О́mirde ózgermeıtin eshteńe joq

Muny álemdik valıýtalardyń baǵam qubylysy baıqatyp otyr Álemde erekshe boı kórsetip otyrǵan ulttyq valıýtalardyń qunsyzdanýy qazirgi basty ekonomıkalyq taqyryptardyń birine aınalýda. Sarapshylardyń pikirine qaraǵanda, mundaı jaǵdaıǵa qarqyndy damýshy elder tap bolýda. Olardyń arasynda Úndistan, Brazılııa, Reseı, Túrkııa sekildi iri elder de bar. Bul jaǵdaı neden týyndap otyr? Búkilálemdik banktiń bas­qa­rýshy dırektory Shrı Mýlıanı Indra­vatıdiń osy taqyrypta jazǵan maqalasyna qaraǵanda, damyǵan elder basyndaǵy daǵ­darys bulty birshama seıilip, olardyń ekonomıkasy qalpyna kele bastaǵanymen álemniń damýshy jáne endi qalyptasýshy ekonomıkalary tótenshe qıyn­dyqtarǵa tap bolýda. Bul ekonomıkalar osynyń aldyndaǵy bes jyl kóleminde óz damýlarynda ekpin tanytyp, basymdyq kórsete bastaǵan bolatyn. Endi olarǵa qaıta kúshine ene bastaǵan damyǵan elder ekonomıkasy kúshti básekelestik kórsete bastaǵan. Bi­raq basty sebeptiń ózi bul emes. Shrı Mýlıanı Indravatıdiń jazýyna qaraǵanda, AQSh-tyń fede­raldyq rezerv júıesi damýshy elderdi qarjylandyrý tártibin qa­taıtqan. Demek, endigi jerde damýshy elder de óz tá­silderin ózgertip, jedel túrde qosymsha sharalar qa­byldaýy tıis. Osy rette AQSh fede­raldyq rezerv júıesiniń nesıe qarjy saıasatyn qataıtýyna baılanysty Búkilálemdik banktiń jasaǵan boljamy boıynsha 2013 jyly damýshy elderge kelip jatqan kapıtal kólemi olardyń ishki jalpy ónimimen eseptegende 4,6 paıyzǵa azaıǵan bolsa, endi 2016 jylǵa deıingi aralyqta taǵy da 4 paıyzǵa jýyq azaıa túspek. Demek, damýshy elderge, qalaı alyp qaraǵanda da, qıyndyqtyń aldyn alý úshin qosymsha áreketterge barý qajet. Eger bulaı bolmaǵan jaǵdaıda kapıtaldyń kelýi munan da tómen­dep, keıbir elderde ol sanaýly aılardyń ishinde 50 paıyzǵa deıin qysqaryp ketýi ǵajap emes. AQSh federaldyq rezerv júıe­­sinde engizilgen jańa tártip eń aldymen, osy ýaqytqa deıin eko­nomı­kalary neǵurlym názik dep baǵa­lanǵan Túrkııa, Brazılııa, In­do­nezııa, Úndistan jáne Oń­tústik Afrıka sekildi elderge jedel áser etken sekildi. Endi osyn­daı elderdiń keıbirindegi jaǵ­daılarǵa toqtalyp kóreıik. Brazılııa Osynyń aldyndaǵy úsh aıdyń ishinde álemdegi iri elderdiń biri dep sanalatyn Brazılııanyń ult­tyq valıýtasy real 15,5 paıyz qun­syzdanǵan. Sońǵy tórt jyldyń ishinde real quny bulaısha kúrt tómendep kórgen emes. Osy jaǵdaıǵa baılanysty el úkimeti ekonomıkany qoldaý maq­satynda birqatar sharalar qabyl­daǵanymen bul sharalardyń basym kópshiliginiń ózi jaǵdaıdy ońaltýdyń ornyna keri áser bergen sekildi. Osy­ǵan baılanysty sarapshylar Brazılııa ekonomıkasy 2014 jyly josparlanǵan 2,5 paıyzdyń ornyna endi 2,2 paıyz ǵana ósim kórsete alady dep otyr. El ekonomıkasynda jumys isteıtin iri treıderler endigi kezekte eldiń qarjy salasynda oryn alyp otyrǵan ınflıasııa­men kúres bastaıdy, osyǵan oraı qarjy saıasatynda rynok úshin jaǵymsyzdaý tıetin tótenshe sharalarǵa barady degen qorqynyshpen óz qol­­daryndaǵy osy eldiń mem­lekettik qundy qaǵazdaryn je­deldetip satýǵa kirisken. Bul jaǵ­daı Brazılııanyń qarjy mınıs­tri Gvıdo Mantega tarapynan eskerýsiz qalmady. Ol jýyqta ǵa­na eldegi ınvestorlarǵa eger olar jergilikti ulttyq valıýtaǵa qarsy kúmándi áreketterge baratyn bolsa, onda olar óz kapıtaldaryn joǵaltatyndyǵyn qatań eskertti. Ádette, ulttyq valıýta de­val­vasııasynyń, ıaǵnı qun­syz­danýynyń eki túri bolatyndyǵy belgili. Olar – resmı ashyq qun­syzdandyrý jáne jasyryn qunsyzdaný. Bılik qolymen ja­salatyn ulttyq valıýtany ashyq qunsyzdandyrý sharasy – halyq aldynda onshama abyroı ápermeıtin shara. О́ıtkeni, qoǵamda mazasyzdyq paıda bolyp, osyǵan baılanysty bılikke qarsy saıası toptar upaı jınaýǵa kirisedi. Biraq, sarapshylardyń pikirinshe, ne nárseni bolsa da ashyq moıyndaǵan jaqsy. О́ıt­keni, «aýrýyn jasyrǵan aram óledi», dep bizdiń qazaq halqynda aıtylǵanyndaı, ekonomıkalyq túrli keselder jaǵdaıynda ashyq túrde dereý iske kirispese, jaǵdaı birazdan keıin baqylaýsyz ketip, budan ulttyq ekonomıkalar kóp utylyp qalýy ábden múmkin. Osyndaı jaǵdaıǵa qaramastan, ázirge Brazılııa úkimeti realdyń jasyryn qunsyzdaný jaǵdaıyn qalap alǵan sekildi. Bir esepten alǵanda, muny da túsinýge bolady. О́ıtkeni, real úsh aıdyń ózinde AQSh dollaryna qatysty alǵanda 15,5 paıyz qunsyzdanyp ketti. Endi bir shekke jetip toqtaýy múmkin. Brazılııa úkimeti osyndaı jaǵdaıdan dámetetin sekildi. Biraq eldegi birqatar eko­nomıs­terdiń sońǵy kezderi taratyp otyrǵan pikirlerine qaraǵanda, realdyń qunsyzdanýy odan ári jalǵasa beretin sekildi. О́ıtkeni, 24 qańtardan bastap eldegi eko­nomıkalyq sýbektilerde qun­syzdanýdyń ekinshi tolqyny jú­rip berdi. Soǵan baılanysty el­degi kapıtal syrtqa qasha bas­tady. Qarjy mınıstri Gvıdo Manteganyń aıtýyna qaraǵanda, bul jaǵdaı AQSh federaldyq rezerv júıesindegi ózgeristerdiń tikeleı saldary bolyp tabylady. Túrkııa Sochıde ótip jatqan Qysqy Olım­­­pıadanyń ashylý saltanatyna Túrkııa premer-mınıstri Redjep Taııp Erdoǵannyń da qatysqandyǵy belgili. Biraq, ókinishke qaraı, Túrkııa úkimetiniń basshysy munda tek Olımpıada saltanatyn qyzyqtaý úshin ǵana kelmegendigi artynan belgili boldy.  Ol Reseı prezıdenti Vladımır Pýtınmen ońasha kezdesip, Re­seıden Túrkııaǵa jetkiziletin gaz baǵasyn tómendetýdi suraǵan. Erdoǵan osyndaı maqsatpen Iranǵa da baryp, joǵarydaǵydaı kelissózder júrgizgen kórinedi. Halyqaralyq sarapshylardyń pikirine qaraǵanda, Túrkııanyń gaz satyp alý qabileti sońǵy ýaqyttary osy eldiń ulttyq valıýtasy lırdiń qunsyzdanýyna baılanysty kóp tómendep otyr. Jalpy, kógildir otyn máselesi Máskeý men Ankara arasyndaǵy strategııalyq qatynastarda erekshe oryn alady. Osyǵan baılanysty en­digi kezekte Reseıden gaz satyp alatyn basqa da eýropalyq elder bul úderistiń aıaǵy qaıda aparyp soǵatyndyǵyn muqııat baqylaýda ustap otyrǵandyǵy kórinedi. Eger Reseı Túrkııaǵa satylatyn gaz baǵasyn tómendetetin bolsa, onda eýropalyqtardyń da osyndaı qadam­darǵa barýy ábden múmkin. Túrkııanyń qýat kózderine jum­saǵan shyǵyny ótken jyly 56 mıllıard dollardy quraǵan. Bul az shyǵyn emes. Eger lır baǵasy qaıta qalpyna kelmeıtin bolsa nemese Reseı Túr­kııanyń gaz baǵasyn tómendetý jó­nindegi ótinishin qabyldamaıtyn bolsa, onda bul eldiń úkimetine ha­lyq pen kompanııalarǵa satylatyn kógildir otyn baǵasyn kóterýden bas­qa amal qalmaıdy. Jyl basynan beri ǵana túrik lırynyń quny dollarǵa qatysty alǵanda 15 paıyzǵa tómendep ketti. Osyǵan baılanysty túrik ortalyq banki qańtar aıynyń sońynda bere­tin nesıesiniń syıaqy stavka­syn burynǵy 7,5 paıyzdan 12 pa­ıyzǵa deıin kóterdi. Bul shara bank úshin bir jaǵynan paıdaly bolyp kóringenmen, ekinshi jaǵynan alǵanda ekonomıkadaǵy ahýaldy odan ári ýshyqtyra túsetini belgili. Búkilálemdik bankiniń boljamy boıynsha, buryn jyl saıyn 8-9 paıyzǵa deıin ósim kórsetip kele jatqan eldiń ishki jalpy ónimine qosylatyn kiris kólemi kúrt tómendeıtin bolady. Munyń alǵashqy nyshany ótken jyldyń ózinde sezildi. 2013 jyly túrik ekonomıkasynyń damýy bar bolǵany 2 paıyzdy qurady. Sarapshylardyń málimdeýinshe, Túrkııa ekonomıkasynyń daǵda­rysqa túse bastaýyna AQSh fe­deraldyq rezerv júıesindegi qarjylandyrý sharalarynyń qataıtylýy yqpal etken. Sóıtip, Túrkııa ekonomıkasynan Amerıka aqshasynyń kete bas­taýy kútpegen qıyndyqtarǵa áke­lip soqtyrýda. О́ıtkeni, bul elde qıyn kezeńder úshin jınaqtalyp otyrǵan qarjy qorynyń kólemi óte az. О́tken jyly bıýdjet tapshylyǵy eldiń ishki jalpy óniminiń 8 paıyzyn qurady. Onyń ústine Túrkııa ótken jyly 3 mıllıard dollardan astam tikeleı ınvestısııany joǵaltyp aldy. Osy jaǵdaılardyń bári lırdiń qunsyzdanýyna tikeleı áser etip otyrǵan kórinedi. Venesýela Bul elde ulttyq valıýta – bolıvardy devalvasııalaý 2010 jyldyń qańtar aıynda ǵana júzege asqan bolatyn. Ol kezde el úkimeti 1 AQSh dollarynyń baǵasyn 2,15 bolıvardan 4,3 bolıvarǵa deıin kótergen bolatyn. Iаǵnı, bolıvar týra eki ese qunsyzdanǵan edi. Venesýela da bizdiń Qazaqstan sekildi munaıǵa baı elderdiń biri. Sarapshylardyń pikirine qara­ǵanda, osy baılyq kózi ornymen paıdalanylmaıtyn sekildi. О́ıtkeni, el ekonomıkasy qystalań jaǵdaıǵa jıi-jıi tap bolyp qalyp júr. Sonyń taǵy bir kórinisi, osy elde bolıvar­dy devalvasııalaý sharasynyń 2013 jyly taǵy da qolǵa alynýy. Osyndaı sharaǵa barý qajettigin ótken jyly qaıtys bolǵan el basshysy Ýgo Chaves marqum Kýbada eki aı emdelý kezinde tapsyrǵan kórinedi. Bul sharanyń máni – munaı satýdan túsetin qarjydan Venesýela úshin taǵy da 13,4 mıllıard qosymsha ki­ris alý. Sóıtip, bul el sońǵy on jyl ishinde ózderiniń ulttyq valıýtasyn bes ret qunsyzdandyryp úlgergen. Osy jolǵy sońǵy shara­nyń nátıjesinde 1 dollardyń quny bul elde buryn 4,3 bolıvar qurap kelse, ol endi 6,3 bolıvarǵa sharyqtaǵan. Iаǵnı, bolıvar baǵasy 30 paıyzdaı quldyraǵan. Bolıvar qunynyń tómendetilýi eksporttan túsetin túsimderdi arttyrýmen qatar, kelip jatqan ımport kólemin azaıtýǵa múmkindik beredi dep eseptelinedi. Venesýela halqy negizinen ımporttyq taýar­larǵa súıenip ómir súredi. Mun­da­ǵy onyń úlesi 70 paıyzdy quraıdy. Eldiń prezıdenti Nıkolas Ma­dýronyń málimdeýinshe, ult­tyq valıýtany qunsyzdandyrý úkimetke bıýdjet kiristerin arttyrý úshin qajet. Elde áleýmettik baǵdarlamalardyń júzege asýyna úlken kóńil bóledi. Munyń ózi bir jaqty damyp qana kele jatqan ekonomıka úshin óte úlken júk ekendigi túsinikti. Áleýmettik salany turaqty túrde qarjylandyryp otyrý úshin qosymsha kiristerdi qaıdan alýǵa bolady? Árıne, ol úshin syrtqa satylatyn eksport kólemin arttyryp otyrý qajet. Al, eksportty arttyrýdyń tótenshe bir joly – ulttyq valıýtany qunsyzdandyrý ekendigi túsinikti. Kórshilerde ne bolyp jatyr? Biz joǵaryda álemde kóptegen damýshy elderdiń ulttyq valıýtalary qunsyzdaný ústinde ekenin aıtyp, solardyń arasynan jekelegen elder boıynsha mysaldar keltirdik. Al endi, óz kórshilerimizde, sonyń ishinde Qazaqstanmen birge Keden odaǵyn quryp otyrǵan Reseı men Belarýs elderinde ne bolyp jatyr? Osy jaǵdaı týraly da azdap sóz qozǵaı ketkendigimiz jón sekildi. Reseıdegi jaǵdaı belgili. Rýbl­diń baǵasy ótken jyly dollarǵa qatysty alǵanda 7 paıyzǵa qul­dy­rady. Bul úderis ústimizdegi jyl­dyń qań­tar aıynda odan ári jalǵasa tústi. Qazirgi kúni elde halyqaralyq Qysqy Olımpıada oıyndary júrip jatqan soń el bıliginiń ekonomıkalyq máse­leler de tótenshe sharalarǵa bara al­maı­tyndyǵy túsinikti. Son­dyqtan ázir­ge nede bolsa, artyn kúte turý qajet. Degenmen, eldiń birqatar eko­nomısteriniń málimdeýinshe, Reseıdiń ortalyq banki ulttyq valıýtany qun­syzdandyrýdyń neǵurlym jum­saqtaý jolyn tańdap alǵan sekildi. Budan Reseı ekonomıkasy uta ma, joq, álde, utyla ma, ony ýaqyt kórsete jatar. Birqatar sarap­shy­lar pikirine nazar aýaratyn bol­saq, ulttyq valıýtany jasyryn qun­syzdandyrýdan utylys jaǵy kóbirek bolatyn sekildi. О́ıtkeni, osyndaı sharalarǵa bara otyryp, ortalyq bank bir aıdyń ózinde ǵana jınaqtalǵan altyn-valıýta qorynan 5 mıllıard dollardy shyǵyndap úlgergen. Endi Belorýssııaǵa keleıik. Bul el ózderiniń ulttyq valıýtasy Belarýs rýblin 2009 jyldyń 1 qańtary kúni 20,5 paıyzǵa qunsyzdandyrǵan bolatyn. Osymen qatar, eldiń ulttyq banki belarýs rýbliniń baǵamyn esep­tep shyǵarýda ony AQSh dollary, eýro jáne Reseı rýbli teń úlesti jaǵdaıda jınaqtalatyn valıýtalar qorjynymen tikeleı baılanystyrý tásiline kirisken bolatyn. 2011 jyldyń basynda el­diń ulttyq banktiń basshysy Petr Pro­­kopovıch endi ulttyq valıýta­ny qunsyzdandyrý úderi­siniń bol­maı­tyndyǵyn, ol qabyl­dan­ǵan ja­ńa baǵam dálizi boıynsha usta­latyndyǵyn birneshe ret málimdegen edi. Biraq so­ǵan qa­ra­­mastan, ulttyq bank basqar­ma­synyń 2011 jylǵy 23 mamyrdaǵy qaý­lysymen belarýs rýbli dollarǵa qatysty taǵy da qunsyzdandyryldy. Bul joly qunsyzdandyrý deńgeıi tipten joǵarylap, 56 paıyzdy qurady. Eger 22 mamyr kúni 1 dol­lardyń baǵasy 3155 belarýs rýbli turatyn bolsa, kelesi kúni ol 4930 rýblge deıin sharyqtap shyǵa keldi. Munan keıin qazan aıynda taǵy bir devalvasııalyq shara jú­zege asty. Ulttyq banktiń ashyq málimdeýimen belarýs rýbli ta­ǵy da 52 paıyzǵa deıin qun­syz­dan­dyryldy. 20 qazan kúni 1 dollar 5712 rýbl tursa, kelesi kú­ni 8680 rýblge sharyqtap shyǵa keldi. Mine, osylaısha eldegi ulttyq valıýta sońǵy jyldardyń ózinde birneshe devalvasııalyq sharany bas­tan ótkergenimen, bul úderis óziniń jańa qyrynan ta­ǵy da jalǵasyp kele jatqan se­kildi. Osyndaı jaǵdaıǵa baılanysty eldegi áleýmettik-ekonomıkalyq já­ne saıası zertteýlerdiń táýelsiz ıns­tıtýty mamandary júrgizgen saýaldama qorytyndysyna qara­ǵanda, belarýsterdiń 72 paıyzy ulttyq valıýta baǵamy jýyq arada taǵy qulaıdy dep kútip otyrǵan sekildi. Sonymen, qazirgi ýaqytta álem boıynsha alǵanda ulttyq valıýtalardy devalvasııalaý sherýi qyzý jalǵasyp kele jatyr deýge bolady. Sarapshylardyń pikirinshe, bul úderis 22 damýshy elde etek alyp otyrsa, endi bir elderde jasyryn túrde júrý ústinde. Árıne, mundaıda keletin qaterdi únsiz kútip otyrmaı nemese áliptiń artyn baqpaı oǵan ashyq qarsy shyǵyp, birden betin qaıtaryp tastaǵan jón. Qazaqstan, mine, osyndaı batyl qadamǵa bara aldy. Munyń jaǵymdy áserleri kóp ótpeı-aq ekonomıkamyzdan biline bastaıdy deýge tolyq negiz bar. Suńǵat ÁLIPBAI, «Egemen Qazaqstan».