Qoǵam • 27 Qazan, 2021

Qoǵamnyń biteý jarasy

132 ret kórsetildi

«Áıelderge qatysty turmystyq zorlyq-zombylyq jáne basqa da aýyr qylmystarǵa, ásirese, balalarǵa qatysty qylmystarǵa qoldanylatyn jazany shuǵyl túrde qataıtý qajet». Bul – Memleket basshysynyń bir jyl buryn «Syndarly qoǵamdyq dıalog – Qazaqstannyń turaqtylyǵy men órkendeýiniń negizi» atty Joldaýynda aıtqan tapsyrmasy. Sol ýaqyttan beri bala quqyǵyn qorǵaý jáne turmystyq zorlyq-zombylyqqa qarsy is-qımyl máselesine basymdyq berilip keledi. Atqarylǵan aýqymdy jumystar da az emes.

Otannyń bastaýyn otbasyǵa tiregen halyqpyz ǵoı. Al otbasynda bereke, úı ishinde meıirim bolmasa, ol shańyraqtyń kósegesi kógermeıdi, kerisinshe keregesi sógile bastaıdy. Zorlyq-zombylyqtyń zardabyn búgin áıel tartsa, zııany balanyń bolashaǵyna tıeri sózsiz. Sebebi qudaıdyń qutty kúni urys-tóbelesti kórip, daý-janjaldy estip ósken baladan saý urpaq shyqpasy anyq. Sol úshin de bizge qoǵamnyń biteý jarasyna aınalǵan turmystyq zorlyq-zombylyqtyń sebebi men saldarynyń aldyn alyp, jolyn bógeýge asa mán berý qajet. О́ıtkeni bul túptep kelgende el erteńin qalyptastyrý úshin qajet.

Baıqap qarasaq, óz úıinde zorlyq-zombylyq kórgeni týraly aryz-shaǵymnyń 90 paıyzy áıelderden kelip túsedi eken. Al bul sannyń artynda qanshama balanyń kóz jasy men sábı kezden tas-talqan bolǵan taǵdyry jatyr. Byltyr elimizde 128 myń shańyraq kóterilse, onyń 22,5 myńy ajyrasyp ketken. Al Bas pro­ký­ratýranyń málimetine súıensek, soń­ǵy eki jylda elimizde turmystyq zor­lyq-zombylyqqa qatysty tirkelgen qylmys sany 2 myńǵa jýyqtaǵan. Japa shekken áıeldiń sany myńnan assa, júzge jýyq bala zábir kórgen.

Ana men bala quqyqtarynyń nazardan tys qalǵanyn qatań synǵa alǵan Prezıdent osyǵan oraı strategııalyq qujatta zorlyq-zombylyqtan zardap shekken balalar men olardyń otbasyn qorǵaý jóninde tolyqqandy baǵdarlama ázirleýge basa nazar aýdarǵan-dy. Osy baǵdarlama aıasyn­da «Daǵdarys ortalyqtarynyń qyz­me­tin jetildirý, otbasy-turmys­tyq zorlyq-zombylyqtyń aldyn alý jáne agressorlarmen jumys bo­ıynsha sharalardy ázirleý jáne iske asy­rý» respýblıkalyq jobasy ázir­len­di.

Aqparat jáne qoǵamdyq damý mı­nıstrliginiń tapsyrysymen iske qo­sylǵan joba ótken jyldyń 1 naý­ry­zynan bastap elimizdiń 17 óńi­rin­de júzege asyrylyp keledi. «Qa­zaqstannyń teń quqyq pen teń múm­kin­dik ınstıtýty» qoǵamdyq qorynyń muryndyq bolýymen respýblıka kó­le­min­de júr­gizilgen aýqymdy is-sha­rany «Aza­mat­tyq bastamalardy qoldaý or­ta­­lyǵy» kommersııalyq emes AQ qar­jy­­­landyrady.

Jaqynda jobanyń 8 aılyq qory­tyndysyna arnalǵan baspasóz-kon­fe­­ren­sııa uıymdastyrylyp, bas­qosý barysynda turmystyq zor­lyq-zombylyq máselesimen aına­lysyp júrgen ma­man­dar oı-pikirlerimen bólisti. Joba aıasynda jyl basynan beri tur­mys­tyq zorlyq-zombylyqtyń aldyn alý jáne Qazaqstandaǵy jaǵ­daıdy jaq­sartý maqsatynda qolǵa alynǵan ke­shen­di is-sharalar sóz bolǵan jıynda kóńilge qaıaý túsir­gen málimetter aıtyldy. Joba koordınatory, qordyń áleý­mettaný­shy­sy Tatıana Rez­výsh­kı­nanyń málim­deýinshe, elimizde tur­mys­tyq zorlyq-zombylyq faktisi eń kóp tir­ke­letin aı­maqtardyń kóshin Shyǵys Qa­zaq­stan oblysy bastap tur eken. Bul óńirde bıylǵy 7 aıda sot 6,5 myńǵa jýyq qorǵaý nusqamasyn shy­ǵarǵan. Odan keıin otbasyndaǵy zorlyq-zombylyq derekteri Qara­ǵan­dy jáne Qostanaı oblystarynda jıi anyq­tala­tyny belgili bolyp otyr. Qara­ǵan­dyda sońǵy jeti aıda 5248, al Qostanaı óńirinde 5 myńǵa jýyq qor­ǵaý nusqamasyna qa­tys­ty sot she­shi­mi shyqqan. «Bul sandar qo­ǵam­da­ǵy turmystyq zorlyq-zom­by­lyq­tyń ashy shyndyǵyn ashyp beredi» degen qor ókili óz úıinde erinen zorlyq kórip, taıaqqa jyǵylǵan áıelderdiń kóbi alǵashynda polısııaǵa aryz jaz­ǵa­nymen, keıin qaıtaryp alatynyn, sonyń saldarynan kóp istiń orta jolda toqtap qalatynyn aıtyp, ana men bala taǵdyryna alańdaýshylyǵyn bildirdi.

Qazaqstanda óńirlerdegi turmys­tyq zorlyq-zombylyqtyń aldyn alý mehanızmderin jetildirý boıynsha 1-shi Respýblıkalyq jobalyq keńse qurylǵan. Sonymen qatar joba­lyq keńse aıasynda Prezıdent janyn­daǵy Áıelder isteri jáne otba­sylyq-demografııalyq saıasat jó­nin­degi ulttyq komıssııa, IIM, Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mı­nıstr­ligine yntymaqtastyq týraly resmı hattar joldanyp, jobanyń óńir­lik menedjerlerimen jumys keńesi ótkizilgen. Qazirgi tańda el kóle­min­degi 17 daǵdarys ortalyǵynyń bar­ly­ǵymen yntymaqtastyq týraly me­morandým da jasalǵan. Elimizde ózek­tiligin joımaı kele jatqan ótkir máse­lege qatysty pikirin bildirgen joba koordınatory: «Aýqymdy joba qol­ǵa alynǵaly beri áıelderdi zorlyq-zom­bylyqtan qorǵaý, kámeletke tol­ma­ǵandarmen jumys jónindegi jáne ýchaskelik ınspektorlar, turmystyq zorlyq-zombylyq qurbandaryna arnalǵan daǵdarys ortalyqtary, bas­panalardyń zańgerleri men psıho­log­terine arnalǵan onlaın trenıng­ter ótkizildi. Bul is-sharalarǵa 400-den astam adam qatyssa, onlaın vebınarlar 200-ge jýyq bilikti maman men daǵdarys ortalyqtary qyz­met­kerleriniń basyn qosty. Al biz paı­da­lanǵan ınnovasııalardyń ishinde daǵ­darys ortalyqtaryna arnalǵan keıs-menedjment tehnologııasynyń táji­rıbesi de taratyldy», deıdi.

Qoǵamdyq qor prezıdenti Margarıta О́skembaeva­ joba aıasynda eli­miz­diń barlyq óńirindegi turmystyq zorlyq-zombylyq qurbandaryna arnalǵan daǵdarys ortalyqtary men baspanalardyń alǵash ret monıtorıngten ótkenin málimdedi. Onyń aıtýynsha, monıtorıng kezinde bul mekemelerdiń jumysyn baǵalaý ındıkatorlary ázirlenip, jumystyń sapasy men nátıjesine táýelsiz taldaý jasalǵan. «Qazirgi tańda elimizde 30-ǵa jýyq daǵdarys ortalyǵy men baspana bar. Saýalnama kezinde olardyń áleýmettik qyzmetterdi usy­ný sapasyna qatysty suraqtarǵa ja­ýap alynyp, qaýipsizdik jaǵdaıy, qarjylandyrylýy, ınfraqurylymy boıynsha saraptamalyq jazba da­ıyn­daldy», deıdi ol. Sondaı-aq aımaq­tardaǵy mamandar alǵash ret jábir­lenýshilermen ǵana emes, otba­sy­nyń berekesin alyp júrgen erkek­termen jan-jaqty jumys jasaý­ǵa bet burǵan. Psıhologter, zań­ger­ler, dárigerler men daǵdarys orta­lyq­ta­ry­nyń qyzmetkerleri úı tırandaryna «judyryqtasýdyń» zardaptaryn aıtyp, ashýdy jeńý, shıelenisti sheshý joldaryn túsindirýge tyrysqan. Osylaısha, joba aıasynda 300-den astam «otbasy tırany» tájirıbelik ádistemelerden ótip, «Agressorlarmen jumys boıynsha nusqaý» ázirlengen. «О́kinishke qaraı, elimizde otbasy agressorlarmen jumys isteıtin arnaıy uıym, ne osyǵan uqsas júıe múldem joq. Biz qazirgi tańda tek máseleniń saldaryn sheshýmen aınalysyp júrmiz. Al zorlyq-zombylyqty týyndatyp otyrǵan bastapqy sebe­bi­ne mán bere bermeımiz, onyń «basty keıipkerin» jazalaýmen ǵana shektelemiz. Turmystyq zorlyq-zom­by­­lyq qurbanymen ǵana jumys is­teýdiń durys emes ekenin álemdik tá­jirıbe de kórsetip otyr. Sondyqtan da qaýiptiń basty kózimen – «otbasy tı­ran­darymen» de jumys isteý qajet», deıdi bul jóninde M.О́skembaeva.

Qazirgi ýaqytta aımaqtardaǵy daǵ­darys ortalyqtarynda otbasynyń oı­ranyn shyǵarǵan erinen zardap shekken myńǵa jýyq áıel psıhologtiń jeke keńesin alsa, 1550 adam toptyq keńesten ótken. Al jobaǵa qatysýshy 4 advokat Nur-Sultan, Stepnogorsk, Qaraǵandy qalalarynda turmystyq zorlyq-zombylyq máselesimen betpe-bet kelgen áıelderge 44 zańgerlik keńes ótkizdi.

Otbasy tıranynan qalaı qorǵaný kerek? Zorlyq-zombylyqqa ushyraǵan áıel ne isteýi, qaıda habarlasýy qajet? О́z shańyraǵynan jylý tappaǵan ana men balaǵa daǵdarys ortalyqtary naqty qandaı kómek kórsete alady? Osy sııaqty suraqtarǵa jaýap beretin 4 áleýmettik beınerolık túsirgen jobanyń brend-ambassadory, aktrısa Aınur Ilııasova turmystyq zorlyq-zombylyq bul emdeýdi, mamandarǵa júginýdi qajet etetin qoǵamnyń tereń jarasy ekenin aıtyp: «Elimizdegi ana men balaǵa qatysty ózekti máselelerge beıjaı qaraı almaımyn. Sebebi otba­syn­daǵy daý-janjaldyń, zorlyq pen qara kúshtiń aqyry áıel men sábı taǵdyryna qalaı tereń áser ete­tinin bilemin. Shyndap kelgende bul máseleni jyly jaýyp qoıýǵa bolmaıdy. Bul emdeýdi, mamandarǵa júginýdi qajet etetin qoǵamnyń biteý jarasy»,  deıdi A.Ilııasova.

IIM Ákimshilik polısııa komıteti tóraǵasynyń orynbasary Alekseı Mılıýk qabyldanǵan «Turmystyq zorlyq-zombylyq profılaktıkasy týraly» Zań turmystyq zorlyq-zombylyqtyń aldyn alý boıynsha qabyldanyp jatqan profılaktıkalyq is-sharalarǵa belgili bir túzetýler engizgenin aıtady. Ol sondaı-aq qorǵaý týraly buıryq shyǵarý qaıta quqyq buzýshylyqtyń aldyn alýda úlken ról atqaratynyn alǵa tartty. «Qorǵaý nusqamasy turmystyq zorlyq-zombylyqtyń jeke profılaktıkasy sharasy jáne otbasy-tur­my­styq qatynastar salasynda qu­qyq buzýshylyq jasaǵan adamnyń qu­qyqtyq sanasyna jáne minez-qul­qyna áser etý sharasy retinde zań­na­mada alǵash ret qoldanylady. Bul buıryqty shyǵarýdyń basty maqsaty – jábirlenýshige fızıkalyq nemese psıhıkalyq qaýip tóngen kezde onyń qaýipsizdigin dereý qamtamasyz etý», deıdi IIM ókili.

Qorǵaý nusqamasynyń qoldanylý merzimi – 30 kún. Osy ýaqyt araly­ǵyn­da ózine qatysty shekteýler qoıylǵan adam profılaktıkalyq esepke alynyp, oǵan baqylaý júrgiziledi. Al ýchaskelik polısııa ınspektorlary esepke alynǵan «otbasy tıranyn» turǵylyqty jeri boıynsha aptasy­na keminde 1 ret baryp tekserip, profılaktıkalyq áńgime júrgizedi. «Qorǵaý nusqamasynyń sharttaryn buzyp, qaıta turmystyq zorlyq-zom­by­lyq jasaǵan adamǵa Ákimshilik qu­qyq buzýshylyq týraly kodekstiń 461-babymen aldymen eskertý jasalady nemese 5 táýlikke deıin qamaýǵa alynady», degen A.Mılıýk bıylǵy toǵyz aıda respýblıka kóleminde 65 myńǵa jýyq qorǵaý nusqamasy shy­ǵa­rylǵanyn málimdedi. Nusqama talaptaryn buzǵan 4193 adam jaýapqa tartylǵan.

TÚIIN. Otbasy – adamnyń eń jaqyn, eń jyly, eń aıaýly mekeni. Al osy mekende jaqynynan zorlyq, arqa súıer erinen zábir kórgen áıel qashanǵy daǵdarys ortalyǵyn pana tutyp, psıhologke muńyn shaǵýy qajet? Shańyraǵyndaǵy tártip pen tárbıeni qabaǵymen-aq túzeı alǵan ákelerimiz qansha ashýǵa býlyqsa da áıeline judyryǵyn ala júgirip, ul-qyzyna aýyr sóz aıtqan emes. Qataldyǵy tastan qatty bolsa da shańyraǵyn meıirimge toltyryp turatyn. Búginde turmystyq zorlyq-zombylyq – 65 myńǵa jýyq áıeldiń júregindegi nalaǵa, búkil qoǵamnyń biteý jarasyna aınaldy. Al biteý jaranyń túptiń túbinde jarylary anyq.

 

Sońǵy jańalyqtar

Álimhanuly-Andrade: Toǵyz aı kútken tolǵaqtaı

Kásipqoı boks • Búgin, 20:35

Japon teńizine 8 tonna kómir tógildi

Oqıǵa • Búgin, 19:35

Ýsık aqsha usynsa, Djoshýa kúte turady

Kásipqoı boks • Búgin, 19:20

Jalǵas qarsylasyn jazalaýǵa daıyn

Jekpe-jek • Búgin, 18:30

Almatyda 5G jelisi iske qosyldy

Tehnologııa • Búgin, 18:05

Pavlovtyń kezekti jekpe-jegi Máskeýde ótedi

Kásipqoı boks • Búgin, 16:50

Jeńilisten keıingi jańa qadam

Kásipqoı boks • Búgin, 16:05

Uqsas jańalyqtar