Ádebıet • 14 Qazan, 2021

Tunyq bastaý

313 ret kórsetildi

Kez kelgen adamnyń, keıin ol meıli dara bolsyn, meıli dana bolsyn, eń aldymen bala bolatyny atar tańdaı aqıqat, shyǵar kúndeı shyndyq. Sondyqtan búgin biz bala Tursyndy, bozbala Tursyndy, túbit murt Tursyndy kóbirek áńgimeleımiz. Qazirgi alty Alash aıalaǵan abyz Tursynǵa negiz qalaǵan naǵyz Tursynnyń beınesin bederleýge tyrysamyz. Ataqty Marǵasqa jyraýdyń «Eı, Qataǵannyń han Tursyn» dep jyrlaıtyny sııaqty, biz de qarymdy qalamger, ǵıbratty ǵalym, parasatty professor, aıbarly alashtanýshy, áleýetti áýezovtanýshy Tursyn Jurtbaıdyń bala kezin eske salamyz, shyǵarmashylyq bastaýynyń bal-bulaqtaryn izdeımiz.

Tursyn Jurtbaıdyń ádepki maqa­lalary botatirsek bozbala kezinde ja­ryq kórdi. On bes jasar oıly balanyń aýdandyq gazetke shyqqan «Sándi qury­lys» jáne «Qyz qııaly qııada» degen maqalalary pýblısıstıkasyna jol ash­ty. Sóziniń bismillásin «sán» men «qyz­dan» bastaǵan jas qalamgerdiń o basta talǵamy joǵary, maqsaty bıik bolǵan syńaıly.

Teginde ózgeler sekildi onyń shyǵar­mashylyǵy da aqyndyqtan nár alǵan. Mazasyz balanyń mahabbat lırıkasy mektep qa­byrǵasynda júrgende-aq qylań beripti. Onda da ádettegideı jo­ǵary klasta emes... Úshinshide me, tór­­­tinshide me oqyp júrgende kla­syn­daǵy Jańyl degen qyzǵa kóńili ke­tip, dóńbekship jatyp kún uzaqqa óleń óredi. Jas­taıynan qolyna alǵan áıgili «Qyz Jibek» jyrynyń sarynymen sarnap otyryp jazǵan óleńiniń sıpaty shamamen mynadaı bolyp keledi: «Aspandap ushqan alty qaz, Artym kóktem, aldym jaz, Qalqataıǵa kóz alyp, Sol jymısa, boldym máz. Seni esh­kim mendeı saǵynbas, Saǵan jar men­deı tabylmas, Sezimim sergek bolsa da, Júrek bizge baǵynbas. Aspandap ushqan alty qaz, Jańylǵa sálem aıta bar. Taba almasań ol qyzdy, Áýelep ushyp qaıta bar. Baqytym bolshy qolymda, Jaryǵym bolshy jolymda, Sen Jibek, men Tólegen, О́le qalsam, oq tıip, San­syz­baıym joq sońymda». О́ziniń de, júre­giniń de jalǵyzdyǵyn osylaı ań­ǵart­ty albyrt jas aqyn. О́kinishke qaraı topshysy qataımaǵan Tursyn sha­ıyrdyń óleńniń órisi keń, óresi bıik bolǵanymen, judyryqtaı qyz júrekten shyqqan jyrdy onsha qulaǵyna qystyra qoıǵan joq.

Bizdiń keıipkerimiz kóp uzamaı basqa mektepke aýysyp ketken Jańylmen týra elý jyldan soń kezdesip, amandyq-saýlyq su­rasypty. Kezdeskeni bar bolsyn, arnaıy barǵan alpys ekidegi Tursyn aǵama alpys úshtegi Ja­ńyl apam jaqsylap bir jyly jy­mıypty da qoıypty. Sonda da sol joly Semeı jerinde se­zimderdiń sáýlesi oınap tur­ǵan kó­rinedi. Júrekke ájim túspeıdi de­gen osy da. Biraq bul júzdesý biz­diń keıipkerimizdiń óziniń jyryna da, sózi­niń syryna da adal ekenin dáleldedi.

Sol mektepte oqyp júr­gen jyldaryn­da Berdibek Soqpaq­baevtyń ataq­ty «Meniń atym Qo­jasy» baspadan shyǵa qalsyn. Sony oqydy da, bala Tursyn jazýshy Bekeńe jatyp kelip renjıdi. «Myna kisi meniń jazatyn nársemniń bárin jazyp qoıypty ǵoı. Povestegi aýyl – bizdiń aýyl. Ondaǵy oqıǵalar – meni basymnan keshken jaıttar. Janar degen – Jańyl, qara Qoja degen – men, kádimgi qara Tursyn. Sonyń bárin aına-qatesiz dál osylaı jazýǵa bola ma?!» dep qatty qapalanady.

Tursyn kókemniń tasqa ba­sylǵan alǵashqy óleńin nebári on alty jasynda Oralhan Bókeevtiń ózi «Lenınshil jasqa» jarııalapty. О́leńdi qansha jazǵanymen, aqyry aqyn bolmady, esesine qarasózdiń has sheberi boldy. Jyrynyń tusaýyn arqaly aqyn emes, júırik jazýshy keskeni keıin prozaık bolaryna kóringen shyǵar.

Tursyn Jurtbaı aldymen Qy­zyl­tastybulaq, Ekiasha, Bash­kól aýylda­ryn­daǵy bastaýysh jáne ortalaý mek­tepterde, sosyn Shaǵandaǵy orta mek­tep­te oqydy. Sóıtip, sonaý mektep qa­byrǵasynda júrgende-aq, búgingi ba­ka­lavrıat, magıstratýra, doktorantýra sııaqty úsh satyly jol­dan ótti. Jurt­baıdyń urpaǵy jurt sekildi jalǵyz mektepte turaqtamaı, eki-úsh mektepten úsh tuǵyrly bilim alǵany da ke­ıin ataqty ǵalym bolatynyna kóringen shyǵar.

Tursekeńniń ómirinde mektepte áde­bıetten sabaq bergen ustazy Jáńgir Isaıymovanyń eńbegi erekshe. Bul Jáń­­gir Mahambettiń Jáńgirindeı tym qatal emes-ti. Meıirban Jáńgir shákir­ti­ne jan jylýyn aıamaı septi. Ol oǵan úne­mi shyǵarma jazdyrdy. «Abaı jo­lyn­daǵy» jumbaq keıipkerlerdiń qupııa­synyń ashýǵa baýlydy. «Ana ki­tapty oqy, myna kitapty oqy» dep úzdik­siz tapsyrma berdi. Sóıtip, astar men qat­pardyń, tórkin men tuspaldyń mán-ma­ńyzyn tereńirek uqqan Abaı aýylynyń uǵymtal balasy jastaıynan Alash ıdeıa­syn sanasyna sińirdi. Erte oıandy, erte kóktep, erte eseıdi.

Tursyn Jurtbaıdyń ómir­baıan basta­ýyndaǵy erekshe nazar aýdara­tyn tusy – onyń mektep bitire sala Abaı aýda­nyndaǵy «Qyzyl tý» sovhozynyń №3 bó­limshesiniń býhgalteri bolyp qyzmet atqarǵany. Nesi bar... Amerıkanyń áıgili jazýshy­sy, qysqa áńgimeniń sheberi O.Gen­rıdiń, aǵylshynnyń ataqty fantast jazýshysy Gerbert Ýellstiń, orystyń satırık jazýshysy, dramatýrg Mıhaıl Zoshenkonyń, taǵy bir orys aqyny Aleksandr Vertınskııdiń alǵashqy qyzmet karerasyn býhgalter bolyp bastaǵanyn eskersek, on jeti jasynda bir aýyldyń esep-qı­sabyn shyrq úıirgen Tursyn Jurt­baıdyń qarymdy qalamger bolyp shyqqanyna tańǵalatyn dáneńesi de joq. Ony aıtasyń, kúlli álem proletarlaryn aýzy­na qaratqan Karl Marks pen sán men tánniń úılesimin saqtap, jer júzine dańqy jaıylǵan áıgili modeler Per Karden de jastaý kezinde Tursyn aǵam sekildi býhgalter bo­lyp jumys istegen. Tek sol me­shin jylynyń qysynda alapat jut boldy da, bozbala býhgalterge bólimsheniń esep-qısaby­nan góri, qyrylǵan maldyń sanyna kóbirek kóńil bólýge týra keldi.

Jasynda esepshotqa beıim bolǵany­men, ol jazýshylyqtan basqa joldy qalaı qoıǵan joq. Tek ataqty fransýz qalamgeri Antýan de Sent-Ekzıýperı sııaq­ty kásibı ushqysh-jazýshy bol­ǵysy keldi. Shynynda da ra­qat qoı, kúni boıy kók júzin da­mylsyz sharlap, ushyp-ushyp kelesiń de, keshki shaıdy iship alyp, býyrqanyp-býsanyp ús­telge otyrasyń. Osy armany oryn­dalatynyna tıtteı de kú­mán­danbaıtyn edi. Sol oımen Se­meıdegi avıasııa kýrsynyń medı­sınalyq komıssııasyna bardy. Osydan aman ótse, Aqtóbedegi avıa­sııa ýchılıshesine attanbaq. Bastapqyda bári durys kele jatyr edi, Jańyl degen dáriger qyz júreginen aqaý tapty. Ol bu­ǵan tileýles bolyp qolyn qoıa sal­ǵan-dy, biraq arnaıy sheńber ishinde shyr aınaldyrǵan kezde keýde tusy at­qaqtap sala ber­di. Qysqasy, bul jerde de taǵy bir Jańyl júrekten us­tady. Sonymen, belgili jazýshy atanǵanymen, Ekzıýperı sııaq­ty samolet shtýrvalyn qosa us­taıtyn qalamger bola alǵan joq. Esesine shyǵarmalary shyrqaý bıikke shyqty. Ataq-abyroıy aspandap tur.

Jalpy, jasynda býhgalter bolǵan jazýshylardyń jamany joq. О́leń jazsa, uıqastary men yrǵaqtaryn mate­matıkalyq dáldikpen ólshep-piship, kórkem kesteleıdi. Allıterasııaǵa salady, assonansqa ketedi... Tursekeń de solaı... Dálel kerek pe?

Bizdiń bala kezimizde «Ja­lyn» jýrnalynda Tursyn Jurt­baı­dyń ár joly «s» árpinen bas­talatyn «Sarǵaldaǵym – sa­ǵynyshym» degen óleńi jarııa­landy. Ol kezde bul almanah­ta jaryq kórgen dúnıeniń bári oqylyp qana qoı­maıdy, jú­rek­te jattalady. Sodan biz de jat­tadyq. Qazir de jadymyzdan óshe qoıǵan joq.

 

Saıasy salqyn, boz toǵaı,

Sybdyry tanys taldyń da.

Salyp ek soqpaq, iz talaı,

Saǵynyp meni qaldyń ba?

Samalmen taı bop jarysyp,

Saǵymdy sýdaı keship em.

Saǵańa keldim taǵy ushyp,

Saqtaýly shyǵar nesibem.

Serýende, Tursyn, serýende,

Sarǵaldaq – týǵan besigim.

Sarǵaıyp saǵan kelgende,

Saırandap júrsem,

nesi min?..

 

Biraq sýretke únemi bylǵary kúrte kıip túsetin syrbaz aqyn keıin poezııany múlde qoıyp ketti. О́leńnen qarasózge, qa­rasózden sarasózge aýys­ty. Mek­tep qabyrǵasynda júr­genimiz­de ony qalamy júırik jýrna­lıst retinde tanyp-bil­dik. Jetpis jetinshi jyldyń basynda tegeý­rindi Tursyn Jurtbaıdyń «Bilim jáne eńbek» jýrnalynda «Ashyq kúnde nege adastyń, aǵaıyn?», «Dıp­lom meniń ne teńim?» degen maqalalary jaryq kórip, jer-jerde qyzý pikirtalas ótip ja­tatyn.

Endi búgin sol baıaǵy «Sar­ǵal­daqtyń» izimen «Serýende, Tur­syn, serýende, Sizge de jetpis kep qaldy. Salt minip je­tip ke­rýenge, Seksenin endi bet­ke aldy!» dep jyrlap, áńgimemizdi qorytaıyq.

Birinshiden, onyń óz ómiri óte taǵy­lymdy boldy. Alyptar shoǵyrynyń aldyn kórdi, myń­daǵan shákirtke tárbıe berdi. Ulaǵatty ustaz atandy.

Ekinshiden, qalamy qarym­dy boldy. Kórkemsóz ben áde­bıettaný salasynda eshkimge uq­samaıtyn aıshyqty qoltań­basyn qaldyrdy.

Úshinshiden, maqsat-muraty­na berik boldy. Ulylar týǵan to­pyraqty bor­pyl­datyp basyp ósken Abaı aýy­ly­nyń ulany búgingi alashtanýdyń ardaq­ty­syna aınaldy.

Tórtinshiden, joly jaqsy boldy. О́zi jetpiske tolyp, ǵy­lymı jetekshisin toqsan tórtke deıin aman-esen jetkizgen Tur­sekeńe tek qana qyzyǵý kerek!

Osynyń bári o basta onyń shy­ǵar­mashylyq bastaýynyń tu­nyq bolǵa­nynyń arqasy. Bul bas­taý keıin bilim men ǵylymnyń túpsiz muhıtyna kelip quıǵany málim. Endi sol tuńǵıyq mu­hıt­taǵy Tursyn Jurtbaıdyń kemesi qaıyr­lamasyn, jelkeni bıik, joly ashyq bolsyn dep tileımiz!

 

Baýyrjan OMARULY  

Sońǵy jańalyqtar

Jetim kórseń, jebeı júr

Aımaqtar • Keshe

Ar aldynda arylý

Rýhanııat • Keshe

Talanttar Otanyn tastap ketkende...

Rýhanııat • Keshe

Kedeı elderge kómek

Ekonomıka • Keshe

Ǵasyr ájimi

О́ner • Keshe

Ǵazymbektiń ǵazız beınesi

Aımaqtar • Keshe

Almatyǵa jaryq qaıta berildi

Aımaqtar • Keshe

Uqsas jańalyqtar