Tanym • 20 Qazan, 2021

Nursulý Tapalovany tanýǵa jasalǵan tyń qadam

133 ret kórsetildi

О́nerdiń qaı salasynda bolsyn ózindik naqyshy men máneri qalyptasqan, arǵy bas­taýynda, ótkeninde búgingi izbasar urpaq ustaz retinde aýyz toltyra aıtatyn kórnekti tulǵalary bar Mańǵystaýda bı óneri qalaı damydy? Atalǵan bekzat ónerdiń kıeli dalada negizin qalaǵan alǵashqy qarlyǵashtary kim? Osy suraq aýyl topyraǵynda týyp-ósip, ózin ózi bı qanatynda jetildirgen, búgin­de qazaqtyń bı ónerin zamanaýı deńgeıge kóteremin dep jarǵaq qulaǵy jastyqqa tımeı izdenip, ótken men búgindi sabaqtastyra erteńge joldaýdy maqsat etken kásibı bıshi, talantty shákirtterdiń qanatyn qataıtyp, tomaǵasyn sypyrǵan jańashyl ustaz, Murat О́skinbaev atyndaǵy Mańǵystaý oblystyq fılarmonııasynyń baletmeısteri Serik Sarıevti mazalaǵaly az ýaqyt bolǵan joq.

Qandaı qıyn iske de táýekel etýden qoryqpaıtyn, kerisinshe ult rýhanııatyn túgendeý jolynda qandaı qıyndyqtarǵa da belsenip, bilek sybana kirisip ketetin S.Sarıev kóp uzamaı izdenisti bastap, Mańǵystaýdaǵy bı óneriniń tarıhyn zerdelep-zertteı kele Nursulý Tapalova esi­mine kezikti. О́zi izdegen syrdyń altyn jibiniń shetinen osylaı ustaǵan bıshi jigit Tapalovanyń ónerdegi, ómirdegi tulǵa­sy men taǵdyryn tanyp-bilip, qyzyǵa zert­teı tústi, talaı arhıvterdiń qaǵazyn aqta­ryp, talaı televıdenıeniń qoryn qop­sytty, shákirtteri men týystaryn izdep Qazaq­stannyń birneshe qalalaryna sapar shekti, elden tys jerlerdegi shákirtterimen baılanysqa shyqty. Muralaryn izdestirdi, Nursulý týraly qandaı da bir jylt etken mura men sybyr etken úndi qaǵys qaldyrmaı jınaý nátıjesinde úsh jyl ishinde úlken is tyndyrdy.

 Aqtaýda el Táýelsizdiginiń 30 jyldyǵyna oraı, «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda Qazaq KSR-niń eńbek sińirgen ártisi Nursulý Elýbaıqyzy Tapalovanyń shyǵarmashylyǵyna arnalǵan «Zamanmen zańǵarlanǵan Nursulý» atty keń kólemdi shara uıymdastyryp, Tapalovanyń ómirin jańǵyrta baıandaıtyn kórikti kórme jasap, bı óneriniń sańlaq mamandaryn dóńgelek ústel basyna jınap oı-pikirlerin, Nursulý týraly estelik-baıandaryn tyńdaýmen birge biregeı bıshi jaıly derekti fılmniń tusa­ýyn kesip, jurt nazaryna usyndy.

Qazaq bı tarıhyndaǵy tuńǵysh balet bıshisi, qazaqtyń ulttyq-sahnalyq bıin nasıhattaýshy, kınoaktrısa, ánshi, pedagog, baletmeıster, Qazaq KSR-niń eńbek sińirgen ártisi Nursulý Elýbaıqyzy 1923 jyly 13 qyrkúıekte ómirge kelip, 1998 jyly qara­shada qaıtys bolǵan.

Oıyl aýdanyndaǵy qazaq orta mektebinde bilim alǵan Nursulý 1936-1939 jyldary Qazaq akademııalyq opera jáne balet teatry janyndaǵy bı mektebinde oqıdy. Osy óner mektebinde oqyp júrip Qazaq akademııa­­lyq opera jáne balet teatrynda balet ártisi retinde sahnada óner kórsetedi. Darıǵa (I.N.Nadırovtyń «Kókteminde»), Zarema (B.V.Asafevtiń «Baqshasaraı fontanynda», 1942-1943 jyldary G.S.Ýlanovamen birge), ıspan bıi (P.I.Chaıkovskııdiń «Aq­qý kólinde»), t.b. balettik partııalardy bı­­leıdi. Sondaı-aq, ulttyq operalardaǵy (E.G.Brýsılovskııdiń «Qyz Jibegi», A.Ju­ba­nov pen L.Hamıdıdiń «Abaıy», M.Tó­le­baevtyń «Birjan Sarasy») jeke bı­ler­di oryndaýymen birden kózge túsip, óziniń tabıǵı talant ekenin moıyndatyp úlgeredi. Odan ári 1939-1941 jyldary Qazaq akademııalyq opera jáne balet teatrynda balet bıshisi, 1941-1945 jyldary Qazaq akademııalyq opera jáne balet teatrynda bıshi, jaýapty bıshi qyzmetterin atqarǵan N.Tapalova 1945-1953 jyldar aralyǵynda Qazaq akademııalyq opera jáne balet teatrynda prıma-balerına bolyp eńbek etip, 1947 jyly 24 jasynda «Qazaq KSR Eńbek sińirgen ártisi» ataǵyna ıe bolady, 1947-1949 jyldary Almaty qalalyq keńesiniń depýtaty bolyp saılanady. 1953 jyly «Qazaqkonserttiń» solısi qyzmetin atqaryp, estradalyq án-bı, mınıatıýra janrynda eńbek etip, 1958 jyly Máskeýde ótken qazaq ádebıeti men óneriniń onkúndigine qatysady.

О́mirin ónerge arnaǵan ol 1975 jylǵa deıin sahnadan túspeı «Kınokonsert», «Be­laıa roza», «Jambyl» jáne t.b. kınoǵa túsedi.

Qazaq boksynyń atasy, ataqty bapker mańǵystaýlyq Shoqyr Bóltekulymen bas qosqan Nursulý Aısulý, Toty atty eki qyz­dyń anasy.

N.Tapalova taǵdyryn zerttep ańyzdaı estiletin biraz derekterge qol jetkizgen S.Sa­rıev óz izdenisin halyqqa tabystady.

Mańǵystaý oblysy ákimdiginiń, oblystyq mádenıet basqarmasynyń qoldaýymen boıaýy qanyq, maǵyna men málimetke qunarly kórme óz qonaǵyn Nursulý Elýbaıqyzynyń álemine súńgite jónelerine daý joq. Kórmede bıshige qatysty arhıvtik qujattar, ár jyldary túsken túrli sýretteri, marapattary men jańartylǵan kıim úlgileri, konserttik jarnamalary, gazet qıyndylary, sondaı-aq túrli aqparattyq stendter, bıshiniń jary Shoqyr Bóltekulynyń sýretteri shoǵyrlanǵan.

Mańǵystaý oblysy ákiminiń orynbasa­ry G.Qalmuratova sóz alyp, N.Tapalova­nyń bı ónerindegi orny týraly aıta kelip, respýblıkanyń ár túkpirinen Nursulý sha­rasyna arnaıy kelgen qonaqtarǵa alǵy­syn aıtyp, shara jumysyna sáttilik tilegen dóńgelek ústelde Halyq ártisi G.Tal­paqova, Sh.Jıenqulovanyń Atyraý qa­la­synan kelgen shákirti, Bilim berý isi­niń qurmetti qyzmetkeri, Mádenıet sala­sy­nyń úzdigi G.Beısenova, Mádenıet qaı­rat­keri P.Omarbekova, Qazaqstannyń eń­bek sińir­gen ártisi, ulttyq horeografııa óne­rin zertteýshi professor T.Izim, N.Ta­pa­lova shyǵarmashylyǵyn zertteý­shi, Aq­tóbe oblystyq tarıhı-ólketaný mýze­­ıi­niń ardageri Sh.Muqasheva, Qazaq Ult­tyq Horeo­grafııa Akademııasynyń aǵa oqy­tý­shysy A.Sadyqova, Mádenıet qaıratkeri G.Saǵynova, Bilim berý isiniń qurmetti qyz­metkeri A.Orynbaev, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, «Naz» memlekettik bı teatrynyń kórkemdik jetekshisi, baletmeıs­ter Q.Aǵymbaeva, Aqtóbe oblystyq tarı­hı-ólketnaý mýzeıiniń ekskýrsııalyq-buqara­lyq jumystar bóliminiń meńgerýshisi A.Sary­baı, «Zamanmen zańǵarlanǵan Nur­sulý» jobasyna úlken qoldaý berip, bar jıǵan-tergen aqparattarymen bólisken jýr­nalıst A.Joranov, Sh.Bersıev atyndaǵy Oıyl aýdandyq óner jáne ólke tarıhy mýze­ıiniń dırektory B.Rysbaeva, sondaı-aq bıshiniń baýyrlary aıaýly tulǵanyń ómi­ri, óneri, ustazdyq, ártistik qyry, adam­ger­shilik qasıeti týraly áńgimeledi, jadynda saqtalǵan estelikterdi jańǵyrtty.

Eki jarym saǵatqa sozylǵan derekti fılm óz kórermenin kórnekti ónerpaz, sań­laq bıshi, jeztańdaı ánshi, aıaýly ana, ula­ǵatty ustaz, ádemiliktiń sımvoly bolǵan Nur­sulý Tapalovamen júzdestirgendeı. Iá, ke­ıingi urpaq onyń máńgi tiri rýhymen júzdesti.

– Nursulý Tapalova – úlken tarıhı tul­ǵa, kórnekti óner maıtalmany. Sondyq­tan Tapalova taqyryby zerttegen saıyn bereri mol tyń taqyryp. Tyńǵa túren salǵan Serik Sarıevke alǵysymyz zor, izdenister áli jalǵasa beretin bolady, óıtkeni Tapalova týraly áli de keremet estelikter aıtylyp, derekter men málimetter tabylaty­nyna senim zor, sondaı-aq kórme men fılm­di elimizdiń ár óńirine tanytýdy jos­par­lap otyrmyz, deıdi Mańǵystaý oblys­tyq mádenıet basqarmasynyń basshysy P.Sarmýrzına.

Tapalovatanýdyń alǵashqy sharasy sán-saltanatymen, maǵyna-mańyzymen joǵary deńgeıde ótkizildi. Myń buralǵan bıshiniń myń qatparly taǵdyry týraly aıtylatyn da, jazylatyn da joldar az emes...

 

Sońǵy jańalyqtar

Qarsylasyn 7 raýnd boıy sabady

Kásipqoı boks • Búgin, 10:32

Indonezııada jer silkindi

Álem • Búgin, 09:32

Úshinshi jeńilis

Jekpe-jek • Búgin, 09:02

Josparyn joqqa shyǵardy

Kásipqoı boks • Keshe

Kópirden sekirip ólmek boldy

Aımaqtar • Keshe

Úzdik ondyqta Golovkın joq

Kásipqoı boks • Keshe

Mektep oqýshysy mert boldy

Aımaqtar • Keshe

Jekpe-jeksiz ótken alǵashqy jyl

Kásipqoı boks • Keshe

Uqsas jańalyqtar