrjan Momysh­ulynyń ózi paıdalanǵan fotoapparaty, maıdan dalasynda kıgen shıneli, qalam sal­ǵy­shy, papkasy, jazý máshińkesi sııaqty kóp­tegen qundy zat bar eken munda. Sony­men qatar aqyn Ábdil­da Tájibaevtiń Egı­petten ákelip, ba­tyrǵa syıǵa tartqan kúlsalǵyshy, shaı ish­ken ydystary da baǵa jetpes já­di­­ger­lerdiń qatarynda. Al jazýshy Sher­han Murtazanyń 60 jyldyǵyna oraı Jýaly óńirine kelgen kompozıtor Nurǵısa Tilendıev te batyr Baýyr­jan mýzeıine arnaıy ba­ryp, óziniń ataq­ty shyǵarmalary top­tastyrylǵan kúı­tabaqtardy syıǵa tart­qan eken. Bul jádi­gerler de mýzeıdiń qun­dy­lyǵyn art­tyryp turǵan baǵa jet­pes rýhanı baılyq deýge bolady. Al Baýyrjan Momysh­ulynyń ózi Germa­nııadan alyp kelgen jazý máshiń­kesi, Chehııadan alyp kelgen shańsorǵyshy jáne Fransııa jerinen alyp kelgen aspaly shamy da osynda tur. Sondaı-aq batyrdyń kelini Zeınep Ahmetova jumys ústeli, jatqan tósegi jáne ózge de qundy dúnıelerdi osynda syıǵa tartqan eken.

Budan keıin ekspedısııa músheleri Talap­ty aýylyndaǵy Sherhan Murtaza turǵan úıge bardy. Jazýshynyń ózi jaz­ǵanyndaı, áıgili Myńbulaqtyń saǵa­synda ornalasqan Talapty taýtulǵanyń týǵan jeri. Al bul úıdi eki myńynshy jyl­dary jazýshynyń 70 jyldyǵyna oraı, sol kezdegi aýdan ákimi Ermek Úsenbaev salyp bergen eken. Jazýshy jazǵy demalysyn aýylyndaǵy osy úıde ótkizetin bolǵan. Qalamgerdiń «Aı men Aısha» romanynyń sońǵy taraýlary men «Bir kem dúnıe» shyǵarmasy, taǵy da ózge birqatar dúnıesi túgeldeı osy úıde ja­zylǵan. Jazýshynyń nemere inisi Álı­jan Murtaza ekspedısııa múshelerin áıgili jazýshy turǵan úıdegi qundy mura­lary­men tanystyrdy. Sherhan aǵamyzdyń Máskeýde oqyp júrgen kezinen bastap jınaǵan kitaptary, tutynǵan zattary, ár jyldary alǵan marapattary da saq­talǵan eken. Sondaı-aq jazýshynyń keı­bir áńgimeleriniń, jarııalanbaǵan kún­de­likteriniń qoljazbasy da saqtaýly tur. Al Sh.Murtaza atyndaǵy oblystyq «Rýhanııat jáne tarıhtaný» ortalyǵynyń dırektory Saýran Qalıev bul jer bola­shaqta mýzeıge aınalatynyn, sol maqsatta jumystar atqarylyp jatqanyn, jazýshy muralaryn kózdiń qarashyǵyndaı saqtaý qasıetti paryz ekenin aıtty.

Ekspedısııa barysynda Baýyrjan Momyshulynyń týǵan jerine barý da buıyrdy. Kezinde Oraq-Balǵa atalǵan aýyldyń jurtynda «Momysh bulaǵy» bar. Batyrdyń ákesi Momysh babamyz osy jerdi meken etipti. Batyrdyń ózi «Ush­qan uıa» kitabynda týǵan topyra­ǵyn saǵynyshpen eske alady. Bul jer búginde Kólbastaý aýyldyq okrýginiń qu­ramyna kiredi. Qazirgi kezde «Momysh bulaǵynyń» basyna belgi ornatylǵan. Eskertkish taqta qoıylǵan. Al arada qanshama jyldar ótse de jer qoınaýynan shymyrlap shyǵyp jatqan tuma bulaqtyń kózi bitelmegen. Bul jerge kelýshiler Baýyrjan syndy bahadúrdiń rýhyna taǵzym etip qaıtady. «Atameken» eks­pedısııasynyń bul sapary Jýaly aýda­nyndaǵy ortaǵasyrlyq «Barkýab» qala­shyǵyn kórýmen támamdaldy. Munda ǵa­syr­lar qoınaýynan syr shertetin qundy já­digerler, ejelgi zamandaǵy eldiń eldigin tanytatyn baǵaly dúnıe­ler jeterlik. Qa­lashyqty jergilikti turǵyndar Barkýab dep te ataıdy. Ataq­ty arab saıahatshysy Ýbaıdalla ıbn Abdalla ıbn Hordadbek óz jazbalaryn­da bul eldi mekendi «Barkýab» dep kór­setken eken. Al 1893 jyly Uly Jibek joly­nyń boıyndaǵy atalǵan eldi­ meken­di tapqan belgili ǵalym Vasılıı Bar­told­tyń jazbalarynan da «Barkýab» qalashyǵy týraly kezdestirýge bolady. Arheolog Eskendir Tórebekov ekspedısııa múshelerine kóne qalashyq týraly málimetter berdi. Onyń aıtýynsha, bul jerden bizdiń dáýirimizge deıingi II ǵasyr – bizdiń dáýirimizdiń V ǵasyry, bizdiń eramyzǵa deıingi VI-XIII ǵasyrlarǵa ja­tatyn 3000-nan astam artefaktiler ta­bylǵan.

 Ańyzǵa toly «Aqyrtas»

«Atameken» ekspedısııasynyń Jam­byl oblysyndaǵy ekinshi kúninde ekspedısııa músheleri ortaǵasyrlyq «Aqyrtas» keshenine bardy. Bul tylsymǵa toly meken tarıhshylardyń aıtýynsha, ortaǵa­syr­lyq Kasrıbas qonysy delinedi. Ke­shen «Aqyrtas» saraıy, turǵyn jaı­lar, bı­leýshi qorǵany, bekinister, ke­rýen saraı­lar, kúzet munaralary, haýyz-sý qoı­ma­lary, saıabaq, tas pen bal­shyq óndirý sııaq­ty birneshe nysannan tu­rady. Sondaı-aq keshen quramyna saq qorǵan­dary men ejelgi ırrıgasııa júıeleriniń qaldyqtary da kiredi. Tarıhı derekter boıynsha arheo­logter keshen aýmaǵynda túrik belgileri VIII-IX ǵasyrlardan-aq paıda bolǵanyn, qarluq bıleýshileriniń rezıdensııasyn anyqtaǵan.

Ekspedısııa barysynda oblystyq týrızm basqarmasyna qarasty «Taraz-týrızm» týrıstik aqparattyq ortaly­ǵy­nyń menedjeri Naýryzbaı Talǵatov «Aqyrtas» kesheniniń erekshelikteri týraly aıtyp berdi. Atalǵan saraı-ke­sheniniń qabyrǵalary iri qyzyltasty blok­tardan turǵyzylǵan. Keshen uzyn dá­lizdermen jalǵasqan tórt bólikten qu­ralǵan. Ortasynda baǵanalarmen qor­shalǵan ashyq aýla bar. XIII-XIV ǵasyr­lardaǵy turǵyn jaılar soltústik saraı ǵımarattarynda ornalasqan. Al bıleýshi qorǵany VIII-IX ǵasyrlarǵa jatady. So­ny­men qatar saraı-keshen janynda dúnıe­niń tórt tarabyna qaraǵan munara boı kótergen eken. «Aqyrtas» kesheniniń irgetasy bizdiń zamanymyzǵa deıingi II ǵasyr men bizdiń zamanymyzdyń I ǵasyr­lary aralyǵynda qalanyp, órkenıet pen saýda-sattyq júıesin, din, ǵylym, tehno­logııalyq ınnovasııalar, mádenıet pen ónerdi baılanystyrǵan dáliz retinde HVI ǵasyrǵa deıin ómir súrgen delinedi.

Qupııaǵa toly qalashyq

«Atameken» ekspedısııasynyń múshe­leri budan keıin T.Rysqulov aýdanynda boldy. Aýdan ákiminiń orynbasary tarıhı «Qulan» qalashyǵyna bastap bardy. Tarıhı derekter boıynsha bul qala VI ǵasyrdan bastap, XIII ǵasyrǵa deıin ómir súrgen. О́z sózinde aýdandyq mádenıet úıiniń ta­rıhı-mádenı eskertkishter ınspektory Jadyra Aqshalova Qulan qalasy týraly alǵash ret VII ǵasyrdyń bi­rin­shi jartysyndaǵy jazba derekter­de kezdesetinin aıtty. Sondaı-aq Ibn Hordadbek pen Qudama Qulandy Taraz­dan batysqa qaraı 14 farsah jerde orna­lasqanyn aıtqan. Atalǵan qalany arheo­logııalyq turǵydan zertteý HIH ǵasyrdyń sońynda V.Bartoldtan bas­talady. 1936 jyly A.Bernshtamnyń jetekshiligimen qala aýmaǵyna alǵash ret arheologııalyq qazba jumystaryn Jetisý ekspedısııasy júrgizgen. Qaz­ba jumystarynyń nátıjesinde, alǵash­qy otyryqshy qonys­tardyń bizdiń zama­nymyzdyń I ǵasyr­larynda paıda bol­ǵan­­­dyǵy anyqtalǵan. Sondaı-aq ortaǵa­syrlyq qala she­tel ǵalymdarynyń da qyzyǵýshylyǵyn týdyrýda eken. Aýdan ortalyǵy Qulan aýylynyń aýmaǵynda ornalasqan tarıhı «Qulan» qalasy 2014 jyly IýNESKO-nyń Búkilálemdik mádenı muralar tizimine engen.

Ekspedısııa músheleri budan keıin Sumqaıtty jazyǵynda boldy. Sumqaıtty dalasyn 1926 jyly kórnekti Alash qaıratkeri Muhametjan Tynyshbaev Shý-Talas ózenderiniń ara­lyǵynda zertteý júrgizý barysynda anyq­taǵan degen derekter de saqtalǵan. So­nymen qatar Álkeı Marǵulan, Manash Qozybaev sııaqty ǵalymdar da Sumqaıtty dalasyn zertteýge eleýli úles qosqan. Arheologııalyq zertteýler barysynda sol jerden sarbazdardyń qarý-jaraǵy jáne er-turmandar, túrli saımandary kóptep tabylǵan eken. Sumqaıtty dalasy qazaq-qalmaq qyrǵynynyń kýási. Kónekóz qarııalardyń aıtýyn­sha, el bul jerdi «Sumnyń, jaýdyń beti qaıtty» degendikten osylaı atap ketken deıdi.

Al О́rnek qalashyǵy da tereńine talaı syrdy búkken nysan retinde belgili. Jam­byl oblysynan IýNESKO-nyń bú­kil­­álem­dik muralar tizimine engizilgen kór­nekti me­ken­niń biri. Munyń da tarıhy kóne dáýir­lerge baryp tireledi. Qalashyq Altynsý ózeni­niń jaǵalaýynda, Sulýtór shatqalynda orna­lasqan. Tarıhı derekter boıynsha atal­ǵan qalashyq VIII-HII ǵasyrlarǵa jatatyn arheo­logııalyq eskertkish. 2014 jyly IýNESKO-nyń Búkilálemdik Mádenı muralar tizimine jáne 2017 jyly «Rýhanı jańǵyrý» baǵ­darlamasy aıasynda «Qazaqstannyń kıe­li jerleriniń geografııasy» jobasy bo­ıyn­sha elimizdiń óńirlik qasıetti nysan­da­ry­nyń tizimine engen. Tarıhshy Saýran Qalıev qalashyqtyń ornalasqan jeri men eski ata­ýyna qatysty keıbir málimetter orta­ǵasyr­lyq jazba derekterde kezdesetinin, arab derek­terinde kezdesetin Qulshub qalasy osy О́rnek qala­shyǵy bolýy yqtımal degen joramal bar ekenin aıtty. Júrgizilgen qazba ju­mys­­tarynyń nátıjesinde munda myq­ty beki­nister, meshitter, baı mazarlar ta­bylǵan.

Tarıhtyń temirqazyǵy – Taraz

Ekspedısııanyń sońy oblys ortaly­ǵy Taraz qalasyndaǵy Qarahan kesene­si, erte ıslam dáýirindegi jerasty meshiti, Qalı Júnis monshasy sııaqty tarıhı oryn­darmen támamdaldy.

Qarahan kesenesi HI ǵasyrdan saqta­lyp kele jatqan sáýlet óneriniń eskert­kishi ekeni belgili. Taraz qalasynyń ba­tys shetinde ornalasqan. Kesene Qara­han áýletinen shyqqan belgili han Shah-Mahmýd Buǵra Qarahan qabiriniń ba­syna ornatylǵan degen derek bar. Kese­neniń tórt qabyrǵasy men jyltyr kir­pishpen órnektelgen qos munarasy HIH ǵasyrdyń sońyna deıin saqtalǵan. Al 1905 jyly onyń qulaǵan bóligi túgeldeı buzylyp, ornyna 1906 jyly jańa kesene salynǵan. Respýblıkalyq «Ejelgi Taraz eskertkishteri» tarıhı-mádenı qoryq-mý­zeıiniń dırektory Nurlan Byqybaev búginde Qarahan kesenesine demeýshiler esebinen kúrdeli jóndeý jumystarynyń júrgizilip jatqanyn aıtty. Al talaı ǵasyrdan beri tarıh qoınaýynda qalyp kelgen erte ıslam dáýirindegi jeras­ty meshiti 2006 jyly arheologııalyq ǵylymı-zertteý jumystary barysynda anyqtalǵan kıeli oryn. Erte ıslam dáýirindegi meshitti aralap kórgenimizde, sol ǵasyrlarǵa jatatyn «Ke­rýen saraıyna» kezdestik. Bul jerge qazba jumystary kezinde tabylǵan monetalar men qysh-qumyralar qoıylǵan eken. Sol sııaqty, Qalı Júnis monshasy da HIH ǵasyrdyń ozyq sáýletin kórsetetin eskertkishtiń biri. Tarıhı derekter boıynsha, Tarazdyń sol kezdegi baı turǵyny, kópes Júnis (laqap aty Qalı) Buqara jibegin satý arqyly dáýletke keneledi. Onyń sol zamanda saldyrǵan monshasy búgingi kúnge jetip otyr.

 Sóz sońy

Jambyl oblystyq ákimdiginiń qol­da­ýymen respýblıkalyq «Egemen Qazaq­stan» jáne «Kazahstanskaıa pravda» gazet­teri uıymdastyrǵan eekspedısııa óńirdegi tarıhı-mádenı nysandardy tanyp-bilýge múmkindik berdi. Búginde oblystaǵy kóp­tegen nysandy týrıstik ortalyqqa aınal­dyrý máselesi ózekti bolyp tur.