Tehnoolıgarhtar jáne máńgilik alqaby

Biz qanshalyqty uzaq ómir súre alamyz?

Jaýaby – 115, dálirek aıtsaq 114,9. Osy jastan asqan adamdar sanaýly. Bul tujyrymdy Nıý-Iorktegi Albert Eınshteın medısınalyq kolledjiniń ataqty genetıgi Iаn Veıg bedeldi Nature ǵylymı jýrnalyna jarııalaǵan óz maqa­lasynda jasaǵan bolatyn. Alaıda eki jyldan soń, 2018 jyly taǵy bir bedeldi Science jýrnalynda belgili demograftar – Rım ýnıversıtetinen Elızabetta Barbı jáne Berklıdegi Kalıfornııa ýnıversıtetinen Kennet Vahterdiń maqalasy jaryq kórdi. Olar uzaq ómir súrýge qatysty qoıylǵan shekteýdi qa­byl­damady. Ǵalymdar adamdarda 80 jasqa kelgenshe ólim qaýpi turaqty túr­de ulǵaıatynyn, biraq sodan keıin qater tómendep, birqalypty bolatynyn kórsetti. Mysaly, 105 jasqa kelgen adamnyń taǵy bir jyl ómir súrýge 50 paıyzdyq múmkindigi bar. Bul jaǵdaı sáıkesinshe 106, 107, 108 jáne 109 jas­ta da jalǵasady. Avtorlar uzaq ómir súrýde eshqandaı shekteý bolmaıdy dep qorytyndylady.

Chıkagodaǵy Illınoıs ýnıver­sıte­tiniń professory Djeı Olshanskıı uzaq ómir súrý shegin moıyndaýǵa jaqyn, onyń paıymdaýynsha, eshkim eki mınýt ishinde bes shaqyrym júgire almaıdy, sol sekildi eshkim uzaq ómir súrýdiń belgili bir lımıtin jeńe almaıdy. Buǵan jaı ǵana anatomııalyq jáne bıologııalyq shekteýler bar. Biraq Bırmıngemdegi Alabama ýnıversıtetiniń bıology, professor Stıven Ostad ózge ustanymda. Ol bizdiń aramyzda 150 jasqa deıin ómir súretin adam bar dep esepteıdi.

Eki ǵalym árqaısysy ózderi qurǵan ınvestısııalyq qorǵa 150 dollardan salyp, 2150 jylǵa qaraı jeńimpazdyń urpaqtary sol kezde jınaqtalǵan dı­vı­dendterdi alady degen úmitte. Bir qy­zyǵy, bul qor iri ınvestorlardyń nazaryn aýdardy. Onyń kapıtaldanýy únemi ósip keledi, al professor Olshanskıı bastapqyda jınaqtalǵan dıvıdend­ter­di altynǵa jáne Tesla aksııa­la­­ry­na ­ınvestısııalap úlgergen eken. Ol 2150 jyly dıvıdendter bólingen kezde qordyń baǵasy 1 mlrd dollarǵa je­tetinine senimdi.

Tehnoolıgarhtar jáne máńgilik ómir jaıly arman

Sılıkon alqabynyń tehnoolıgarh­tary uzaq ómir súrý máselesine qyzy­ǵýshylyq tanytýyna tańǵalýǵa bol­maı­dy. Baılyqqa, myqty densaýlyqqa jáne ómirdiń joǵary sapasyna yntalana umtylǵan olardyń uzaq jáne ádemi ómir súrýlerine barlyq negiz bar jáne oǵan múmkindikteri de jetedi. Belgili transgýmanıst Ioval Hararı aıt­qan­daı, Sılıkon alqabyndaǵy qazir­gi tehno­olı­garhtar bedel, qoǵamǵa tanylý jáne saıası yqpal turǵysynan ejelgi Va­vılon qudaılaryna uqsaıdy. Olar uzaq ómir súrýge qarajat aıamaıdy. Mysaly, Google 1,5 mlrd dollar qarjy bólip, tek ómirdi uzartý salasyndaǵy tehnologııalyq ázirlemelermen aınalysatyn Calico (California Life Company) kompanııasyn qurdy.

Fılosoftar «ólim ómirge maǵyna be­redi» deıdi. Kórkem shyǵar­ma­shylyq­ta ólimnen qorqý arqyly kóp nárse ­sıpattalady. Kez kelgen qara­paıym adam úshin de, Sılıkon alqabyn­daǵy mıllıarder úshin de ólim – sheksiz qasiret, oǵan eshkim jol bergisi kel­meı­­di, bi­raq buǵan eshkim qarsy tura al­­maıdy. Djeff Bezos (Amazon) jáne Pıter Tıl (Y-combinator) uzaq ómir súrýdiń qupııasyn ashý úshin 700 mln dollar bóldi. Oǵan Larrı Ellıson (Oracle) 370 mln dollar ınvestısııa salýǵa she­shim qabyldap, óz sózinde «ólim týraly oılar qaıǵyly oıǵa ıtermeleıtinin» atap ótken. Larrı Peıdj (Google) áli «ólýdi josparlamaǵanyn» málimdegen. Tehnoolıgarhtardyń kózimen qaraǵan­da, ómir men ólim – tabıǵat pen evolıý­sııa­nyń negizgi kórinisi emes, kerisinshe, zııatkerlik resýrstar, qajetti ınvestısııalar, kompıýterlik algorıtmder men josparlanǵan naqty qadamdar arqyly sheshýge múmkin bolatyn tehnologııalyq mindet sııaqty.

Bul – ózderin «ólmeıtinder» (immor­talists) dep ataıtyn ǵalymdar toby­nyń qyzmetiniń máni. Olar eki topqa bólinedi. Olardyń birin sıngýlıarlyq teorııanyń apologeti – brıtandyq Obrı de Greı basqarady. Ol adam óz denesinde bola otyryp, ony jańartý men jetildirýge sheksiz múmkindikteri bar dep boljaıdy.

Biz qanshalyqty uzaq ómir súre alamyz?

Jaýaby – 115, dálirek aıtsaq 114,9. Osy jastan asqan adamdar sanaýly. Bul tujyrymdy Nıý-Iorktegi Albert Eınshteın medısınalyq kolledjiniń ataqty genetıgi Iаn Veıg bedeldi Nature ǵylymı jýrnalyna jarııalaǵan óz maqa­lasynda jasaǵan bolatyn. Alaıda eki jyldan soń, 2018 jyly taǵy bir bedeldi Science jýrnalynda belgili demograftar – Rım ýnıversıtetinen Elızabetta Barbı jáne Berklıdegi Kalıfornııa ýnıversıtetinen Kennet Vahterdiń maqalasy jaryq kórdi. Olar uzaq ómir súrýge qatysty qoıylǵan shekteýdi qa­byl­damady. Ǵalymdar adamdarda 80 jasqa kelgenshe ólim qaýpi turaqty túr­de ulǵaıatynyn, biraq sodan keıin qater tómendep, birqalypty bolatynyn kórsetti. Mysaly, 105 jasqa kelgen adamnyń taǵy bir jyl ómir súrýge 50 paıyzdyq múmkindigi bar. Bul jaǵdaı sáıkesinshe 106, 107, 108 jáne 109 jas­ta da jalǵasady. Avtorlar uzaq ómir súrýde eshqandaı shekteý bolmaıdy dep qorytyndylady.

Chıkagodaǵy Illınoıs ýnıver­sıte­tiniń professory Djeı Olshanskıı uzaq ómir súrý shegin moıyndaýǵa jaqyn, onyń paıymdaýynsha, eshkim eki mınýt ishinde bes shaqyrym júgire almaıdy, sol sekildi eshkim uzaq ómir súrýdiń belgili bir lımıtin jeńe almaıdy. Buǵan jaı ǵana anatomııalyq jáne bıologııalyq shekteýler bar. Biraq Bırmıngemdegi Alabama ýnıversıtetiniń bıology, professor Stıven Ostad ózge ustanymda. Ol bizdiń aramyzda 150 jasqa deıin ómir súretin adam bar dep esepteıdi.

Eki ǵalym árqaısysy ózderi qurǵan ınvestısııalyq qorǵa 150 dollardan salyp, 2150 jylǵa qaraı jeńimpazdyń urpaqtary sol kezde jınaqtalǵan dı­vı­dendterdi alady degen úmitte. Bir qy­zyǵy, bul qor iri ınvestorlardyń nazaryn aýdardy. Onyń kapıtaldanýy únemi ósip keledi, al professor Olshanskıı bastapqyda jınaqtalǵan dıvıdend­ter­di altynǵa jáne Tesla aksııa­la­­ry­na ­ınvestısııalap úlgergen eken. Ol 2150 jyly dıvıdendter bólingen kezde qordyń baǵasy 1 mlrd dollarǵa je­tetinine senimdi.

Tehnoolıgarhtar jáne máńgilik ómir jaıly arman

Sılıkon alqabynyń tehnoolıgarh­tary uzaq ómir súrý máselesine qyzy­ǵýshylyq tanytýyna tańǵalýǵa bol­maı­dy. Baılyqqa, myqty densaýlyqqa jáne ómirdiń joǵary sapasyna yntalana umtylǵan olardyń uzaq jáne ádemi ómir súrýlerine barlyq negiz bar jáne oǵan múmkindikteri de jetedi. Belgili transgýmanıst Ioval Hararı aıt­qan­daı, Sılıkon alqabyndaǵy qazir­gi tehno­olı­garhtar bedel, qoǵamǵa tanylý jáne saıası yqpal turǵysynan ejelgi Va­vılon qudaılaryna uqsaıdy. Olar uzaq ómir súrýge qarajat aıamaıdy. Mysaly, Google 1,5 mlrd dollar qarjy bólip, tek ómirdi uzartý salasyndaǵy tehnologııalyq ázirlemelermen aınalysatyn Calico (California Life Company) kompanııasyn qurdy.

Fılosoftar «ólim ómirge maǵyna be­redi» deıdi. Kórkem shyǵar­ma­shylyq­ta ólimnen qorqý arqyly kóp nárse ­sıpattalady. Kez kelgen qara­paıym adam úshin de, Sılıkon alqabyn­daǵy mıllıarder úshin de ólim – sheksiz qasiret, oǵan eshkim jol bergisi kel­meı­­di, bi­raq buǵan eshkim qarsy tura al­­maıdy. Djeff Bezos (Amazon) jáne Pıter Tıl (Y-combinator) uzaq ómir súrýdiń qupııasyn ashý úshin 700 mln dollar bóldi. Oǵan Larrı Ellıson (Oracle) 370 mln dollar ınvestısııa salýǵa she­shim qabyldap, óz sózinde «ólim týraly oılar qaıǵyly oıǵa ıtermeleıtinin» atap ótken. Larrı Peıdj (Google) áli «ólýdi josparlamaǵanyn» málimdegen. Tehnoolıgarhtardyń kózimen qaraǵan­da, ómir men ólim – tabıǵat pen evolıý­sııa­nyń negizgi kórinisi emes, kerisinshe, zııatkerlik resýrstar, qajetti ınvestısııalar, kompıýterlik algorıtmder men josparlanǵan naqty qadamdar arqyly sheshýge múmkin bolatyn tehnologııalyq mindet sııaqty.

Bul – ózderin «ólmeıtinder» (immor­talists) dep ataıtyn ǵalymdar toby­nyń qyzmetiniń máni. Olar eki topqa bólinedi. Olardyń birin sıngýlıarlyq teorııanyń apologeti – brıtandyq Obrı de Greı basqarady. Ol adam óz denesinde bola otyryp, ony jańartý men jetildirýge sheksiz múmkindikteri bar dep boljaıdy.

Basqa topty «robokoptar» dep ataı­dy. Ony fýtýrıst Reı Kýrsveıl bas­qarady, ony Larrı Peıdj Google-de uzaq ómir súrý jónindegi ǵylymı keńes­shi retinde jumys isteýge shaqyrǵan bolatyn.

Transgýmanızm ıdeıalaryn ýaǵyz­­da­ǵan Reı Kýrsveıl bolashaqta adam­­nyń bıologııalyq tánin mehanıkalyq ­qu­ryl­­­ǵylarmen jáne jasandy ıntel­lekt­­pen biriktirýge (konvergensııa) bo­lady dep sanaıdy. Bul adamǵa ómir­diń bıo­logııalyq shekteýlerin jeńýge múmkin­dik beredi. Al Ioval Hararı mundaı adamdy Homo Deus – «Qudaı adamy» dep atady. Aıtpaqshy, bar­lyq «ólmester­diń» qosymsha jospary bar – bul ǵylym ólmeýdiń naqty jolyn tapqansha ózderin suıyq azotta qatyryp qoıý.

О́mirdi qalaı uzartýǵa bolady?

Biz ólimniń keletinin bilgendikten, ómirdiń aıaqtalatynyn uǵynyp, belgili bir áreketter jasaımyz. Sondyqtan biz­­de táýekel etý múmkindigi bar – bıik taý­ǵa kóterilý, muhıtta júzý nemese jaı ǵana joldy kesip ótý, beıtanys meı­ramha­nada keshki as ishý. О́lmeıtin bol­saq, bizdiń kez kelgen qaýipti áreketke baty­lymyzdyń jetýi ekitalaı bolar edi. Bul máńgilik ómirdi joǵaltýmen baılanysty.

Biz ómir súrý uzaqtyǵyn eki ese art­tyrý sekildi ambısııalyq maqsatty mysalǵa alyp kóreıik. Bul ózi múmkin nárse: HH ǵasyrda biz ortasha ómir súrý uzaqtyǵyn 40-tan 75 jasqa deıin, ıaǵnı eki esege jaqyn arttyrdyq, sondyq­tan nege 150 jasqa deıin arttyrýǵa tyrys­pasqa? Tipti mundaı progress bizdiń sanamyz ben bolmysymyzdy tóńke­rip jiberer edi. Otbasylyq ınstıtýttar­dy, erli-zaıyptylar arasyndaǵy qa­rym-qatynasty, ata-analar men balala­r arasyndaǵy baılanysty mysalǵa ala­ıyq. Búginde biz shamamen 25 jas­ta óz ǵashyǵymyzdy jolyqtyryp, ot­­ba­sy qurdyq delik. Biz otbasylyq ómir­­diń eń belsendi bóligin balalarǵa arnaı­­myz. 150 jyldyq ómir súrý uzaq­ty­ǵynda otbasylyq ómir 125 jylǵa sozy­latyndyǵyn bildiredi, olardyń edáýir bóligi bala tárbıesinen tys ótedi. Bul qan­shalyqty shynaıy ári durys?

Taǵy bir mysal – qyzmettik man­sap. Búgingi tańda kópshiligimiz mamandyq­ty jas kezimizde (20-30 jasta) oqyp, oǵan búkil sanaly ómirimizdi arnaımyz. Kem degende zeınetke shyqqanǵa deıin, ıaǵnı 30-40 jyl. 150 jyl ómir súrý uzaqtyǵy jańa tehnologııalardyń engizilýimen qatar, biz 100 jastan as­qan kezde de ártúrli mamandyqtarda shyǵar­mashylyqpen jumys isteýdiń erekshe múmkindikteri týyndaıdy. Bul mol tá­jirıbe jınaqtaǵan qarııalardyń óz kási­binde tálimger bolyp qana qoımaı, jańa ıdeıalardy bólisýge jáne jaqyn bolashaqta olardyń nátıjelerin kórýine múmkindik beredi.

Argentınalyq jazýshy Horhe Lýıs Borhestiń «Máńgilik ómir» áńgimesinde Rım jaýyngeri joryq kezinde «ólim­sizdik qasıetin beretin qupııa ózendi» keziktiredi. Sol ózennen sý iship, máń­­gi jasap, jyldar boıy tereń oı jú­girt­kennen keıin, ol ólimniń ómirge qun­dylyq beretinin, al ólmeıtinder úshin «bári qaıtalanatynyn jáne eshteńe de joǵalmaıtynyn» uǵady. Álgi rımdik myń jyl boıy máńgilik ómirge qarsy antıdotty izdeıdi. Bir kúni Erıtreıa jaǵa­laýynda ol bulaqtan taza sý iship jat­qanda tikendi aǵashtyń shanshýyn se­zinedi. Ony beıtanys aýyrsyný sezi­mi mazalaıdy. Keıin ólim oǵan qaıta oral­ǵanyn túsinip, ol terisinen baıaý aǵyp jatqan qan tamshysyn únsiz, qýanyshpen baqylaıdy.

Bir joly stýdentter tobynan tańdaý jasaýdy suraǵan eken. Birinshi tańdaý: siz ólmeısiz, biraq bul shart mahabbat­ty, júktilikti, kóbeıýdi jáne t.b. múmkin etpeıdi. Ekinshi tańdaý: siz 85 jasqa de­ıin ómir súresiz, eshqashan aýyrmaısyz, ýaqyty kelgende uıqyda jan tapsy­rasyz. Basym kópshiligi ekinshisin tań­daǵan eken. Ony bylaı túsindiripti: ómir – bastalýy men aıaqtalýy bar saýyq keshi sııaqty. Biz saýyq keshtiń birneshe saǵatqa sozylatyndyǵyn bilemiz jáne ol keshte barynsha lázzat alyp, ony jiberip almaýǵa tyrysamyz. Saýyq keshi eshqashan aıaqtalmaıdy dep elestetip kórińiz, siz kez kelgen ýaqytta – erteń, bir aıdan keıin, birneshe aıdan keıin sol keshte qalaǵanyńyzsha bola beresiz, árıne, oǵan qyzyǵýshylyq ýaqyt óte joǵalady.

О́mirdi onyń barlyq sulýlyǵy men kórinisterinde saqtaýǵa degen umtylys – adamzattyń ǵasyrlar boıǵy armany. Biz uzaq jyldar boıy jasarýǵa nemese sol qalpymyzda qalýǵa tyrysamyz, kem degende biraz ýaqytqa – máńgilikke ketkenshe.

Ýaqyt alqaby

Túnde bir tóbege shyǵyp alyp, aspan­­daǵy jymyńdaǵan juldyzdarǵa qara­dym. Bastapqyda kezinde ata-babalarym kórgen juldyzdarǵa qarap turǵandaı sezindim. Degenmen artynan juldyzdar da adamdar sekildi týady, ómir súredi jáne joıylady, al ǵalam turaqty qoz­ǵalysta, onda máńgilik dınamıka bar shyǵar degen oı keldi. Juldyzdar da qaı­ta jańarý úshin óte kishkentaı ból­shekterge bólinip, aǵyp túsedi eken. Ol ból­shekterden jańa ómir týyndaıdy, onyń ishinde adam ómiri de bar.

Juldyzdyń jarq etip jaǵylýy men sóný fenomenin astrofızıkter sýpernova dep ataıdy. Olardyń pikirinshe, Ǵalamdaǵy barlyq materıaldy nárseniń bári, sonyń ishinde adamzat ta dál osy qubylystyń nátıjesinde paıda bolǵan. Sonymen qatar bul prosess úzdiksiz jalǵasyp jatady.

Jerdegi ómirden ketip, biz Ǵalamnyń basqa bir bóliginde qaıta paıda bolý úshin usaq bólshekterge bólinemiz degen túsinik bar. Bul turǵydan alǵanda, ótken ýaqyt týraly túsinik joq degen túıin shyǵady. Biz barlyǵymyz bir ýaqyttyq keńistikte ómir súremiz, bir materııadan «toqylǵanbyz», ol úshin ótken shaq ta, bolashaq ta joq, barlyǵy – dál osy shaqta.

Muny túsiný úshin eń aldymen ózi­mizdiń ishki jan dúnıemizge úńilip, ózi­mizdiń neden jaratylǵanymyzdy, júz­degen mıllıard jyl buryn Ǵalamnyń ne­ni jaratqanyna zer salýymyz kerek. Biz Ǵalamnyń ajyramas bir bóli­gimiz jáne bizdiń dúnıege kelýimiz, ómir súrýimiz jáne ómirden ótýimiz – ǵalam­dyq ólshemmen alǵanda, bir sát qana. Bizdiń ómirimizdiń mańyzdylyǵy men tirshiligimizdiń máni, sondaı-aq ómir súrýimiz – bar bolǵany bir jol ispettes, Ǵalamnyń ózi ózin tanýǵa tyrysatyn sekildi.

Meniń oıymsha, Ǵalam men máńgilikke birshama jaqyndaý úshin dala muhıtyn sharlaǵan meniń ata-babalarym – kósh­pendiler bolmysty dál osylaı sezingen, ýaqyt pen keńistikti dál osy ólshemmen qabyldaǵan. Olar da máńgilik álemge jaqyndaý úshin ómirin tabıǵatpen jáne ýaqyt keńistigimen astastyrǵan ǵoı. Bir tańǵalarlyǵy, mundaı paıymdaýlardyń búgingi kúnde senimdi ǵylymı dálelderi bar. Biz ýaqyt aǵymy jaıly aıtamyz. Shyndyǵynda, ýaqyt júıeli kategorııa emes, ony múldem basqa ólshemge ıe úlken landshaft, alqap dep aıtýǵa bolady.

Jáne bul ýaqyt alqabynda buryn ómir súrgenderdiń bári de ornalasqan. О́ıtkeni bárimiz de birtutas ǵalamdyq materııadan «toqylǵanbyz». О́mirden ketkende, biz jańarý úshin joǵalyp bara jatqan juldyz sııaqty óz materıa­lymyzdan turatyn jańa nársege ómir syılaımyz.

Sol sátte men ýaqyt pen keńistik al­qabynda sonaý kóshpendi ata-babalarymmen, máńgilik ǵalamdy tamashalaýshylarmen qatar turǵandaı sezindim. Ǵalam jaratylǵan kezde de osylaı bolǵan. Máń­gi-baqı solaı bolmaq.

Almaz ShARMAN,

Profılaktıkalyq medısına akademııasynyń prezıdenti, Amerıka densaýlyq saqtaý qaýymdastyǵynyń múshesi