Aımaqtar • 06 Qazan, 2021

Otyz jylda oraq pen balǵa tórimizden túspedi

205 ret kórsetildi

Eger siz Altaı aýdanyn aralaımyn dep jolǵa shyqsańyz, Aleksandrovka, Berezovka, Dorod­nısa, Sajaevka, Oktıabrskıı, Soloveva, Sredıgornoe, Snegıreva, Maıak sekildi aýyl­dardy basyp ótesiz. Saı-salanyń arasynda Grehovka, Chapaevo degendeı eldi mekender jáne bar. Jo-joq, bul – táýelsizdigin otyz jyl buryn alǵan Qazaqstannyń quıqaly jeri.

Batyr babalarymyz amanattap ketken dalanyń tarıhyn zerttep, kóne ataýlaryn qaıtarýdyń ýaqyty baıaǵyda kelgen. Joǵaryda tizip otyr­ǵan aýyl ataýlarynyń bar­lyǵy derlik ıdeologııalyq turǵyda eskirgen. Solovev­tyń, Grehovtyń kim ekenin biz­di qoıyp, aǵa býyn bil­meı­di. Jolaı júrgende turǵyn­darynan surastyryp ta kór­genmin. Iyqtaryn qıqań etkizedi.   

«Saýsaq birikpeı, ıne ilik­peıdi» demekshi, bul ju­mys­tarǵa jer-sý ataýlaryn zerttep júrgen tarıhshylardy, jergilikti turǵyndardy tartý kerek.  Áıteýir, Zyrıa­novsk Altaı bolyp, tarıhı ataýy qaıtaryldy. Biraq Al­taı qa­la­synyń ortalyq kóshe­si So­vet­skaıa bolyp áli tur. Ony kók taqtashalarǵa áp-ádemi etip jazyp qoıǵan. Aýdan­nyń ishki saıasat bólimi basshysy Erkejan Altyn­­ǵajıqyzynyń aıtýyn­sha, ortalyq kóshe Táýelsizdik bolyp ózgergen. Tek taqta­sha­laryn aýys­tyrý­ǵa qarajat tapshy kóri­nedi. Meıli deıik. Al Alek­sandrovka aýylyndaǵy Keńes kezinen qalǵan eskertkishtiń tóbe­sinde turǵan oraq pen bal­ǵany alyp tastaý úshin qar­jynyń qajeti joq shyǵar.

Ala jazdaı Altaıda týrıst tolastamaıdy. Pande­mııa bastalǵaly shetelde ty­ny­ǵatyn azamattardyń kóbi Alakól men Altaıdy betke alatyn bolǵan. Jýyqta biz­diń jaqqa saparlap kelgen jýr­nalısterdiń biri Nurtilek Rııanbek oraq pen balǵany, murty buzylmaı turǵan jer-sý ataýlaryn, Altaı qala­sy­nyń ortalyǵynda turǵan Lenınniń músinin betimizge basqandaı boldy.

– Altaıǵa alǵash ret kel­dim. О́kinishtisi, kórshiles elge enip ketkendeı kúı keshedi ekensiń. Mynaý oraq pen bal­ǵany kórip, tipti jaǵamdy ustadym. Osynaý otyz jyl ishinde onomastıka salasynda múldem jumys júrmepti. Shyǵys Qazaqstan túrkilerdiń tóri, saq babamyzdyń mekeni degenderińiz qane? – deıdi Nur-Sultannan at arytyp kelgen jýrnalıst Nurtilek Rııanbek.

Oblys turǵyny retinde aqtalyp álekpiz. Múldem ju­mys júrmedi emes, usaq-túıek kóshelerdiń ataýlary ózger­gen shyǵar. Aýdannyń ózi Al­taı bolyp, aıbarymyzdy asyrdy. Pervorossıısk deı-tuǵyn aýyl Polıanskoe bolyp ózgerdi. Alǵashynda ol ózgeriske kóńili tolmaǵan zııa­ly qaýym «qosylǵyshtyń or­ny aýysqanymen, qosyn­dy­nyń máni ózgermeıdi» desken.

Sóıtsek, Pavel Polıanskıı oblystyń Qurmetti azamaty, Sosıalıstik Eńbek Eri eken. 32 jasynda «Pervoros­sıı­skıı» sovhozyn basqaryp, al­dyńǵy qatarǵa shyǵarypty. Ol basqarǵan sharýashylyq mol ónim alyp, Respýblıkada mańdaıaldy sovhozdardyń qatarynan kórinipti. Sonymen qatar aýylda sapaly turǵyn úıler, óndiris nysandary, dúkender men balabaqshalar salyna bastaǵan. Kózin kórgen zamandastarynyń aıtýlarynsha, aýyldyń ajarlana túsýine Polıanskııdiń eńbegi sińipti. Árıne, kindik qany tamǵan jerge mańdaı teri tamyp, artyndaǵy halqy qol­dap jat­sa, ultyna, ulysyna qa­ra­maı-aq qurmetteıtin halyqpyz.

Al máni, maǵynasy saıası-ıdeologııalyq turǵyda es­ki­­rip ketken eldi meken, kóshe ataýlaryn aýystyrý kerek­tigi daýsyz. Altaıdyń orta­ly­ǵyndaǵy «kún kósem­niń» tulǵa músinin de menmun­dalatpaı alyp tastaý qajet.

Iá, bilemiz, aýyl ataýyn aýystyrý bir kúndik sharýa emes. Úsh ǵasyr buryn­ǵy saıa­­­sattyń saldarynan tarıh­­­tyń keıbir tustary tuman­danyp ketti. Sýly da nýly qunar­ly jerlerge qarashekpendiler qonys­tandy. Orys­sha ataýlar da úsh ǵa­syr buryn paıda bol­ǵany anyq. О́kinishtisi, dál osy Altaı aýdanynyń aýyldary 1700 jyldarǵa deıin qa­­laı atalǵandyǵy bizge beı­má­lim. Ol úshin kóne kar­ta­lar­dy izdestirý kerek shy­ǵar. О́ńir­diń jer-sý ataýlaryn zerttep júrgen belgili us­taz Berdibek Bııarov Altaı aýda­nynyń oı-qyryna, qyrqa-qyratyna qarap, ataýlar ázir­lep qoıǵandyǵyn aıtady.

– Altaı aýdanynyń aýyl­­dary týraly tarıhı derek­ter joq. Odan beri 300 jyl ótti. О́zim jerine qaraı ataýlardyń nusqasyn ázir­lep qoıdym, – deıdi S.Aman­jolov atyn­daǵy ýnıver­sıtettiń dosenti Berdibek Bııarov.

Endigi kezekte oblystyq onomastıka komıssııasy tur­­ǵyndardyń oı-piki­rin tyń­daı otyryp, jumys­taryn jan­dandyrý kerek shy­ǵar. Táýel­sizdiktiń 30 jyl­­dy­ǵyn­da otyz aýyl bolmasa da, úsh aýyl­dyń ataýyn aýys­tyr­ma­saq, eldigimizge syn.  

 

Shyǵys Qazaqstan oblysy,

Altaı aýdany

Sońǵy jańalyqtar

12 tamyzǵa arnalǵan aýa raıy boljamy

Aýa raıy • Búgin, 10:30

Birqatar óńirde aýa sapasy nasharlady

Ekologııa • Búgin, 09:45

2186 adam koronavırýstan jazylyp shyqty

Koronavırýs • Búgin, 09:30

Baqytjan Saǵyntaev jańa qyzmetke saılandy

Taǵaıyndaý • Búgin, 09:22

Elorda «jasyl» aımaqqa ótti

Koronavırýs • Búgin, 09:13

Bir kúnde 1643 adamnan koronavırýs anyqtaldy

Koronavırýs • Búgin, 09:00

1/16 fınalǵa shyǵa almady

Tennıs • Búgin, 08:45

«Real» – Sýperkýbok ıegeri

Fýtbol • Búgin, 08:40

Anderkardta kúsh synasady

Sport • Búgin, 08:37

Shilde aıyndaǵy úzdikter anyqtaldy

Fýtbol • Búgin, 08:35

Shahmatshylardyń tarıhı jetistigi

Sport • Búgin, 08:34

«Altyn taı» Aıagózdiń enshisinde

Aımaqtar • Búgin, 08:32

Uqsas jańalyqtar